







-<& .^ N 












v- ^ 



vV c 






> 

% 



- w 



^r 






.o 5 



\ ^ 



o 



\/» .vV 



%*■ 






?■%.■ 



*+& 



J> . 






*,. 0> 














Pi 















^ '■ 












^ ^ 


















V* 



\ 



W 



^ r 






/-% 






0°' v 



V' 















^ 



-/• # 









;/ ,\\ xX 






$ ^ 






A. /> 




j "-<j 










'tv OP 



V- 



"TRA MOK TRA BRYTHON 



H A N E S 

CENEDL Y CYMRY, 

MEWN 

Pp%g DfiarKfljtktt; 



KU BONEDD— EU GWLADYCHIAD YN MRYDAIN-EU CREFYDD— DAROSTYNGIAD V!! 
YNYS GAN Y RHUFEINIAID— A DYGIAD CRISTIONOGAETH TW PLITH. 

EU HELYNION AR OL YMADAWIAD Y RHUFEINIAID,— A LLYGRIAD YR EGLWYS 
GYMREIG GAN BABYDDIAETH. 

EU HELYNTION O DAN EU TYWYSOGION— OWAIN GLYNDWR A'l AMSERAU. 

TORIAD GWAWR PROTESTANIAETH AR GYMRU— D. ROWLANDS, CHARLES OK 



BALA, A'U HAMSERAU-ANSAWDD BRESENOL CREFYDD> MOESAU, A< 
ADDYSG YN NGHYMRU,— 



MDS, CHARLES OR 
MOESAU, AC f 

EN-WOQION O GYMRY 
A BAGORASANT MEWN AMRAFAEL GANGHENAU X> aJJy*D1>0R &&flt t j 



&c, &c, &c. 



PARCH. OWEN JONES 



il 

MANCHESTER. 



CAERNARFON: 

CYHOEDDEDIG AC AR WERTH GAN H. HUMPHREYS. 

1861. 



AT Y DARLLENYDD. 



Parotowyd y Darlithiau canlynol i'w traddodi i gynnulleidfa o 
Gymry yn y ddinas hon ; a buant yn offerynol i gyfeirio sylw 
ami un at Hanes ei wlad a'i genedl, na feddyliasai am hyny o'r 
blaen; ac i gynnyrchu chwaeth at farddoniaeth a henafiaethau 
Cymreig mewn amryw o'n hieuenctyd oeddynt, yn y lie Seisonig 
hwn, yn barod i godi eu ffroen mewn diystyrwch ar bob peth 
Cymreig. 

Trwy anogaeth amryw gyfeillion, cydsyniais i ganiatau iddynt 
gael eu hargraffu, gan obeithio y bydd iddynt — yn y cylch eang- 
ach yma — dueddu llawer o ieuenctyd ein cenedl, wrth eu darllen, 
i ystyried y dyddiau gynt, blyneddoedd yr hen oesoedd ; ac i 
ymhyfrydu mwy mewn sylwi ar yr hen olion a frithant ein cym- 
mydogaethau — enwau bryniau, nentydd, a thai- — a allant daflu 
goleu ar hanesyddiaeth ein gwlad; a thraddodiadau cyssylltiedig a 
lleoedd, ac ag adfeilion, ydynt wedi eu cadw o enau i enau mewn 
amryw ardaloedd ; y rhai, pe y'u gwnelid yn hysbys trwy yr 
argraffwasg, a allent fod o wasanaeth pwysig i'r rhai ydynt yn 
ymchwilio i henafiaethau Cymru. 

Hyd yn hyn, ychydig o lyfrau a gyhoeddwyd ar henafiaethau 
ein gwlad a'n cenedl yn ein hiaith ein hunain, nac am bris a'u 
dygai o fewn cyrhaedd y werin; gan hyny, pa ryfedd bod llawer 
o amaethwyr y dywysogaeth yn chwalu amryw o'n hen garneddau 
bob blwyddyn, er cael eu pridd i'w gymmysgu gyda gwrtaith eu 
meusydd — ac yn cludo cerig ein hen amddiffynfeydd i wneuthur 
magwyrydd o amgylch eu tiroedd — heb feddwl eu bod trwy hyny 
yn dileu yr unig lyfrau cofiadwriaeth a adawsai ein hynafiaid am 
orchestion rhai o'n hen dywysogion, a'r manau y cwympasent yn 
nydd y frwydr, ac y'u claddesid mewn parch a galar gan eu 
brodjT — cyn i'r henafiaethwr ymchwilgar gael gwneyd ei gasgU 
iadau oddiwrthynt, a gwneuthur ei adysgrif o honynt yn ddyogel 
trwy yr argraffwasg? 



Mae rhai o'n bonedd a'n Uenorion yn cael llawer o ddifyrwch 
ac addysg fuddiawl wrth efrydu y gangen hon o wybodaeth; a 
phaham na byddai i ninau — y werin — ymroddi i roddi rhyw fodd- 
lon mewn gweithrediad, a effeithiai i alw sylw lluaws Cymru yn 
fwy cyffredinol at ei henafiaethau, nes gwneuthur amaethwyr ein 
gwlad a'u gweinidogion yn geidwaid ein hen adfeilion coffadwr- 
iaethol, yn lie en dinystrwyr? 

Onid allai rhyw argraflydd Cymreig ymroddgar gyfodi cyhoedd- 
iad misol rhadlawn — gwerth tua thair ceiniog yn y mis — i'r hwn 
y gellid gwahodd plant Gwalia i anfon cynnyrch eu hymchwiliadau 
ar y wyddonaeth ddyddorawl hon, a chael ei dalu yn dda trwy 
eangder ei gylchdaeniad ? Gallem trwy y cyfryw gyfrwng gael 
hanes ein hen feirdd, a darnau o'u cyfansoddiadau, yn nghydag 
eglurhad arnynt — hanes y carneddau, y cestyll, y meini Derwydd- 
awl a Rhufeinig, a'r croesau Pabaidd, a frithant ein broydd — yr 
hen eglwysi, capeli, mynwentydd, ffynnonau cyssegredig, yspyttai, 
&c. ydynt luosawg yn ein hardaloedd — y traddodiadau lleawl, y 
rhai ydynt ar fyned ar ddifancoll — achau teuluaidd, &c. ; pethau, 
ond eu cynnull, a wasanaethent lawer tuag at gywiraw a manylu 
ein hanesyddiaeth genedlaethoL Os clyw rhyw un ar ei galon 
roddi cychwyn ar y fath orchwyl, gwnaf a allaf er ei gefhogi; ac 
nid amhenaf na cha gefnogaeth galonog llawer o wyr galluocach 
na myfi. 

Y mae yn ddrwg genyf fod amryw wallau wedi dianc yn yr 
argraffiad hwn o'r Darlithiau ; y rhai, efallai, a ochelasid pe y 
buaswn mewn cyneustra i edrych dros y prawfleni cyn eu gweithio 
alkn. Nid oes genyf yn awr ond ei gynw)rao, fel ag y mae, at 
wasanaeth fy nghydgenedl ; ac yn benaf, y dosbarth hwnw o'r bobl 
nas gallant gyrhaedd llyfrau drutach. 

Eich gostyngeiddiaf was, 

OWEN JONES. 

Manchester, 

Awst laf, 1853. 



DARLITIIIAU 

AR 

HANES Y CYMRY. 



DARLITH I. 

BONEDD CENEDL Y CYMRY, A'U GWLADYCHIAD YN MRYDAIN. 



Un o wireiriau doethion ein tadau oedd, " Cas gwr ni charo y wlad a'i 
mago." Y mae gwladgarwch yn addurn dynmnol yn nodwedd pawb a'i 
meddo, ac amddifadrwydd o bono yn ddiffyg i'w resynu pa le bynag y'i 
gweler. Cawn fod dynion o'r athrylith grefaf yn dra hoffus o'u gwlad a'u 
cenedl, ac wrth olrhain eu hanes a darllen en portreiad o'u profiadau eu 
hunain, gwelwn na bu eu symudiadau yn nhreigl Rhagluniaeth i wled- 
ydd estronol yn ddigon grymus i ddiffbdd fflam gwladgarwch o'u mynwes. 
A oddefwch chwi i mi ddyfynu rhai llinellau penigamp o eiddo yr anfarwol 
Oronwy fel enghraifft? Mewn cywydd o'i eiddo, a ganai i gyfarch y 
" Bardd Coch," o Walton yn swydd Gaerhirfryn (Lancashire,) yn y 
flwyddyn 1753, wedi aralleirio Ps. 37, 3—6, dywaid — 

"Llyna ddiwael Israeliad ! 
Anwyl oedd i hwn ei wlad : 
Daear Mon, dir i minnau 
Yw, o chaf film, ei choffau : 
Mawr fy nghwynfan am dani — 
Fel Seion y w Mon i mi ! 
O f 'einioes ni chaf fwyniant 
Heb Fon, er na thon na thant." 

Ac mewn cywydd arall a ganai i annerch yr un gwr, rai blyneddoedd yn 
ddiweddarach, yr ydym yn cyfarfod a'r llinellau hyn — 

" Poed it' hedd pan orweddwyf 
Yn mron llawr estron lle'r wyf. 
Gwae fi na chawn enwi nod, 
Ardd wen, i orwedd ynod." 

A phaham na feithrinwn ninau, twf yr oes bresenol, fwy o wladgarwch 
yn y ddinas estronol hon? Paham y mae llawer o Gymry wedi y delont 
i drigianu yn Manceinion, yn enwedig os digwydd iddynt Iwyddo ychydig 
yn y byd, yn ymwadu yn llwyr a'r iaith a wefusolwyd ganddynt gyntaf, 
ac yn cefnu yn hollol ar y genedl yr hanasant o honi ? 

Pa degwch amgenach, neu urddas rhagorach, a ganfyddantyn y Saeson 

pan y maent mor awyddus am eu cyfrif o honynt? Ai rhyw lwyth o an- 

wariaid, nas gallant olrhain eu bonedd, yw y Cymry, pan y mae ambel) 

ysgogyn yn nhrefydd mawrion Lloegr inor awyddus i guddio ei dras, fel 

Rhif. I. 



2 DARLITHIAU AR 

nas gwybydder mai Cymro ydyw ? Ai cenedl euog o annewrder diesgus, 
lieu greulondeb direol, ydyw, fel y byddai rhyw warthnod tragyfyth yn 
gysylltiedig a'i hanes ? A ydyw hi yn ol i ryw genedl Ewropaidd arall 
am foesau heirdd, a chrefydd effro ei miloedd, fel y byddai raid i'w phlant 
gywilyddio arddel eu hunain y cyfryw, yn mysg y Saeson, yr Ysgotiaid, 
a'r Gwyddelod ? A ydyw ei phlant yn fwy amddifad o athrylith gyn- 
hwynol na phlant y cenedloedd cylchynol ? 

I hyn oil, a mwy o ! r cyffelyb ymholion, gellid ateb yn nacaol yn eithaf 
dibetrus; ie, gellid ychwanegu, gan ddywedyd fod y rhagoriaeth yn man- 
toli yn ddirfawr o du Cymro, Cymru, a Chymraeg. Ond y mae ymddyg- 
iadau o'r fath a grybwyllwyd, o eiddo ieuengctyd Cymru pan y deuant i 
Loegr, i'w briodoli yn benaf, efallai, i'w hanwybodaeth, ac yn brawf eglur 
nad yw yr ychydig ddysg a gwybodaeth yr ymfalchiant o honaw, ond tra 
arwynebol a choeg ; ac am hyny y maent yn wrthddrychau i dosturio 
wrthynt a'u cynnorthwyo, yn hytrach nag i'w beio a'u ffieiddio. 

Yn y Ddarlith hon ceisiaf olrhain bonedd ein cenedl, a'i hymsefydliad 
yn yr ynysoedd Prydeinaidd, ac yr ydwyf yn hyderu y bydd yr hyn a 
ddywedaf yn ddigonol er argyhoeddi pob Cymro a all fFurfio barn ar res- 
ymau eglur, i benderfynu nad oes iddo yr achos lleiaf i gywilyddio o'i 
genedl, nac i ymddihatru o'r enw Cymro, ar gyfrif bonedd y genedl. 

Wrth fonedd ein cenedl y meddyliaf eu tras, eu gwehelyth, neu y cyff 
o'r hwn yr hanasant. Am fonedd y Saeson, nis gwaeth iddynt pa leiaf a 
chwiliont arno ; canys nid oeddynt bobl pan ydoedd ein henafiaid ni yn 
genedl gref, gyfoethog, ac enwog : ac nid oes yn awr genedl o honynt yn 
Mrydain, namyn rhyw bobl gymmysg o Rufeiniaid, Sacsoniaid, Norman- 
iaid, Fflandrwysiaid, ac nis gwn pa sawl haid grwydrol eraill, a ddaethant 
yma drwy gydol yr oesoedd, ac a wladychasant ar yr ysglyfaeth a yspeil- 
iasent oddiar ein tadau. 

Gellir dywedyd fod un o dri pheth yn gwneuthur cenedl yn enwog yn 
y byd : — sef, lluosogrwydd ei phobl, gwrhydri ei gweithredoedd, neu hen- 
afiaeth ei thras ; ond os ceir allan fod y tri rhagoriaeth uchod yn cydgyf- 
arfod mewn cenedl, rhaid addef ei bod yn teilyngu ei galw yn wir fawr : 
a bod y tri pheth hyn yn perthyn i'r Celt'iaid, neu y genedl a adwaenid yn 
ddiweddarach wrth yr enw y Galiaid, o'r rhai yr hanasom ni yn ddigym- 
^ysgj sydd brofadwy i sicrwydd. 

Yn y lie cyntaf, yr oedd y Galiaid yn genedl gref a lluosawg ei phobl yn 
foreu ; canys yr ydym yn meddu tystiolaethau sicr fod tir Gal yn amser 
Augustus Cessar, pan oedd gogoniant y genedl wedi tywyllu, a'i ffiniau 
wedi eu cyfyngu i raddau mawr, yn cynnwys tri ugain o ddinasoedd neu 
dylwythau mawrion a chryfion : a'r gangen o'r genedl a breswyliai Ynys 
Brydain oedd mor gref a lluosog, fel pan ddaeth y llengau Rhufeinaidd 
drosodd yma, mai trwy yr egniadau mwyaf gorchestol dros ugeiniau o 
flyneddo edd, ac ar draul gwaed ac einioes ugeiniau o filoedd o'u dewrion^ 
y llwyddasant i ddarostwng yr ynys dan warogaeth i arglwyddes y byd. : ac 
yn wir, ni lwyr ddarostyngwyd yr holl ynys byth dan iau y Rhufeiniaid, 
fel y cawn ddangos yn y drydedd Ddarlith. 

Ac mewn perthynas i'w gwrhydri a'i henafiaeth, nyni a gawn y sylw- 
adau canlynol yn ngwaith M. Pezron, abad dysgedig, a henafiaethwr 
enwog o Lydaw, neu Brydain Fechan, yn Ffrainc ; fel hyn y dywaid efe : 
" Meddwn brawf o ddewrder dihafal y bobl hyn ers pum' cant a deng 
mlynedd a phedwar again cyn y cyfnod Cristionogawl, sef yn amser 
teyrnasiad Tarquin yr Henaf, pan y darfu i fyddin dra lluosawg o'r Gal- 
iaid, a arweinid dros fynyddau yr Alpau, dan dywysiad Bellovessus, ores- 
gyn rhan fawr o'r Eidal, a'i galw ar eu henw eu hunain, Gallia Cisalpina 



HANBS Y CYMRY. J 

neu "Gal ger yr Alpau;" ac yn mhen dau can' mlynedd wedi hyn, hwy n 

§ymmerasant feddiant o Rnfain ei hunan, ac a fuant dros oesoedd yn 
dychryn i'r Rhufeiniaid, y rhai wedi hyny a arghvyddiaethasant ar yr 
hull fyd adnabyddus. 

" Ac er fod gwrhydri mawreddawg yn hyn, nid oedd ond megys dyddim 
i'w gystadlu a'r gorchestion milwraidd a gyflawnasent oesoedd cyn hyny 
yn Asia Leiaf, Groeg, a'r lioll Orllewin. Ac heblaw eu lluosogrwydd a'u 
dewrder, yr oeddynt yn enwog hefyd am eu henafiaeth, gan y cawn 
ddechreuad y genedl yn Asia Uchaf, yn mhen ychydig oesoedd wedi y 
dylif, a'u bod yn meddu breninoedd enwog o'r eiddynt eu hunain yn 
nyddiau Abraham, a chyn amser teyrnasiad Ninus yn Assyria."* 

Mae yr henafiaethwyr cywreiniaf yn cyduno fod y Cymry yn deillio o 
Gomer, mab henaf Japheth, yr hwn oedd fab henaf Noa; ac felly ni ddi- 
chon un genedl dan y nef honni ei bod o fonedd uwch na hwy. 

Yr hanesydd Iuddewig Josephus, yn y llyfr cyntaf o'i Hynafiaeth.au, 
pen. 6, yn rhoddi math o esboniad ar Gen. 10, He y cawn ni enwau penau 
pob cenedl gan Moses, a ddywaid fel hyn : — " Gomer a seiliodd y bobl 
hyny a elwid Gomeriaid, ond a elwir gan y Groegiaid yn bresenol, Galat- 
iaid, neu y Galiaid." 

Y mae ymadroddion i'r un perwyl hefyd gan Eustathius o Antiochia, yn 
ei esboniad ar yr Hexameron, ond ei fod ef, yn ol y Septuagint, yn galw 
Gomer yn Gamer, a'i hiliogaeth yn Gamariaid. A St. Jerome yn ei sylw- 
adau ar Genesis a ddywaid yn ddibetrus fod y Galatiaid, neu y Galiaid, 
wedi harm o Gomer. aSY. Isidore, esgob Seville, a ddywaid, " Nyni a welwn 
fod gan Japheth saith o feibion ; o ba rai, Gomer, yr henaf, oedd dad y 
Galatiaid, neu y Galiaid." 

Heblaw hyn, y mae yr hen ddaiaryddwyr enwocaf, megis D'ionymis o 
Alecsandria, Pomponius Mela, Pliny, & Ptolemy, yn son am y Gomariaid, 
neu y Comariaid, gan eu cyfleu yn Bactriana, ar yr afon Oxzcs ; a rhan 
neu gangen arall o honynt a gyfleir ganddynt yn Margiana, rhwng yr afon 
Iaxartes a'r mynydd Immaus, neu yr Himalaya; ychydig oddiar y mor a 
elwir y Caspiaidd, y wlad a elwir yn awr Bokarah. 

A bod rhai o hiliogaeth Gomer yn Asia Uchaf mor ddiweddar a dyddiau 
y prophwyd Eseciel, sydd amlwg oddiwrth pen. 38. 6, lie y darluniai ruthr- 
iad byddinoedd o ogledd Asia i wlad Israel, ac yn eu mysg, "Gomer a'i 
holl fyddinoedd," neu y Gomariaid a'r bobl ereill addeillient o honynt. 

Nid rhyfedd gan hyny oedd fod y dysgedig Syr William Jones, wrth 
olrhain ieithoedd India y Dwyrain, yn synu wrtn ganfod ynddynt eiriau 
cyfFelyb i amry w eiriau Cymreig, canys nid yw yn annhebyg bod rhai 
cangenau o'r cenedloedd dwyreiniol hyn o'r un gwehelyth a'n cyndadau. 

Ond ni oddef ffiniau y Ddarlith hon i mi ddilyn tystiolaethau henaf- 
iaethwyr dysgedig a ysgrifenasant ar hyn, yn mhellach ; gan hyny, ym- 
drechaf yn unig i roddi crynodeb cywir ac eglur o'u golygiadau ar hyn, 
yn nghyda'r casgliadau mwyaf naturiol oddiwrthynt. 

Wedi i hiliogaeth Gomer fod dros amser yn y wlad fras a orweddai o'r 
tu dwyreiniol i for Caspia, a chynnyddu o honynt yn genedl gref, dechreuai 
annghydfod dovi allan yn eu plith, trwy eu bod yn cyfyngu ar eu gilydd ; 
bn raid i'r blaid wanaf godi allan o'r diwedd, fel gwenyn o gwch, i 
chwilio am gartref arall ; felly, gan groesi y mynyddau mawrion a orwedd- 
ent ar y tu deheuol i'w tiriogaeth, hwy a ddaethant i wlad oedd yn 
meddiant y Mediaid, hiliogaeth Madai, trydydd mab Japheth ; a thrwy 
fodd neu anfodd, hwy a ymsefydlasant yn y wlad grybwylledig ; a chan 

* The Antiquities of Nations, b. i., ch, I. 



4 DARLITHIAU AR 

eu bod yn bobl a yrasid allan o'u gwlad enedigol, ac a ysgaresid oddiwrth 
eu brodyr, fe'u gelwid Parthiaid ; a'r dalaeth yn yr hon y gwladychent a 
elwid Parthia, o'r hen air Celtaeg, parthu; ac o'r rhai hyn yr hanodd y 
Persiaid — yn iaith y rhai, fel y sylwa M. Pezron a dysgedigion ereill, y 
mae lluaws o eiriau Celtaeg. Cymmerai hyn le cyn teyrnasiad Ninus yn 
Assyria, ac felly mor foreu, os nid boreuach, na dyddiau y patriarch 
Abraham. 

Ond cyn pen Uawer o amser wedi deoliad y gangen gyntaf o'r drigfan 
gyntefig, llanwai yr hen gwch eilwaith, a heidiau newyddion a orfyddent 
godi allan yn barhaus, llawer o ba rai a amgylchent y Mor Caspiaidd, a'r 
Mor Du, ac a feddiannent brif wledydd Ewrop. Ac mai y ffordd yma y 
daeth ein henafiaid ni a gadarnheir yn y Trioedd, y rhai a gynnwysant 
ynddynt rai o'r hen draddodiadau derwyddol. Fel hyn y dywedir yn 
Tri. 56 — "Hu Gadarn a ddangoses y fFordd i aru tir gyntaf i genedl y 
Cymry, pan oeddynt yn Ngwlad yr Haf, sef y lie y mae Constantinopolis 
yn awr, cyn no eu dawed i Ynys Brydain." Ac yn Tri. 54, dywedir fel 
hyn — " Tair gwrthrym Ardwy Ynys Prydain : Hu Gadarn yn dwyn 
cenedl y Cymry o Wlad yr Haf, a elwir DefFrobani, hyd yn Ynys Pryd- 
ain ; a Phrydain ab Aedd Mawr, yn gyru gwlad a rhaith ar Ynys Pryd- 
ain ; a Rhitta Gawr, a wnai iddo ei hun ysgin o farfau breninoedd, a 
wnaethai efe yn eillion am eu gormes ac eu difrawd." 

Mae golygydd dysgedig y "Cambro Briton," yn ei sylwadau eglurhaol 
ar y Trioedd hyn,* yn dywedyd — "Y mae llwybr y Cymry yn cael ei nodi 
allan yn y Trioedd, fel pe buasai o lennydd yr Euxine, sef y Mor Du, 
i Denmarc, a buasai y fFordd yn hygyrch iddynt i fynu yr afon Dnister, 
trwy Poland, hyd darddiadau yr Elbe, ac i waered yr afon honno hyd ei 
harllwysiad. Y mae cofion henafiaethol, ac ieithoedd yr amryfal bobl a 
gyfaneddant ar hyd amgylchoedd y llwybr crybwylledig, hyd heddyw, yn 
cefnogi y syniad a gynnwj-sa y Trioedd : canys yr ydym yn canfod enw y 
Cymry yn Cimmerii y Crimea, a Cimbri Jutland. Ac wrth gydmaru am- 
ryfal gangenieithoedd y Sclafonaeg a'r Gymraeg, gwelir eu cyfathrach ar 
unwaith, yn enwedigol tafodiaith y Wendi yn Lusatia, yr hon a gadwodd 
ei pherthynas a'r Gymraeg mor rymus, fel y gallai brodorion y ddwy 
wlad ymddiddan a'u gilydd o'r braidd. Achlysurid ymchwiliad i berth- 
ynas y Wendaeg a'r Gymraeg drwy adroddiad un o'r Prwssiaid, ei fod ef 
ac amryw ereill, yn yspaid y seithmlwydd rhyfel Ffrederic Fawr, wedi 
cael eu synu yn ddirfawr wrth weled y milwyr Wendiaidd yn siarad a 
rhai Cymry oeddynt yn mhlith milwyr Lloegr : mewn canlyniad i'r hys- 
bysiad yma, agorid gohebiaeth a'r Dr. Anton, o Gorlitz, yn Lusatia, trwy 
yr hyn y caed allan sicrhad boddhaol o hanfodiad perthynas agos rhwng 
y Gymraeg a'r Wendaeg. Dodir yr ymadrodd canlynol o'r Beibl yn y 
Wendaeg fel enghraifft — " A wono bu nos;" yrhwn ymadrodd a ysgrifenid 
yn Gymraeg fel hyn — "Ac yno bu nos." Gallem sylwi yma hefyd gyda 
phriodoldeb, fod Hamburgh yn cael ei galw Treva, mewn Atlas Ellmyn- 
aidd a gyhoeddid tua chanol yr ail ganrif ar bymtheg : ac y mae yn amlwg 
mai Cymraeg pur yw Treva am Ham Burgh" 

Mae y cyffelyb ffug-chwedlau hefyd yn ffynu yn mysg amryw o genedl- 
oedd y cyfandir ag a geir yn y Mabinogion Cymreig ; er enghraifft — y tra- 
ddodiad a geir yn niwedd Tri. 54, am Rhitta Gawr, a ganfyddir yn hen 
draddodiadau y Pwyl, yn cj'fateb yn fanwl ; ond ei fod ef yno yn cael ei 
alw Rittagorus. Ac y mae yn haws i ni ddychjanygu bod yr hen Gymry 
wedi gadael olion eu hiaifrh a'u ffug-chwedlau ar eu hoi yn amryfal wled- 

* Cambro Briton, yol. ii, p. 97, 98. 



HANES Y CYMRY. 5 

ydd y cyfandir wrth ymsymud yn arafaidd drwyddynt, yn eu fFordd o 
Asia Uchaf hyd yma, na'u bod bwy, wedi eu hymsefydliad yn yr ynys 
hon, wedicael cyfieusdraiymgydnabod a chenedloedd pellenig y cyfandir, 
I'd ag y benthycient oddiwrthynt bwy er cyfoethogi eu hiaitb, ac yehwan- 
egu at eu traddodiadau : ond fel byn y dilynwn ol traed yr hen Geltiaid, 
yn eu symmudiad tuag ymai a mawr yr byfrydwcb a sugna y meddwl 
ymofyngar wrth geisio gwneyd y fath olrheiniad. 

Y mae pryddest hefyd ar gael waith I'aliesin, yr bwn ei bun, debygid, 
a ddygasid i fynu dan addysg dderwyddol, agadarnha y golygiad uchod : 
fel byn y mae — 

** Llwyth lluaws anuaws eu henwerys. 

Dygorescynau Prydain, prif fan ynys, 

Owyr gwlad yr Asia, a gwlad Gafis ; 

Pobl pvvyllad enwir, eu tir ni wys, 

Famen gorwyreis herwydd Maris ; 

Amlaes ei peisiau, pwy ei hefelis I 

A phwyllau. dyfyner, ober efnis 

Europa." * 

Efallai y byddai deongliad o'r bryddest uchod mewn iaitb ddiweddarach 
yn ddymunol ; ac yma y canlyna yr aralleiriad mwyaf boddhaol a welais i : 
** Llwyth lluosog o nodweddiad llymdost, a'th gynoresgynai, Brydain, y 
flaenaf o'r ynysoedd. Brodorion o wlad yn Asia, a gwlad Gafis, i'r rhai 
y mae enw, eu bod yn bobl synwyrol ; ond nid adwaenir y fro oedd fam 
y plant byn a ymenwogasant gymmaint trwy eu hanturiaethau morawl. 
Wedi eu trwsio yn eu llaeswisgoedd, pwy a yingystadleuai a hwynt? Eu 
medr sydd glodfawr ; oeddynt arswyd Ewropa." 

Ond gan adael eu trigias gynhenid ar hynyna o sylw, deuwn at eu cyn- 
enwau cenedlaethol. — Y Parch. Eliezer Williams, Ebrwyad Llanbedr 
Pont Stephan, a mab y diweddar Barch. Peter Williams o Gaerfyrddin, a 
farnai mai enw cyfFredinol a gymmerai hiliogaeth Gomer arnynt eu hun- 
ain er arwyddo eu blaenafiaeth, fel y gangen henaf yn hiliogaeth Noa, 
oedd Cynmry, neu Cbnbri ; — "Mae yr enw hwn (eb efe) yn ddylynadwy 
drwy Ewrop, fel llinell olynol hyd yn Mrydain, ac yn cael ei ddefnyddio 
gan yr hen Frythoniaid hyd beddyw ; yn gymmaint ag mai dyma yr enw 
cenedlaethol yr ymgyfenwant arno, sef Cynmry, a'i ystyr lythjnrenol yw 
y cynlwyth, neu y bobl gyntaf." Ac y mae golygydd y " Cambro Briton" 
yn gwneyd sylw cyffelyb ar yr enw hefyd : — "Cymry sydd ddeilliedig o 
ddau air — Cyn a Bro; yn arwyddo yn yr iaitb Gymreig, y bobl gyntaf, neu 
tvreiddiol. Y gwreiddeiriau hyn, trwy gysylltiad naturiol i'r iaith, a ffurf- 
iant y gair Cynmro, neu Cymro — yn y lluosrif Cynmry, neu Cymry, o'r 
hwn air y fFurfiai y Groegiaid eu Cim?nerioi t enw a ddefnyddid mor foreu 
ag oes Homer, o leiaf; a'r RhuTeiiiiaid, gyda mwy o briodoldeb, eu 
Cimbri."^ 

Ond beblaw yr enw tadawl neu gyffredinol yma — yr hwn a weddai yn 
briodol i holl hiliogaeth Gomer, ar gyfrif eu blaenafiaeth yn y llinach, ac 
o'r bwn enw, fel y crybwyllwyd yn barod, y ceir olion, gydag ychydig o 
amrywiaeth, ar draws cyfandir Ewrop, o fynydd-dir Asia hyd yn Mrydain 
Fawr— yr oedd gan y gwahanol lwythau neu drefedigaethau, enwau ereill, 
darluniadol o'u sefyllfa, neu eu dull o fyw : y cyfryw enwan gallem gyda 
phriodolder eu galw, enwau tylwythol ; a daeth yr enwau tylwythol mor 
gyffredin yn mysg rhai o honynt, mewn amser, fel y llwyr annghofid yr 

* " Ymarwar Lludd Bychan."— Myf. Arch. vol. '%., p. 76. 
f Cambro Briton, vol, i., p. 44, Note. 



6 DARLITHIAU ar. 

enw cyffredinol ; felly, debygid, y bu gyda'r Celtiaid, y rhai hefyd a eiwid 
y Galiaid. Ar y cyntaf, hwy a elwid y Celtiaid, neu y Celtwys, oddiwrth 
Cel, lloches, neu guddle, am eu bod yn trigianu yn y coed, neu mewn 
llochesau, cyn arloesi y wlad : ond fel yr oeddynt yn arloesi y tir, ac yn 
dechreu trigianu yn y cyfryw wastadeddau arloesedig, gan fyw ar amaeth- 
yddiaeth, hwy a elwid y Galiaid; ac fel yr oedd y dosbarth yma o honynt 
yn dyfod i fwy o rym, sylw, a dylanwad, llyncid yr hen enw Celtiaid i'r 
enw diweddarach Galiaid, oddiwrth Gal, teg, clir, agored, neu golau, fel 
y mae y gair yn arwyddoccau. Efallai bod y ddau fath bobl hyn, o dipyn 
i beth, wedi syrthio i ymrafaelion mynych a'u gilydd, trwy fod trigolion y 
gwastadoedd, mewn canlyniad i'wlluosogiad, yn gwasgu ar ffiniau yrhai a 
gyfaneddent yn y coedwigoedd, neu y Celtiaid, gan arloesi eu cyrau er 
chwanegu eu tiriogaethau eu hunain; ac felly, mewn amser, deuai y gair 
gal yn enw cyffredinol ar elynion. 

Meddwn enghreifftiau er cadarnhau y golygiad uchod, o fewn i'r ynys 
hon ei hunan hefyd; canys yr Alban, am yr un rheswm, a elwid Celyddon, 
a'r preswylwyr Celyddonwys, Ceiltwys, neu Ceiltiaid, am fod eu trigias yn 
y celfeydd a'r llochesau ; ac Ysgodogion, neu Ysgotiaid, am eu bod yn cyf- 
aneddu yn nghysgodion y coed ; o'r hyn y cawn dystiolaeth.au sicr yn 
ngweithiau Caisar a Thacetus. Enw arall, dynodawl o'u dull o fyw, a 
roddid ar gynfrodorion Cymru a'r Werddon, ac a lyn wrth yr olaf eto, yw 
" Gwyddelod," oddiwrth "gwydd" — coed, a "eel," er dynodi eu trigias 
yn y coed ; neu yn hytrach oddiwrth " gwydd " a "hela," er dangos mai 
ar eu helwriaeth yn y coedwigoedd yr oeddynt yn ymgynnal bron yn holl- 
awl ar y cyntaf, cyn iddynt arloesi y tir, ac ymroddi i feithrin amaethydd- 
iaeth. Ac yma goddefer i mi grybwyll fy mam am yr adfeilion iluosawg a 
ganfyddir ar rai o fryniau Cymru, ac a adweinir yn gyffredin dan yr enw 
" Cytiau y Gwyddelod; " nis gallaf lai na meddwl am danynt eu bod yn 
olion yr aneddau dynol cyntaf, a gyfodwyd gan gynfrodorion yr ynysoedd 
hyn, tra yr oeddynt yn preswylio ar y bryniau mwyaf amlwg, ac yn byw- 
ioliaethu ar ffrwyth eu helwriaeth yn y gwydd a orchuddient y dyffrynoedd 
a'r gwastadoedd. Nid wyf heb wy bod fod y cyffredin yn meddwl am danynt 
mai olion rhyw adeiladau a wnelid gan drigolion y Werddon i fod yn drig- 
leoedd tymhorol iddynt oeddynt, ar yr achlysur o rai o'u cadgyrchiadau i 
Gymru : ond tra yr addefaf fod trigolion y Werddon wedi bod yn blino llawer 
ar ein henafiaid o bryd i bryd, fel y caf achlysur i grybwyll yn fynych yn 
Darlithoedd dylynol, nid wyf yn cael allan eu bod wedi ymsefydlu yma 
dros yspaid digonol ag i gyfrif am adeiladiad cynnifer o aneddau, o furiau 
cerrig cryfion, mewn cynnifer o fanau trwy y wlad. Heblaw hyny, nid 
yw yn debyg y buasent yn cael seibiant digonol i gyfodi cynnifer o an- 
eddau cedyrn yn y wlad, oddieithr eu bod yn feistri ar drigolion y wlad ; 
ac os buasent wedi meistroli y brodorion, onid yw yn fwy tebyg y buasent 
yn cymmeryd meddiant o'u haneddau clydion hwy, y rhai oeddynt barod 
iddynt, mewn rhyw gilfachau cysgodfawr, yn hytrach na myned i'r fath 
draul a thrafferth i gyfodi adeiladau iddynt eu hunain, a hyny yn enwedig 
yn y fath sefyllfeydd noethion, agored i gurfeydd yr y stormy dd, fel j 
gwelwn fod y rhan fwyaf o'r adfeilion a elwir ar y cyfryw enw genym. 

Ond er y dichon bod ein henafiaid ni unwaith yn cael eu galw Gwydd- 
elod, ar y cyfrif a grybwyllwyd uchod, megis y cyfenwid trigolion boreuol 
yr Alban yn Ceiltwys ar yr un, neu y cyffelyb gyfrifon, y mae yn ym- 
ddangos fod ein henafiaid ni wedi cadw yr hen enw cynhwynol Cynmry 
yn fwy gofalus nag un gangen arall o hil lluosog Gomer : yr hyn sydd i'w 
briodoli yn benaf, efallai, i'w sefyllfa ynysawl; ond nis gwn yn amgen- 
ach nad oeddynt yn ymfalchio yn yr ymwybyddiaeth o'u bod y gangen 



f 



HANES Y CYMRY. 7 

henaf ar gyfTdynoliaeth, o hen batriarch yr arch ; ac yn gwerthfawrogi yr 
enw Cynmry fel dynodiad o hyny. 

Bellach, dyna ddigon wedi ei ddywedyd, efallai, ar fonedd ein cenedl, 
fel na raid i un Cymro o honom byth ostwng ei ben i un Sais, na neb o 
unrhy w genedl arall, ar y cyfrif yna : gan hyny, symudaf bellach at yr 
ail beth a nodais i fod yn destyn y Ddarlith hon '» sef, Gwladychiad ein 
henafiaid yn Ynys Brydain. 

Barn gyffredin henafiaethwyr yw fod Ynys Prydain wedi ei phobli 

yntaf o Gal, neu Ffrainc, gan ei bod yn weledig o lenydd y wlad honno. 

r Parch. Eliezer Williams,* am yrhwn y crybwyllais eisoes, a farnai fod 
gorllewin Ewrop wedi ei gyfaneddu gan dylwythau o ddynion anturiaethus 
yn mhen tua dau can' mlynedd wedi y gwasgariad cyfFredinol a fu ar y 
teulu dynol o'r fro lie y buant yn ymadnerthu wedi y dylif ; a chan gasglu 
bod y glenydd hyny o'r cyfanair ydynt gyferbyniol i Ynys Prydain yn 
mysg y brbydd. gorllewinol cyntaf a olrheinid gan ysbryd ymchwilgar dyn, 
tybiai fod yr ynys hon ei hunan wedi tynu ei sylw yn dra buan. Efallai na 
ryfygem, pe y tybiem i'r ynys hon gael ei darganfod, a dechreu ei chyf- 
aneddu, yn mhen o bump i wyth can' mlynedd wedi y dylif; o leiaf, mae 
genym lawer o seiliau i gasglu bod hiliogaeth Gomer, mor foreu a hyny, 
yn cynnwys cenedloedd cryfion, dan arglwyddiaeth breninoedd enwog, a 
ehvid y Titaniaid, neu y cawri, y rhai oeddynt yn peri eu harswyd dros 
ranau helaeth o Ewrop ac Asia ; a'r rhai wedi hyny a addolid fel duwiau 
gan genedloedd Ewrop yn gyffredinol : ac oddeutu y pryd hyny, yr ydym 
yn deall i un o'r cyfryw freninoedd Celtaidd, o'r enw Sadwrn, ffoi rhag 
cynddaredd ei fab Iau, am nodded at Janus yr Henaf, yr hwn oedd ar y 
pryd yn teyrnasu ar ryw bobl a wladychent oddeutu glenydd y Tiber, ac 
yno y cafodd efe nodded, ac y bu yn cyd-deyrnasu dros amser a J anas. \ 
Am dano dywaid Tertullian, ac ereill o'r prif Gristionogion a ysgrifenent 
yn erbyn eilunaddoliaeth y Cenedloedd, nas gwyddent hwy am unrhyw 
dduw o flaen Sadwrn. Mai dynion enwog o'r cynoesoedd ydoedd duwiau 
y Paganiaid, a addefid gan eu hathronwyr mwyaf goleuedig, ac a ddadl- 
euid gan amddiffynwyr boreuaf Cristionogaeth. Athenagoras, athronydd 
Groegaidd dysgedig, ac amddiffynwr enwog y grefydd Gristionogawl, dan 
deyrnasiad yr amherawdwyr M. Aurelius Antoninus ac L. Aurelius Corn- 
modus, a ddywedai fel hyn — " Y mae yr afradlonaf o ddynion, a'r atgasaf 
gan ysbrydion da, wedi cael yr enw o fod yn dduwiau eu hunain. Semi- 
ramis, ferch Dercetus, benyw drachwantus a gwaedlyd, a addolir dan enw 
o dduwies Syriaidd ; ac am hyny y mae y Syriaid yn addoli colomenod, o 
herwydd fod Semiramis, yn ol Ctesias, wedi ei throi yn golomen. Gan 
hyny, paryfedd os yw tywysogion, yn malchder ac uchder eu llywodraeth, 
trwy weniaith eu deiliaid, yn cael eu haddoli mal duwiau ? Addefir hyn 
gan y Sybil a grybwylla Plato : — 

'Twas now the tenth revolving Age of Man, 
When Saturn, Titan, and Japetus reign'd ; 
Styl'd by succeeding Times, the noble Sons 
Of Ouranos and Gaia, and so styl'd 
Because the first of perish'd human Race." % 

Fel hyn y mae amryw henafiaethwyr dysgedig a llafurus yn haeru mai 
dynion a arferent yr iaith Gymraeg oedd yr enwogion hyn, a fuant wedi 
hyny yn brif dduwiau Groeg a Rhufain : ond pa mor amhosibl bynag yw 

* See his English Works, pp. 213, 214. f M. Pezron's Ant. b. i., c. 11. 
% Athenagoras's Apology, pp. 208, 209. 



8 DARLITHIAU AR 

eael sierwydd boddhaol ar hyn yn bresenol, bod yr ynys hon wedi ei chyf- 
aneddu yn foreu sydd amlwg; canys pan ddaeth Caisar drosodd yma, tua 
thri ugain mlynedd cyn geni Crist, yr oedd yr ynys wedi ei chyfaneddu o 
gwr bwygilydd, ac mor alluog fel y gallai un tywysog Cymreig yma gyfodi 
tri ugain ac un o filoedd o arfogion i'w harwain drosodd i'r cyfandir, 
i ddial rhyw sarhad personol a gawsai efe ei hunan, neu i amddiffyn eu 
brodyr y Llydawiaid yn erbyn y Rhufeiniaid ; ac er dial am hyny y daeth 
Caisar a'i lengau drosodd yma gyntaf : o leiaf, dyna y rheswm a roddai 
efe ei hunan am ei waith yn hwylio o'r cyfandir i Frydain ; ac a hynny y 
cytuna y Trioedd. — " Ail Cyforddwy a ddyweiniwyd y gan Caswallawn 
ab Beli ab Manogan, a Gwenwynwyn a Gwanar, meibion Lliaws ab 
Nwyfre, ac Arianrod ferch Beli, eu mam. Ac o Arllechwedd Galedin, ac 
Essyllwg, ac o Gydwelyddon y Bylennwys ydd banoeddynt ; a rhif y 
Gwyr hyny oeddynt driugaint ac un mil ; a myned a wnaethant y gyda 
Chaswallawn eu hewythr, ar ol y Caisariaid drwy For hyd yn nhir Geli 
Llydaw, a hanoeddynt o Rial y Cymry : ac ni ddaeth un o honynt na'u 
heppil yn eu hoi i'r Ynys hon ; eithr aros a wnaethant yn ngwlad Gwasg- 
wyn, yn mysg y Caisariaid, lie maent hyd yn awr ; ac yn nghylch dial yr 
Orddwy hono y daethant y Caisariaid gyntaf i'r Ynys hon." — Tri. 14. 

Mewn un arall o'r Trioedd, nyni a gawn y rheswm a gjonhellai Cas- 
wallawn i arwain ei fyddin drosodd i Gal i wrthladd Iwl Caisar ; sef bod un 
Fflur, ferch Mygnach Gorr, a'r hon yr oedd Caswallawn mewn cariad, 
wedi ei dwyn drwy drais, gan dywysog o Gwasgwyn, a elwid Mwrchan, 
al chyflwyno i Caisar, i fod yn un o'i ordderchadon : yr ymddygiad ys- 
geler yma a ferwai waed, ac a gyffroai gynddaredd y tywysog Cymreig, 
fel yr arweiniai ei luoedd drosodd i'r cyfandir, He yr ymosododd mor 
bybyr ar y Rhufeiniaid ag y lladdodd o honynt chive' mil, ac y gwared- 
odd Fflur oddiar y treisiwr estronol. Fel hyn y mae y crybwyllion a 
gawn ni am hyny yn y Trioedd : — 

" Tri eurgryd Ynys Prydain ; cyntaf, Caswallawn ab Beli, pan ai hyd 
yn Ngwasgwyn i gyrchu Fflur, merch Mygnach Gorr, a ddygid o lathlud 
yno i Gaisar emmherawdr, y gan a elwid Mwrchan Leidr, Brenin y wlad 
hono, a char Iwl Caisar ; a Chaswallawn a ei dyges yn ol i Ynys Prydain." 
—Tri. 110. 

A thrachefn : — "Tri Serchogion Ynys Prydain, cyntaf Caswallawn ab 
Beli, am Fflur, ferch Mygnach Gorr, a myned yn ei chylch hyd yn nhir 
Gwasgwyn, yn erbyn Gwyr Rhufain, ac ei dwyn ymaith ; a lladd chwe' 
mil o'r Caisariaid — ac yn nial hyny o alanas, y doynt Wyr Rhufain i Ynys 
Prydain."— Tri. 102. 

Barna amryw o'r henafiaethwyr cywreiniaf mai yn swydd Caint y 
glaniai y dynion cyntaf yn yr ynys hon, ac nid oedd y fordaith yn faith o 
Ffrainc i'r parth hwnw o Frydain. Y mae dyfalion yr henafiaethwr 
dysgedig, y Parch. Henry Rowlands, o Bias gwyn, Llanedwen, awdwr y 
" Mono Antigua Restaurata," ar y pwnc yma yn hynod o gywrain : fel y 
meddyliwyf na byddai dyfyniad o honynt yn flin i chwi. Fel hyn y 
dywaid : — " Os sylwn ar y rhanau hyny o Ynys Prydain a orweddant yn 
nesaf i'r cyfandir, lie o ganlyniad y gellid dysgwyl yn naturiol eu bod 
wedi eu cyfanneddu gyntaf, nyni a ganfyddwn eu bod yn yr hen amser- 
oedd yn cadw sain y cyn yn nghyfansoddiad eu henwau ; felly Cyn, neu 
Cynta, y gelwid y rhan hono o'r wlad a elwir yn bresenol Caint, ac yn 
Saes'neg Kent ; ac a alwai yr Haneswyr Rhufeinig Cantium : ac ychydig 
o'r neilldu y cawn ni Uch-cyn, a alwai y Rhufeiniaid Icenorum Regio ; ond 
a elwir gan y Saeson yn bresenol Norfolk a Suffolk : a thu hwnt i hyny, 
yn nes i'r gogledd, y cawn Obry-cyn, a elwid gan y Rhufeiniaid Brigan- 



HANES T CYMRY. 9 

turn Regio, gan gynnwys swyddi Caerefrog, a'r rhandir agosaf iddi ; felly 
yr ydwyf ya ostyngedig yn barnu fod yr enwau uchod yn dynodi y tiroedd 
y glaniwyd arnynt, ac a boblogwyd gyntaf." 

Mewn nodyn ar odrau y ddalen, y mae yr awdwr crybwylledig yn 
gwneyd y sylvv canlynol yn ychwanegol : — "O Cynta, y deillia yr enw 
Cyniaid; o Uch-cynta, y deillia yr Uch-cyniaid ; o Obry-cynta, y deillia 
Obry-cyniaid; sef yr amryfal lwythau o'r cynfrodorion a alwai yr Hanes- 
wyr Rhufeinaidd Cantij, Iceni, a Brigantes. Yr ydwyf yn gwybod bod 
ysgrifenwyr cyfrifol yn rhoddi hanes wahanol, a honno yn unlled hygoel, 
am ddeilliad y Brigantwys; yr hon nid wyf yn cynnyg ei gwadu, neu ei 
gwrthbrofi ; ond gan fod y sylw blaenorol yn dyfod mor natnriol, nis 
gallaswn lai na'i wneuthur, ac fel y cyfryw, ei gynnyg i sylw y darllenydd ; 
a chan ystyried fod enwan lleoedd, ac o ganlyniad, enwau y bobl a elwir 
arnynt, yn cael eu dwyn yn mlaen yn ami, o'u dodiad cyntaf, trwy amryw 
genedlaethau, yn mysg yr un bobl, ac yn yr un iaitb, pa mor bell a gwas- 
garedig bynag y lledo y bobl hynny eu trefedigaethau ; nid yw yn an- 
mhriodol olrbain enw y llwyth yma, cystal a'r ddau flaenorol, i'r un 
gwreiddyn ; gan gyfrif fod y gwahaniaeth yn cael ei achosi yn unig drwy 
sefyllfa berthynasol y gwahanol leoedd olaf a'r lie blaenaf, Cyn" sef y 
rhandir honno o'r ynys, ar yr hon y tiriasant gyntaf." 

Efallai fod yr awdwr yn y rhan olaf o'r dyfyn-nodiad uchod yn cyfeirio 
at y ffaith o fod y Brigantwys, yn amser goresgyniad yr ynys gan y Rhufc 
einiaid, yn cyfaneddu ar Ian Mor y Werydd, ac nid fel y Cyniaid a'r Uch- 
cyniaid, ar Ian Mor Llychlyn. 

Meddwn rhyw gynnifer o draddodiadau lied dywyll am ddyfodiad am- 
ryfal dylwythau i wladychu yn Mrydain cyn " ei goresgyniad gan y 
Rhufeiniaid ; ac efallai na byddai yn anmhriodol i destyn y Ddarlith hon 
roddi o honom hyny a allom gael o adroddiad lied resymol am y naill a'r 
Hall o'r dyfodiaid hyny. 

Cawn yn y Trioedd grybwylliad am ddyfodiad amryw lwythau estronol 
i'r ynys hon wedi ei gwladychiad gan y cynfrodorion, o'r rhai y gwnaf 
rai dyfyniadau fel y canlyn : — 

" Tair Ciwdawd Addwyn Ynys Prydain : Cyntaf oeddynt genedl y 
Cymry a ddaethant gyda Hu Gadarn i Ynys Prydain ; sef ni fynai efe 
wlad na thiroedd o ymladd ac ymlid, eithr o gyfiawnder, ac yn nhangnef. 
Ail, oeddynt y Lloegrwys, a ddaethant o dir Gwasgwyn, ac a hanoeddynt 
o brif genedl y Cymry. Trydydd, oeddynt y Brython, ac o dir Llydaw 
y daethynt, a'u hanas o gyssefin Al y Cymry. A'r tair Hedd Giwdawd 
a'u gelwir, am ddyfod o honynt y naill wrth fodd y Hall, yn heddwch a 
thangnef; a'r tair Ciwdawd hyny a hanoeddynt o gyssefin genedl y 
Cymry ; a chyfiaith cyflafar y tair Ciwdawd." — Tri. 5. 

Gallwn farnu fod y Triad uchod yn cyfeirio at wladychiad cyntaf Ynys 
Prydain, gan wahanol lwythau o'r un genedl : y llwyth cyntaf a ddaeth 
drosodd yma a elwir yn "Genedl y Cymry," a dywedir eu bod wedi 
dyfod yma dan arweiniad " Hu Gadarn." Pwy oedd Hu Gadarn — ai 
rhyw ben cenedl enwog yn eu mysg, dan arweiniad yr hwn yr anturiai 
nifer o honynt o'r cyfandir, i ymofyn am di-igias heddychol yn yr ynys 
hon, yr hon hyd hyny ydoedd yn annhrigianol, ai ynte rhyw ddyluniad 
cofFaol o Noa, oedd fel arwydd ar eu Human cenedlaethol, pan y daeth- 
ant yma, fel y barnai amryw— nid yw yn hawdd penderfynu.* Y mae 

* Gwel Davies's Mythology and Rites of the Druids, pp. 24 a 110. Celtic Re- 
searches, p. 164. Pughe's Cambrian Biography, p. 178, a'i Eiriadur. Hefyd, " Hu 
Gadarn," Cywydd gan Idrison, p. 2. 



10 DARLITHIAU AR 

Uawer o debygolrwydd fod y golygiad olaf yn gywir ; canys nid oes genyf 
un amheuaeth nad oedd lien batriarch yr arch yn cael ei addoli yn y cyn- 
oesoedd gan y Cymry, dan yr enw Hu Gadarn. Fel hyn y dywaid Dr. 
Pughe ar hyn : — " Prin y gellir barnu ai llywiedydd y Cymmry ydoedd 
Hu, ynte, gyd ag ei ychain, a'i arwydd ar eu lhimanau hwynt, o gofFa 
ty wyll am Noah. Ami yr arferynt yr hen feirdd Hu, Huon, a Heon, yn 
enwau Duw ; dylunid hefyd Anubis gan yr Aiphtiaid ag iddo ben huad, 
neu huadgi; ac efelly y dylunir Amida {gan drigolion Japan, yr hwn 
meddynt oedd warcheidwad dynawl-ryw : a dychymygir yr eistedda efe 
yn nofiaw ar y dail o enw lotus, ac hefyd ar y milyn a elwir y llyry, a 
oedd iddo gresten galed ar ei gefn, mal cenni caledion yr afanc. Hefyd 
Fo Hi yn Catai, Menw, a Fishnw, neu Budha, yn yr India, a honnir 
iddynt gynneddfau fal ag yr addefid i Hu, gan y Cymmry." 

Tybiai y Dr. Pughe hefyd, mai o Hamburgh, hen enw yr hon oedd 
" Trefa," fel y gwelir ar rai o'r hen ddaearlenni Isellmynaidd a gyhoedd- 
wyd yn yr ail ganrif ar bymtheg,* yr hwyliai y Giwdawd, neu y llwyth 
cyntaf yma i Frydain, dros " For Tawch," neu y German Ocean. Fel hyn y 
dywaid : — " Preswyliynt Gymmry ar Benrhyn y Cymmry, neu y Cherson- 
esus Cimbrica, mal y gelwid gan hanesyddion Rhufain, dros oesoedd ami, 
gwedi i dorf Hu ymadaw ag ei chydgenedl yno. Delynt yn gyfun ag y 
Gothiaid yn ormes echrydus ar y Rhufeiniaid, o gylch 109 mlynedd c.c. ; ac 
ardroion cyn hyny taenid syndawd gan eu henw. Mae cenedl o weddillion 
al gyssefin y Cymmry yn cyfaneddu gwlad gyfagaws i Benrhyn y Cymmry 
hyd heddyw, ac yn cadw eu hiaith fal ninnau ; sef yn Lusatia, Lun en- 
burgh, a thaleithiau eraill, tan yr enw Wendi, neu Wenden. Hefyd, hen 
enw Hamburgh oedd Trefa ; o hon, tebygwn, y cychwynynt y Cymmry 
ar eumordwy i Ynys Prydain."f 

Yr ail "Giwdawd Addwyn," neu Lwyth Cyfeillgar, oedd " y Lloegr- 
wys," a elwid felly, efallai, am eu bod unwaith yn cyfaneddu ar lanau 
y Loire, hen enw yr hon oedd Liger. Ac nid yw yn annhebyg eu bod o'r 
xm cyfF a phreswylwyr yr hen Liguria, yn Ngorllewin yr Eidal ; o'r hon 
dalaith yr oedd Genoa yn brif ddinas.t Dywedir mai o " Dir Gwasgwyn," 
yr un a Gascony mae yn debyg, y deuai y Giwdawd hon ; a'i bod yn 
hanu o'r un cyfF, ac yn meddu yr un iaith, a'r hon a ddaethai yma 
gyntaf. Ond tebygid fod y drydedd Giwdawd, a elwid " y Brython," yn 
cael ei golygu o gystlyniad nes i'r gyntaf; gan y dywedir bod eu haniad 
" o gyssefin Al y Cymry." Efallai pan oedd un fintai o honynt yn cyfeirio 
tua'r Ynys Wen, dan arweiniad Hu Gadarn, i'r rhan arall gyfeirio o fesur 
ychydig ac ychydig ar hyd y tir tua Ffrainc ; ac mai rhyw gyfran o'r 
cyfryw ydoedd y rhai hyn, a elwir "y Brython," ac y dywedir iddynt 
ddyfod drosodd o Lydaw. 

Gellir meddwl ar sail y traddodiad sydd yn y Triad uchod, bod y tair 
eiwdawd hyn wedi cydymgorphori fel un genedl, a chydgyfaneddu yr 
ynys mewn heddwch. 

Efallai fod y Brython wedi cael yr enw hwnw, o herwydd eu hymarfer- 
ion rhyfelgar, a'u glewder, yr hyn a arwyddoceir yn yr enw, ac a ellir ei 
gasglu oddiwrth y crybwyllion blaenorol ; canys tra yr oedd y rhai a 
elwid "Cenedl y Cymry," yn dewis anturio y cefnfor dan dywysiad Hu 
Gadarn, i ymofyn am ryw le annghyfaneddawl i'w feddianu trwy gyf- 

* Gwel Cambro Briton, vol. ii., p. 98. 

f Gwel " Hu Gadarn," Cywydd o III Caniad, gan Idrison, t.d. 52. 

% Cambro Briton, vol. i., p. 48. 



HANES Y CYMRY. 



11 



iawnder a thangnefedd, am na fynent wlad a thiroedd o ymladd ac 
ymlid ; y lleill a ddewisent ymladd eu ffordd am diriogaeth o nerth arfau. 
Ar hyn y dywaid y Dr. Pughe yn y Cywydd crybwylledig :— 

" I ninnau iawn ennynu 

dan cyfanian a Hu ; 

Efe gan rad a gad yn rhydd 
Arwciniai war awenydd ; 
Tros diroedd rhag trais taerion, 
Tros y dyli du ei ddn, 

1 Brydain gain ei brodir, 
Hedd er ei feddu'n hir." 

Yn y Trioedd nesaf sonir am ddyfodiad tylwythau ereill drosodd, yn 
ddiweddarach, debygid, na'r tair ciwdawd flaenorol y buom yn son am 
danynt. "Tair Ciwdawd Nawdd a ddaethant i Ynys Prydain; ac yn 
nhanc a chenad Cenedl y Cymry y daethant, heb arf, heb ossawd : Cyntaf 
oedd Ciwdawd Celyddon yn y Gogledd : Ail oedd yr Al Wyddyl, ac yn 
yr Alban y maent : Trydydd, Gwyr Galedin, a ddaethant yn y llongau 
moelion hyd yn Ynys Wyth, ban foddes eu gwlad, a chael o honynt le 
Tir gan Genedl y Cymry, ac nid oedd iddynt fraint o hawl yn Ynys 
Prydain, namyn y Tir a'r Nawdd a rodded iddynt dan derfynau, a dodi 
arnynt nas gellid braint Cymry cynhenid iddynt hyd yn mhen y nawfed 
Ach."— Tri. 6. 

Am y ddwy giwdawd gyntaf o'r tair a grybwyllir yma; meddyliwyf 
mai preswylwyr Iseldiroedd yr Alban oedd y naill, ac mai trigolion yr 
Ucheldiroedd oedd y Hall, ac iddynt encilio o diroedd y Gogledd at eu 
brodyr, am nawdd rhag newyn, neu ry w anffawd arall : ond am y dry" 
dedd, a elwir " Gwyr Galedin," y dyb gyffredin yw, mai rhai a gyfanedd- 
ent ranau o'r wlad a elwir Holland, oeddynt. I'r rhai hyn rhoddai y 
Cymry nawdd ac achles yma, yn nydd eu cyfyngder, ar amodau rhes- 
ymol ; ac yn ol pob tebyg, darfu i'w hilioga eth ymgorphori yn un genedl 
a'u noddwyr. 

Yn y Triad nesaf fe'n hysbysir am ddyfodiad tylwythau gormesol i'r 

vnvs - 

" Tair Ciwdawd Ormes a ddaethynt i Ynys Prydain, ac nid aethynt byth 

o honi : cyntaf oeddynt y Coraniaid, a ddaethynt o wlad y Pwyl : ail, y 

Gwyddyl Ffichti, a ddaethynt idd yr Alban drwy For Llychlyn : trydydd, 

y Saeson. Sef lie mae y Coraniaid, am afon Hymyr a glan Mor Tawch ; ac 

yn yr Alban y mae y Gwyddyl Ffichti, a glan Mor Llychtyn. A myned 

yn un a wnaethynt y Coraniaid ag y Saeson, a dwyn rhi'al y Lloegrwys 

yn ogyfun a, hwynt, o drais a gorfod arnynt, a gwedi hyny dwyn coron yr 

unbenaeth oddiar genedl y Cymry. Ac nid oes odd y Lloegrwys nad 

aethynt yn Saeson, namyn a geir yn Nghernyw, ac yn nghymwd Car- 

noban, yn Neifr a Brynaich. A chiwdawd gyssefin y Cymry, a gadwasant 

eu gwlad ac eu hiaith, colli teyrnedd Ynys Prydain a wnaethant, achaws 

brad y ciwdodau nawdd, ac anrhaith y tair ciwdawd ormes." — Tri. 7. 

Mae yn debyg fod y Coraniaid a grybwyllir uchod yr un a'r Coritani. 

Dywedir mewn un Triad, gan hen esponiwr, eu bod wedi dyfod ar y cyntaf 

o Asia. Fe'u crybwyllir hefyd mewn dau eraill o'r Trioedd, yn un o ba 

rai y dywedir eu bod wedi dyfod i Brydain yn amser Lludd ab Beli, 

brawd yr enwog Caswallawn, a elwid gan y Rhufeiniaid Cassivellannus. 

Meddylia rhai bod yr enw yn tardduo Cawri, wrth yr hwn enw y dynodid 

penaethiaid, neu wroniaid. Y mae yn lied anhawdd penderfynu arwydd- 

ocaad yr enw Pwyl, meddylia rhai ei fod yn dynodi Holland; ond yr 



12 DARLITHIAU AE 

henafiaethwr enwog Edward Llwyd a ddadleua mai hen enw Poland 
ydoedd. Llychlyn, a all fod yn arwyddocaau y gogledd yn gyffredin.* 
Mae areill yn liaeru mai yr un oedd y Coraniaid a'r Belgwys, y rhai 
debygid, oeddynt o'r un cyff cynhwynol a'r Cymry ; ond trwy eu bod 
wedi cyfaneddu hir amser yn nghymydogaeth y llwythau Almaenaidd, yr 
oeddynt o angenrheidrwydd wedi myned drwy radd fawr o ymgymmysg- 
iad a hwy. Cesglir mai yr achos iddynt hwylio drosodd i ymofyn am 
diriogaethau yn yr ynys hon, oedd bod y llwythau Almaenaidd yn gwasgu 
ar eu ffiniau ; ac oddiwrth y crybwyllion a gawn ni yn ngwaith rhai hen 
awduron, meddylir eu bod wedi dechreu gwladychu yma tua thri ehan' 
mlynedd cyn glaniad Caisar a'i lengau yma. Ae arferai Caisar son am 
breswylwyr yr ynys, dan y ddau ddosparth o Gynfrodorion a'r Belgwys. f 
Mae y Parch. Eliezer Williams, yn ei ddarluniad o hen raniadau Pry- 
dain, ac enwau yr amryfal lwythau a'i cyfaneddent, yn dywedyd fod holl 
nifer y llwythau, neu daleithiau anymddibynol a breswylient yr ynys hon 
pan ddaeth y Rhufeiniaid drosodd, yn bump a deugain ; y rhai a alwai — y 
Ceintwys, preswylwyr swydd Caint ; y Rhygeinwys, a gyfaneddent Surry 
a Sussex; y Penfrogwyr, a gyfaneddent ranau de-ddwyreiniol swydd 
Berk; yr Attrefwys, a gyfaneddent barthau gorllewinol swydd Berk; yr 
Isgwenti, a gyfaneddent ar lenydd y Kennet, a'r rhan ogleddol o swydd 
Ham ; y Belgwys, a gyfaneddent yr oil o swydd Ham, oddieithr y parth 
gogleddol ; y Dwrodigwys neu y Morinwys, a gyfaneddent swydd Dorset ; 
yr Heidionwys, a gyfaneddent Wlad yr Haf ; y Dyfneinnwys, a gyfan- 
eddent swydd Dyfnaint ; y Cernywiaid, o Gernyw ; yr Essyllwyr, a 
gyfaneddent swyddi Henffordd, Maesyfed, Mynwy, a Morganwg; y 
Dyfedwys, a gyfaneddent Frowyr, a swyddi Caerfyrddin, Penfro, Bry- 
cheiniog, a Cheredigion ; y Gordofigwys, oedd yr enw wrth yr hwn yr 
adwaenai y Rhufeiniaid yr oil o drigolion Gogledd Cymru; y Tranofan- 
hwyson, a breswylient swyddi Middlesex ac Essex, a'u prif ddinas oedd 
Caer Lundain ; y Coraniaid, neu y Coreinwys, sydd lwyth arall a gry- 
bwyllir gan yr awdwr dysgedig uchod, ond nid yw yn cynnyg penderfynu 
ar y rhan o'r ynys a gyfaneddid gynddynt ; y Casiaid, a gyfaneddent 
swyddi Hertford a Bedford, a rhanau o Buckingham; y Tafeinwys, pre- 
swylwyr y rhanau isel o swydd Gaerloyw, a dyffrynoead swydd Rhyd- 
ychain ; y Gwycheinwys, a gyfaneddent swydd Warwick, ac agos y cyfan 
o Worcester ; yr Uchelwys, y parthau dwyreiniol o swyddi Rhydychain a 
Buckingham ; y Corineifwys, swydd Gaerlleon, a rhanau o swydd yr 
Amwythig, Stafford, Warwick, a Leicester ; y Syddyntwys, swydd Gaer- 
hirfryn (Lancashire,) a'r rhanau deheuol o Westmoreland; y Gwylleint- 
wys, y rhanau gogleddol o Westmoreland, a'r oil o Cumberland ; y 
Brigantwys, swydd Gaerefrawg a Durham, a rhan o Northumberland ; 
y Gododinwys, y gweddill o Northumberland, Lothian ? a'r Mers, a banner 
Tweedale ; y Godeinwyson, Ystrad Clwyd a'r rhan arall o Tweedale ; y 
Sallwyfawys, Annandale, Nithisdale, a Galloway; y Nofantwys, y rhan o 
Galloway a orwedda ar y tu gorllewinol i'r Dee ; y Dyfnwyson, Carrick, 
Cunningham, a Renfrew ; yr Hyrwysti, Strathern a mynydd-dir Perth ; 
yr Uchaeronwys, y gweddill o Perth, Gawry, Angus, a Merus; y Tach- 
ialwys, Mar a Buchan; yr Albanweis, rhanau o Athol a Braidalban; yr 
Eitha-coetwys, Lenox, neu eithaf Coed Celyddon_; y Celyddonwys, Inver- 
ness a'i chyffiniau ; y Ceintiaid, y parthau dwyreiniol o Ross ; y Lygiaid, 
arfordir Sutherland ; y Cernywiaid gogleddol, Caithness ; y Cateion, ar- 
fordir Strathnavern ; y Meirwys, Strathnavern a Sutherland ; y Carnein- 

* Ca«nbro Briton, vol. i., p. 49. f Hanes Cymru, tudal. 92. 



HANES Y CYMRY. 13 

ogwys, glenydd Ross ; y Cawronwys, rhanau o Inverness ; y Creonwys, 
neu y Creuonwys, ar lanau yr afon Itys, neu Sheyl ; yr Ebydwys^ Can- 
tine, a Knapdale. 

Buasai yn dda genyf ddyfynu ychwaneg o'r Traethawd cywrain hwn ar 
y testyn tra dyddorawl yma; yr hyn ni oddef fy ffiniau "> ond dymunwn 
annog cynnifer o'm cydwladwyr ar a allont, i ymgynghori a'r gwaith 
gwreiddiol.* A chyn terfynu y Ddarlith hon, y mae yn weddus i mi alw 
eich sylw at ryw gasgliadau neillduol a ellir wneyd yn naturiol oddiwrth 
ei chynnwys. 

1. Gwelwn nad oes nn genedl dan haul, a all olrhain uwch bonedd na 
chenedl y Cymry ; gan ei bod yn disgyn mewn llinach union syth o'r 
henaf o feibion Noa, tad dynoliaeth wedi y dylif ; ac nid yw yn annhebyg 
bod yr enw a gadwasant arnynt eu hunain trwy holl dreigliadau yr oes- 
oedd, er dynodi hyny, sef "y Cynmry," yn arwydd lied amlwg eu bod 
yn ymfawrygu yn hyny o'r dechreu. 

2. Gwelwn fod y dystiolaeth Ysgrythyrol, mewn perthynas i hiliog- 
aeth Japheth, yn eithaf cywir: — Genesis 10. 5, "O'r rhai hyn y rhan- 
wyd Ynysoedd y Cenhedloedd, yn eu gwledydd, pawb wrth eu hiaith 
eu hun, trwy eu teuluoedd, yn eu cenhedloedd." Yn y crybwylliadau 
blaenorol gwelwn fod hyd yn nod hiliogaeth Gomer, un o feibion Japheth, 
wedi meddiannu y rhan fwyaf o wledydd arforawl Ewrop, a'i brif 
ynysoedd; o ba rai y mae Ynys Brydain yn un. Gwelwn hefyd fod 
v fendith a gyhoeddai Noa ar Japheth, a'i hiliogaeth, wedi ei chyf- 
lawni mewn modd arbenig, Gen. 9. 27, " Duw a helaetha ar Japheth, ac 
efe a breswylia yn mhebyll Sem ; a Chanaan fydd iddo ef." Gellir golygu 
y geiriau yna fel hanes brophwydoliaethol gryno, ond cynnwysfawr, o'r 
byd ; canys wrth olrhain hanesiaeth yn fanol, nyni a gawn le i feddwl fod 
mwy na banner y teulu dynol wedi deillio o Japheth, ac y mae y rhan 
fwyaf o'r byd y dydd hwn dan arglwyddiaeth ei hiliogaeth ef. Ac yn 
gymmaint ag mai yn mhlith ei blant ef y llwyddodd yr efengyl yn benaf 
hyd yn hyn, fe barodd Duw iddo felly "breswylio yn mhebyll Sem," 
trwy dderbyn breintiau gwir grefydd oddiwrth had Abraham : ac mor 
wir a hynny, y mae hiliogaeth Canaan wedi bod, yn mhob oes, yn ddaros- 
tyngedig i'r eiddo Sem a Japheth. 

3. Gwelwn fod yr hen Geltiaid, o'r rhai mae y Cymry yn hanu yn 
ddiwad, ac yn cadw eu hiaith yn fwyaf dilwgr heddyw o unrhyw bobl ar 
wyneb y ddaear, yn genedl fawr, gref, ac enwog, yn yr oesoedd boreuaf ; 
mor enwog, fel mai eu gwroniaid a'u doethion hwy oeddynt dduwiau 
enwocaf y Groegiaid, yRhufeiniaid, a chenedloedd enwog ereill. Yr 
iaith Gymraeg a siaredid gan y Titans, y cawri, neu y penaethiaid a 
wnaent y fath orchestion yn y cynoesoedd, fel y'u haddolid dros oesoedd 
wedi eu marw ; ac y pentyrai eu holynwyr y fath ffug-chwedlau ar eu 
henwau, nes y mae y rhai annghyfarwydd mewn henafiaethau wedi 
myned i feddwl nad oedd Sadwrn, Iau, &c, yn ddim amgen na chynnyrch 
dychymygion ymenyddiau mall eilunaddolwyr. 

Gan hyny, na chywilyddiad un Cymro o'i iaith na'i genedl. Yn wir, y 
mae symledd yr iaith Gymraeg, a'i chyfaddasrwydd i ddylunio gwrth- 
ddrychau, yn profi ei henafiaeth, ac yn achosi grym a gwerth ynddi, tu 
hwnt i ddim a geir mewn un iaith arall yn Ewrop. 

4. Gwelwn mai eiddo cyfiawn ein tadau ni oedd Prydain Fawr o for i 
for. Hwynthwy a'i darganfuant, ac a'i meddiannasant gyntaf; a chan- 
ddynt hwy y cafodd ei harloesi a'i dwyn i drefn; ac erioed ni roisant eu 

*" The English Works of the late Rev. E.Williams, pub. by Cradock & Co., 18*0." 



14 DARLITHIAU AR 

hawl o honi, nac o un ran o honi i estroniaid, o'u bodd; ond fel y'i dyg- 
wyd oddiarnynt trwy drais a gormes gan y minteioedd yspeilgar o Rufein- 
iaid, Sacsoniaid, a Normaniaid, a ddaethant yma o bryd i bryd, gan 
chwennychu eiddo cyfiawn eu cymmydogion diniwed, a'i ddwyn oddi- 
arnynt trwy drais ac annghyfiawnder, heb un esgus priodol ganddyn^ am 
eu gwaith, heblaw eu trachwant annghyfiawn ; ac felly y raae mwy wir 
anrhydedd yn perthyn i'r Cymry fel cynfeddiannwyr yr ynys bon ag i 
un genedl arall a droediant ar ei hwyneb. 

Gall y Cymro wrth dramwyo gwledydd brasaf Lloegr, godi ei b en, s 
dywedyd, "Dyma wlad etifeddiaeth fy nhadau, a roddwyd iddynt gan 
Arglwydd Dduw nefoedd a daiar; ac o ran cyfiawnder, a ddylasai fod yn 
eiddo i mi a f y mrodyr heddyw." A rbaid i'r Sais hunanol, a'r Norman 
trahaus, os y medd ryw gymmaint o wybodaeth banesyddol, ddywedyd— 
" Y mae y wlad fras a etifeddaf wedi dyfod i'm meddiant heb unrhyw 
deitl am dani, ond a ysgrifenwyd a gwaed gwirion yr aerod cyfiawn, gan 
arfau trais fy henafiaid bradwrus, yspeilgar, agwaedlyd." 

Wrth ystyried y pethau byn, bernwch chwi — I bwy o fewn yr ynys bon 
y perthyn gwir fonedd? A gwelwn fod i ni y cymhelliad cryfaf, oddiwrth 
nodweddiad ein hynafiaid, i gadw i fynu \irddas ein cyff ? Ac os ydym 
wedi colli ein Tir ond " Gwyllt Walia, " yn ol rhagddywediad Taliesin ? 
bydded i ni fod yn ymdrechgar yn wastadol i gwblbau y rhan arall o'i 
brophwydoliaeth hefyd. sef— 

" Eu Ner a folant, 
Eu hiaith a gadwant" 



DARLITH II. 

CREFYDD Y CYMRY CYN DYGIAD CRISTIONOGAETH I'W PLITH" 



Mae ansawdd gwybodaeth, gwareiddiad, a chrefydd yn mysg y Cymry cyn 
dyfodiad y Rhufeiniaid yma yn beth sydd wedi bod yn destyn dadleuaeth 
frwd rhwng henafiaethwyr enwog : tray mynai rhai eu dylunio fel cenedl o 
anwariaid mwyaf anwybodus ac anniwylliedig, y mae ereill yn dadleu e\\ 
bod yn bobl oleuedig, wedi cyrhaedd gradd uchel o wareiddiad a gwelliaut 
meddwl dan ddospeirth o athrawon cyfrifol, y rhai ni buasai raid iddynt 
gywilyddio pe y cystadleuasid eu moeswersi a'r eiddo enwogion doetnaf 
Groeg a Rhufain. Wedi gwneyd pob ymchwil ar a allwn i hyn, yr ydwyf 
yn gorfodbarnu mai yn rnyw le'yn y canol rhwng y ddau eithaf uchod y 
mae y gwirionedd yn gorwedd ; ac er hoffed ydwyf o'm cenedl, ac er mor 
eiddigeddus yr ydwyf yn teimlo dros enw da fy henafiaid, nis mynwn 
gynyg tynu portreiad tecach o'u nodwedd nag a deilyngont; na dweyd 
dim am eu rhagoriaethau ond a ellir ei gasglu yn naturiol oddiar ffeithiau 
anwadadwy. 

Gan mai crefydd y cynfrodorion ydyw testyn y Ddarlith hon, disgynaf 
yn ebrwydd i sylwi ar hyny, Mae yn amlwg i bawb ystyriol bod llawer p 
gynnwys y Ddarlith yma yn rhwym o ran natur pethau o gael ei gwneyd i 



HAKES Y CYMRY. 15 

fynu o ddyfalion yn hytrach na ffeithiau : ond ymdrechaf i arwain fy 
ngwrandawyr, mor ddiymdroi ag y gallwyf, o lanerchau niwliog dychym- 
ygion, i diroedd claer tystiolaethau credadwy a phrawfion diymwad ; gan 
wybod bod rhodio yn y goleuni yn yr ystyr yma yn llawn mor hyfryd a 
dilyn dychymy^ion, ac yn llawer mwy buddiol. 

Mae yr henahaethwyr mwyaf crafFus yn barnu, wrth ystyried hir hoedl- 
odd, a chynnydd cyflym dynolryw, yn yr oesau cyntaf wedi y dylif, y gall- 
asai fod y bobl a ddaethant i wladychu gyntaf yn Ynys Prydain, o fewn 
dwy neu dair o oesoedd i feibion Noa ;* ac os felly, y mae yn ddigon 
rhesymol i ni farnu fod yr athrawiaeth fawr o hollalluogrwydd Duw, ei 
gyfiawnder, a'i drugaredd, a ddysgasai efe mewn fFordd mor effeithiol i'r 
wyth enaid a gadwyd yn yr arch pan fodded y byd, ar gof a chadw yn 
mysg eu hiliogaeth yn yr oesoedd boreu hyny ; ac wedi gweithio yn eu 
meddyliau syniadau eglur a bywiog am briodoliaethau addoladwy y Duvr 
mawr, ac, o ganlyniad, ryw radd o ymsyniad o'u gwaeledd a'u diddymdra 
eu hunain, a'u hollawl ymddibyniad ar ewyllys da y Bod goruchel a 
addolent. Gallem feddwl fod y sail dda yma o wir grefydd yn gorwedd 
mor ddwfn yn meddyliau dynion dros rai canrifoedd wedi y dylif, fel y 
ceid llawer o bobl, yn eu gwahanol wledydd, yn dyrchafu addoliad cymer- 
adwy i'r unig wir a goruchel Dduw, yn yr oesau boreuol hyny > ac felly 
yr ydwyf yn barnu y gellid cymeryd yn ganiataol am rai o frodorion cyntaf 
yr ynys hon, os oeddynt mor agos yn eu disgyniad i ffynhonell gwir gref- 
ydd, a bod un o feibion Noa yn daid, neu o leiaf yn hendaid iddynt, ac 
efallai, wedi bod yn cyfoesi rhyw gymmaint a" rhai o honynt, eu bod wedi 
cludo gyda hwy rai o syniadau athrawiaethol, a defodau ymarferol y gref- 
ydd hon no, yn lied ddilwgr, yn eu hymdreigliad o Asia hyd yr ynys hon ; 
er y rhaid i ni addef eu bod yma, fel mewn gwledydd ereill, wedi gwyro 
yn fuan oddiwrth symlrwydd y gwirionedd, i'r dychymygion mwyaf cyfeil- 
iornus, a'r arferion mwyaf gwarthus. 

Os ystyriwn ansawdd gynteflg gwir grefydd yn mysg dynolryw wedi y 
dylif, nyni a ganfyddwn ei bod yn dra dysyml, heb gynnwys ond ychydig 
ddefodau allanol, y rhai a wnelid i fynu o offrymau diolch, ac aberthau 
dyhuddiadawl, yn ofFvymiad y rhai y cydnabyddai gwir addolwyr Jehofa 
ei oruchelder ef arnynt, a'i hawl o'u gwasanaeth; ac yr addefent eu 
pechadurusrwydd eu hunain, a'u hangen am iawn er dyhuddo ei wyneb 7 
a throi ei ddigofaint oddiwrthynt. A chan fod y fath gyfundrefn fer a 
chryno o Ddwyfyddiaeth mor hawdd i'w dysgu a'i chofio, oni allem farnu 
mewn cariad, fod brodorion cyntaf y gwledydd hyn wedi ymgadw at 
burdeb a symledd y grefydd batriarchaidd yn lied gyson, trwy yspaid eu 
teithiau meithion, a'u llafur blin, hyd oni ddaethant ac ymsefydlu o fewn 
yr ynysoedd hyn mewn heddwch, a'r cefnfor o'u hamgylch, megis caerau 
a rhagfur iddynt ; ond wedi iddynt wladychu mewn heddwch, llawnder, 
ac esmwythder, fel y mae dynion yn dueddol yn mhob oes a gwlad i 
ymlygru fwyaf pan y mae yn esmwythaf arnynt, felly yn ol pob tebyg, yr 
ymollyngasant hwythau, yn eu hesmwythder, i chwilio allan lawer o 
ddychymygion ofergoelus, gan adael symledd gwir grefydd. 

Caniateir yn gyfFredinol fod ofFrymu ebyrth yn un o brif gyflawniadau 
cyhoedd a gweledig crefydd yn y cynoesoedd ; y peth cyntaf y dywedir i 
Noa ei wneyd, ar ol dyfod allan o'r arch, i ddechreu ail hobli y byd an- 
nghyfaneddol, oedd adeiladu allor, ac offrymu poeth offrwm ami i Dduw, 
yr hwn a gyfryngasai mor hynod i'w gadw ef a'i deulu yn fyw, o holl 
dylwythau y ddaear;f ac y mae yn eithaf naturiol i ni farnu y buasai ei 

* Rev. Eliezer Williams's English Works. f Gen. 8. 20, 



16 BARLITHIAU AR 

hiliogaeth dros dair neu bedair o oesau ar ei ol, o leiaf, yn dilyn ei siampl 
a'i gynghorion daionus, gan gyfodi allorau i'r Goruchaf pa le bynag y 
delynt i breswylio, ar y rhai yr oflPryment ebyrth moliant i Dduw, am 
fenditbio eu bymdrechion hyd hyny, ac o flaen y rhai y talent iddo gyd- 
nabyddiaeth o'i ben teyrnedd ef ar blant dynion. 

Wedi cymmaint a hynyna o sylwadau oddiar natur pethau, nyni a allwn 
daflu bras olwg ar olion crefydd yr hen Gymry, a gwneyd ein casgliadau 
yn mhellach oddiwrth hyny am natur ac ansawdd eu crefydd. 

Trown ein wynebau i'r wlad a fynom, nyni a ganfyddwn allorau, 
aruthrawl o faint, ae mor debyg i'w gilydd o ran dysymledd eu gwneuth- 
uriad, pa un bynag ai yn yr Almaen neu Ffrainc, yn Mrydain neu yr 
Iwerddon, yn Manaw neu ynysoedd oerion Denmarc, fel yr ydym yn 
rhwym yn ol natur pethau, i'w priodoli i'r un dechreuad cyffredinol. 
Dyma fel y dywaid M. Mallett, yn ei " Hynafiaethau Gogleddol," am y 
cyfryw allorau yn Norway, Denmarc, a Sweden — " Gwelir yma a thraw, 
hyd y dydd heddyw, yn Denmarc, Sweden, a Norway, yn nghanol gwas- 
tadedd, neu ar fryn bychan, allorau, o amgylch y rhai yr ymgynnullent 
i offrymu aberthau, ac i gyflawni defodau crefyddol ereill. Y rhan fwyaf 
o'r allorau hyn ydynt wedi eu cyfodi ar ryw fryn bychan, naturiol neu 
gelfyddydol. Ar dair o ddarnau o graig, ar eu penau, y gorwedda llech- 
faen fawr, yr hon yw bwrdd yr allor ; o dan yr hon yn gyffredin y mae 
ceudwli mawr, wedi ei amcanu, efallai, i dderbyn gwaed yr aberth."* 
Pe buasai y Ffrencyn uchod yn darlunio rhai o hen gromlechau Gogledd 
Cymru, ni allasai wneyd yn fwy cywir nag y gwna drwy y darluniad 
blaenorol o allorau gwledydd gogleddol Ewrop. 

Mae un o'r cyfryw allorau, o feini aruthrol eu maint, ar Ian afon Menai, 
yn mhlwyf Llanedwen, yn Mon, yr hon, fel y mae y fwyaf o allorau yr 
ynys, ydoedd hefyd, debygid, y benaf gynt o'i mewii : ar yr hon, efallai, 
yr offrymai y cynfrodorion flaenffrwyth yr ynys i Dduw. 

Yr enw arferol ar yr allorau hyn gan y cyfFredin, yw " Cromlechau," 
a barna rhai mai y rheswm am eu galw felly yw, am fod y llechfaen yn 
gyffredin yn grwm, fel na safai y gwaed ami, ond y rhedai oddiarni i'r 
ceudwli eloddiedig i'w dderbyn. Ond efallai nad yw dyfaliad cywrain y 
Parch. H. Rowlands yn annheilwng o sylw ; efe a ddywedai nad oedd 
pob un o'r llechfeini alloraidd hyn a welsai efe yn grwm, ac o ganlyniad 
na allasent fod wedi cael eu henw cynredinol oddiwrth y gwreiddair 
hwnw ; ac efe a fynai mai un o'r hen enwau a ddygid gan ein tadau, hyd 
yn nod o Babel, ydyw hwn ; ac er cefnogiad i'w ddyfaliad hwn, noda 
luaws o eiriau eraill, gwir ebrwyad eu gwreiddiau, ydynt drwy hir arfer- 
iad wedi dyfod megys yn gorfforedig yn einhiaith. Felly, efe a ddadleuai 
mai llygriad yw y gair " Cromlech" o Caeremluach, maen dyhewyd, neu 
allor ; ac nid yw yn annhebyg eu bod yn rhagddodi y gair Caerem neu 
Crem, i bethau ereill perthynol i'w haddoliadau crefyddol, heblaw eu 
llechfeini alloraidd, er fod y cyfryw enwau yn bresenol wedi myned o 
arferiad, ac i annghof hollawl, oddieithr mewn ychydig o enghreifFtiau, 
yn y rhai y cawn ni leoedd cysegredig, debygid, yn myned dan yr enw 
Cremhoyn ; neu, fel y'u gelwir yn bresenol, " Cremlyn;" y naill yn agos 
i Beaumaris, yn Mon, a'r Hall yn agos i Abergwyngregyn, cydrhwng 
hyny a Bangor, yn Arfon. Mae yn y ddau le hyn gornant ddofn gul, yr 
hon yn y cynoesoedd mae yn debyg oedd yn orchuddiedig gan Iwyn 
cysegredig o goed cauadfrig ; ac yn y lie a^ elwir Cremlyn, yn Mon, y 
mae rhai o'r hen golofnau a elwir " Meini Hirion" yn sefyll eto; ac yr 

* Mallet's Northern Antiquities, 



MANES f CYMRT. 17 

oedd yno un o'r hen gromlechau, neu allorau cyntefig, yn aros hyd yn 
ddiweddar ; fel y mae enw y lie, a'r olion uchod, yn cydgadarnhau y dyb 
fod y fan hon wedi bod unwaith yn un o Iwyni cysegredig y Derwyddon, 
lie yr arferent offrymu eu haberthau, a lie hefyd, ond odid, y dysgent 
gyfrinion eu crefydd i'w dysgyblion. 

Y mae amryw draddodiadau lleawl cysylltiedig a'r cromlecbau hyn : 
gelwir rhai o honynt " Coetanau Arthur," ac am ereill o honynt, y tra- 
ddodiad yw, mai ar feddrodau rhai o'u henwogion y'u cyfodid. Am y 
cyntaf, hysbys yw, y cyfarfyddir yn fynych yn yr hen hanesion Cymreig 
& chrybwylliad o ddau wrthddrych hollol wahanol, dan yr enw Arthur; 
y naill oedd dywysog clodwiw, a flodeuai yn yr hanner gyntaf o'r 
chweched ganrif, am yr hwn y cawn draethu yn fanylach rhagllaw ; a'r 
Hall, ydoedd nodweddiad traddodiadol, gwron mawr y ffug-chwedlau 
Prydeinaidd, i'r hwn yr arferai y werin briodoli y gorchestion mwyaf 
anhygoel. Ei gynnrycliiolydd yn y nef serenol yw yr Arth Fawr, a 
golygid y cyfseryddiad Lyra, ei delyn. Dywedir mai mab ydoedd i Uthr 
liendragon, neu y Prif Ariveinydd rhyfeddol, ac Eigyr, neu y Gallu cenedl- 
aethol. Mae yr unrhyw orchestion yn cael eu priodoli id do ef yn y ffug- 
chwedlau Celtaidd ag a briodolid gan genedloedd eraill i Erclwff, a'r 
Cawri. Meddyliai yr Arathraw W. O. Pughe, bod y nodweddiad yma yn 
seiliedig yn hanes Nimrod :* ond y Parch. E. Davies a farnai yn hytrach, 
mai un o enwau dwyfyddol y patriarch Noa ydoedd ;f a'r hwn feddyl- 
ddrych, medd efe, y cydsynia yr hyn a ddywedir gan y beirdd, ac yn y 
Trioedd. Ac am yr ail olygiad a grybwyllwyd mewn cysylltiad a'r 
cromlechau fel beddfanau eu gwroniaid, gall fod hyny yn ddigon cyson 
&'r syniad am danynt fel allorau, yn enwedig y rhai diweddaraf o honynt, 
canys pan gwympai rhai o enwogion yr oesoedd Doreuaf, y rhai a berchid 
yn fawr yn mysg y bobl am eu cynneddfau rhagorol, nid yw yn annhebyg 
i'w holynwyr yn eu hawydd i anfarwoli eu henwau, a'u parch coel- 
grefyddol i'w coffadwriaeth, gyfodi rhai o'r allorau hyn ar eu beddau, ar 
y rhai, fel y llygrid eu syniadau am grefydd, y gallai eu bod yn arferol o 
aberthu i'w hysbrydoedd ymadawedig ; ac felly, efallai, yn mysg y genedl 
hon, fel yn mysg cenedloedd ereill, y dechreuai y cyfeiliornad o gyfrif eu 
hen wroniaid yn rhyw fath is is-dduwiau, i'r rhai y cyflwynent addoliad 
crefyddol. 

Gwelir pentyrau mawrion o geryg hefyd yn Nghymru fel mewn gwled- 
ydd eraill, y rhai a elwir Carneddau; ac nid yw yn annhebyg bod y rhai 
hyn hefyd yn dwyn rhyw berthynas &'u hen ddefodau crefyddol ; ac fel 
y mae yr hen allorau a'r meini hirion yn cael eu galw yn ami yn goetanau 
Arthur, y mae y carneddau hyn yn ami yn cael eu galw yn " Arffedogaid 
y Gawres »" a'r traddodiad cyffredin mewn cyssylltiad a hwy yw, bod y 
gawres (yr un mae yn debyg a Cheridwen) wedi ymgymeryd a'r gwaith 
canmoladwy o gludo cerig at ryw bwrpas daionus, megis Pont ar Fenai, 
neu grefydd-dy mewn rhyw lanerch, ac i linyn ei harffedog dori yn y fan 
lie gwelir y pentwr cerig. 

Mae yr hanesiaeth henaf a sicraf a feddwn, sef yr eiddo Moses, yn ein 
hysbysu yr arferid yn foreu iawn gyfodi colofnau a charneddau ar yr 
achlysur o ymgyfamodiad pwysig, cystal ag ar ryw achlysuron ereill. 
Gen. 31. 45 — 54, " A Jacob a gymmerth garreg, ac a'i cyfododd yn golofn, 
Hefyd Jacob a ddywedodd wrth ei frodyr, Cesglwch gerrig; a hwy a 
gymmerasant gerrig ac a wnaethant garnedd. Dywedodd Laban hefyd 

* Cambrian Biography. — Arthur, 
t Mythology and Rites of the British Druids, by Ed. Davies, p. 187. 



18 DARLITHIAU AR 

wrth Jacob, Wele y gamedd hon, ac wele y golofn hon a osodais rhyngof 
fi a thi ; tyst a fydd y garnedd hon, a thyst a fydd y golofn, na ddeuaf fi 
dros y garnedd hon atat ti, ac na ddeui dithau dros y garnedd hon, na'r 
golofn hon, ataf fi, er niweid. Duw Abraham, a Duw Nachor, a farno 
rhyngom ni, Duw eu tadau hwynt. Hefyd Jacob a aberthodd aberth yn 
y mynydd (neu ar y garnedd,) ac a alwodd ar ei frodyr i fwyta bara ; a 
fcwy a fwytasant fara, ac a drigasant dros nos yn y mynydd." 

Amcan yr holl orchwyl yma ydoedd cadarnhau cyfamod a wnelsid 
mewn manylrwydd a difrifwch mawrrhwng Laban a Jacob, yr hyn iddynt 
hwy ar y pryd ydoedd o gryn bwys, er sicrhau tangnefedd rhyngddynt. 
a rhwng eu hiliogaeth ar eu hoi hwynt ; ac nid yw yn annhebyg fod y 
defodau a grybwyllir yma, yn cael eu hymarfer ar y cyffelyb achlysur yn 
mysg trigolion y byd yn gyffredinol yn yr oesoedd boreuol hyny ; canys 
nid^ oes dim yn holl amgylchiadau yr hanes uchod yn rhoi ar ddeall i ni 
mai rhyw ddefod newydd, a ddyfeisid gan Laban a Jacob i'w gweinyddu 
ar yr achlysur crybwylledig, ydoedd hon ; ond yn hytrach ei bod yn hen, 
ac mewn ymarferiad cyffredinol yn mysg y gwahanol dylwythau a'r 
cenedloedd, fel seremoni grefyddol, wedi ei sefydlu er penderfynu ar 
iawnderau a meddiannau, yn yr oesoedd boreuol; ac nid yw yn annhebyg 
j buasai defod mor wir angenrheidiol er eu dedwyddwch a diogelwch, yn 
cael ei chludo gan ddynolryw, gyda hwy i'w gwalianol drefedigaetb.au. 

Heblaw y cromlechau a'r carneddau crybwylledig, y mae amryw golofn- 
au i'w canfod yma a thraw, y rhai a el wir weithiau " meini hirion," " meini 
gwyr," "meini crair," " meini gwynion," &c. ; y rhai hyn hefyd, yn ol pob 
tebyg, ydynt olion rhai o ddefodau boreuol ein cyndadau. Efallai na cnyf- 
odid mo honynt ar yr un cyfrif ag y cyfodai Jacob ei golofn gynt yn Bethel, 
er coffau rhyw ddaioni neillduol o eiddo yr Arglwydd tuag ato ; ond yn 
hytrach ar y duedd hunanol, a'r uchelgais ffol, sydd yn mhlant dynion, i 
wneyd iddynt eu hunain enwau anfarwol, trwy y cyfryw gof-golofnau 
oesol ; o'r hyn yr oedd twr Babel yn un enghrahTt fawr a chyffredinol ; 
Gen. 11. 4, " A dyvvedasant, Moeswch, adeiladwn i ni ddinas a thwr, a'i 
nen hyd y nefoedd, a gwnawn i ni enw," &c. Ac i'r un perwyl y cyf- 
odid colofn bedd Rahel ; Gen. 35. 19, 20, " A Rahel a fu farw, ac a gladd- 
wyd yn y ffordd i Ephrath ; hon yw Bethlehem. A Jacob a osododd 
golofn ar ei bedd hi; honno yw colofn bedd Rahel hyd heddyw." 
Enghraifft arall i'r un perwyl a gawn ni yn hanes Absalom, mab teg, ond 
drwg, y brenin Dafydd; 2 Sam. 18. 18, "Ac Absalom a gymmerasai, ac a 
osodasai iddo yn ei fywyd golofn yn nyffryn y brenin : canys efe a ddy- 
wedodd, Nid oes fab genyfi wneuthur coffa am fy enw; ac efe a alwodd 
y golofn ar ei enw ei nun. A hi a el wir Lie Absalom, hyd y dydd hwn." 
Efallai fod y meini hirion geirwon hyn wedi eu cyfodi ar y cyntaf heb 
unrhyw amcan amgenach na chadw coffa rhyw un enwog a gleddid yn y 
llanerch honno ; ond nis gellir gwadu na ddaethant mewn amser yn 
offer eilunaddoliaeth, os nid yn wrthddrychau i'r rhai y cyflwynid addol- 
iad yn uniongyrchol. 

Tybia rhai henafiaethwyr eu bod yn cael eu gwisgo fel dynion ar ryw 
amserau arbenig, er peri iddynt gynnrychioli rhai o'u gwron-dduwiau yn 
berffeithiach ; ac yna fel y daethant o dipyn i beth i gael eu cyfrif yn 
gysegredig, dewisid rhai o honynt efallai yn nodau terfynau etifedd- 
iaethau, a chyrchid atynt i ymgyfamodi neu ymgynghreirio, am ba achos 
y gelwid rhai o honynt " meini crair ;" ac ar yr un cyfrif dewisid rhai o 
nonynt yn orseddau barn, am ba achos y'u gelwid " meini gwynion ;" ac 
un o'r cyfryw, debygid, ydoedd " maen addwyn," neu faen y rhinwedd, yn 
Mon. Meddylia ereill mai ar } neu am, y meini hirion hyn y dodid j% 



HANES Y CYMRY. 19 

delwau gwiail anferth hyny a grybwylla Caisar, yn y rhai yr offrymai yr 
hen Galiaid, os nad y Cymry hefyd, ebyrth dynol ; ac felly yn raddol 
daeth y colofnau hyn i gael eu cyfrif yn gysegredig i'w crefydd ; a 
phlenid llwyni o'u hamgylch, yr hyn a ystyrid mor hanfodol i'w cyflawn- 
iadau crefyddol. 

Hwyrach y goddefir i mi adrodd fy marn am yr amryfal chwyldroadau 
yr ydwyf yn credu i syniadau crefyddol ein cyndadau fyned drwyddynt 
cyn dygiad Cristionogaeth i'w plith. Wedi iddynt ddechreu ymsefydlu 
yn eu hetifeddiaeth yn yr ynysoedd hyn, ar ol eu crwydriadau blinion, 
teimlent yn naturiol awydd cadw ar gof i'w hiliogaeth, ragoriaethan eu 
cyndad Noa, a'r modd rhyfedd y'i gwaredasid ef a'i dylwyth yn yr arch, 
pan foddid y byd drwy y dylif ofnadwy ; ac i'r perwyl hyny, y mae yn 
debyg iddynt neillduo nos a dydd Calanmai, fel adeg gysegredig i gofio 
dyfodiad yr hen batriarch o'r arch ; ar yr hon adeg, efallai nas gwnaent 
ar y dechreu ddim amgen nag offrymu ych neu ddau ar eu hallorau, fel 
ofFrwm diolch i Dduw y nefoedd am y waredigaeth honno ; ac er dilyn 
y siampl a roddes Noa ei hunan i'w blant, pan ar ei d dyfodiad allan o'r 
arch, yr offrymodd efe boeth offrymau o'r creaduriaid glan ar yr allor i 
Dduw, pan y rhyngodd bodd i'r Arglwydd wneuthur cyfamod ag ef, a 
rhoddi addewid iddo, na ddystrywia efe y byd a dylif mwyach. Ar yr 
achlysuron hyn, gallwn feddwl fod yr henafgwyr yn adrodd i'r ieuenctyd 
yr bancs ryfedd am y dylif, a'r arch, a'r modd y gwaredwyd Noa a'i 
deulu, yn nghydag ychydig nifer o amryfal rywogaethau o greaduriaid 
afresymol, i ail bobli y byd. Yn gysylltiedig a hyny, gellid meddwl bod 
rhagoriaethau Noa, fel gwr cyfiawn, a chyfaill Duw, yn cael eu hadrodd 
yn helaeth ganddynt. O oes i oes, ymlygrent yn naturiol oddiwrth syml- 
rwydd yr ymarferiad cyntefig, ac ychwanegent amryw ddefodau dyn- 
waredol o'r dyfodiad allan o'r arch, &c, gan gyflawni eu defodau ar 
lanau llynoedd, y rhai ar y cyfrif hwnw a olygent hwy yn gysegredig. 
Noa a ddarlunient fel y mwyaf a'r rhagoraf o ddynion ; ac o dan yr enw 
"HuGadarn" priodolent iddo ddygiad eu cenedl o "Wlad yr Haf, a 
elwir Deffrobani, sef lie mae Constantinopolis, trwy For Tawch, hyd yn 
Ynys Prydain, a Llydaw." — Tri. 4. Cyfrifent ef fel tad amaethyddiaeth, 
gan ddywedyd mai " efe a ddangoses y ffordd i aru tir gyntaf i genedl y 
Cymry, pan oeddynt yn Ngwlad yr Haf, sef lie y mae Constantinopolis 
yn awr, cyn no eu dawed i Ynys Prydain." — Tri. 56. Iddo y priodolent 
eu trefniad yn llwythau a thylwythau, neu yn ol iaith y Trioedd, " wneyd 
clud a gosgordd gyntaf ar genedl y Cymry." — Tri. 57. Darlunient ef 
fel un nodedig o'r gofalus am gyfiawnder, uniondeb, a heddwch ; canys 
felly y dywedir am dano, " Ni fynai efe wlad a thiroedd o ymladd ae 
ymlid, eithr o gyfiawnder, ac yn nhangnef." — Tri. 4. Aphriodolentiddo 
ef ddodiad cyfreithiau traddodiad gyntaf iddynt, er eu hiawn lywodr- 
aethiad yn eu cylchoedd cymdeithasol. "Hu Gadarn a ddodes gyntaf 
ar gerdd dafawd gynnal cof a cheudawd." — Tri. 92. Gan y priodolent 
gynnifer o ragoriaethau iddo, nid rhyfedd iddynt mewn amser fyned i'w 
addoli eifel rhyw un dwyfol, os nid yn lie Duw, a gwneyd o honynt gyfrif 
mawr o bono ef a'i arch. 

Cysegrent hefyd amryw lynoedd i gofFadwriaeth y dylif, ar lenydd pa 
rai, y mae yn debyg, y cyflawnent eu defodau, trwy gyfleu ar wyneb y 
Hyn ryw fath o ynys nofiadwy, goediog, yn yr hon y byddai y coffr 
cysegredig a gynnrychiolai yr arch yn guddiedig : yr ynys hon a dynid i 
dir ganddynt a dau o'r ychain mwyaf a allent gael yn yr holl fro, y rhax 
o'r herwydd a elwid "ychain bannog;" a'r ddefod hon, debygaf, yw yr 
hyn a elwid yn "dynu yr afanc o'r llyn." 



20 DARLITHIAU AR 

Mae yn gofus genyf draddodiad a glywais pan yn fachgen, yr hwn a a* 
yn mhell er cadarnhau y golygiad uchod. Y mae rhan o'r ffordd fawr a 
arweinia o Bentraeth, yn Mon, i'r Borthaethwy, a elwir " Gallt y Plas 
gwyn," o'r lie y gellir gweled tair o Lanau plwyfol ar unwaith, sef Llan- 
ddyfnan, Llanbedrgoch, a Llanfair Bettws Geraint : a'r traddodiad yw, 
i'r afanc a dynid gan yr ychain banog, pan ddaeth hyd y llanerch gry- 
bwylledig, dori ei galon wrth weled tair eglwys ar un golwg, a tbrengu. 
Un o'r eglwysi uchod, sef Llanddyfnan, oedd yn un o'r addoldai Cristion- 
ogol cyntaf a adeiladwyd, fel y mae ei thadogaeth ar Dyfnan yn arwyddo ; 
y lleill, sef Llanbedr a Llanfair, nid adeiladwyd hyd rai oesoedd yn 
ddiweddarach, pan oedd arferion Eglwys Rhufain yn dechreu dylanwadu 
y Cymry, fel y gwelir eu bod wedi eu henwi ar Pedr a Mair ; ond meddyl- 
iwn y gallai y traddodiad uchod fod yn rhoddi ar ddeall i ni, yn nulliaith 
ddamegol yr athrawon derwyddol, fod paganiaeth wedi parhau i gael ei 
harddelwi, a'i defodau eu cyflawni yn y wlad, hyd oni ffynodd Cristion- 
ogaeth, gan luosogi ei themlau yn yr ynys, fel y gwelid cynnifer a thair o 
honynt mewn cylch mor fychan. 

Mae amryw o'r Uynoedd cysegredig yn cadw eu henwau sanctaidd 
arnynt hyd heddyw, megis " llyn y creini," sefllyn yr addoliad, ar " gefn 
creini," sefbryn yr addoliad; a "llyn urddyn," sef llyn y eysegriad, yn 
swydd Feirion; a "llyn gwydd lor," neu lyn llwyn lor, yn swydd Mal- 
dwyn, ac amryw rai cyfTelyb a ellid nodi. Ac am y Uynoedd cysegredig 
hyn yn gyffredin, fe'u darlunid fel lleoedd yn y rhai y buasai dinasoedd 
yn gorwedd gynt, ond a lyncasid i fynu mewn rhyw gyffroad ar natur, 
a'r llynoedd a ffurfiasid yn eu lie ; nid am fod hyny wedi cymeryd lie yn 
weithredol, ond am fod y cyfryw ddarluniad o honynt yn eu cyfaddasu 
yn well i gynnrychioli boddiad y byd trwy y dylif ; yr hyn oedd y ffaith 
hanesyddol fawr yr amcenid ei chadw ar gof. Y mae y cyfryw draddod- 
iad yn cael ei gadw i fynu yn ei rym mewn cysylltiad ag amryw lynoedd 
yn ein gwlad hyd heddyw.* 

Afonydd a ffynonau hefyd a gysegrid gan ein tadau i'r un perwyl, o ba 
rai yr oedd y Dyfrdwy yn un arbenig, a'r ffynonau o ba rai y tarddai a 
elwid yn "Dwyfan" a "Dwyfach," ac a olygid yn cynnrychioli Noa ai 
wraig, y ddeuddyn dwyfol, fel y'i cyfrifid ; a'r afon a gynnrychiolai qfon 
bywyd, yr hon meddynt a redai trwy Lyn Tegid, heb ymgymmysgu a'i 
ddwfr, trwy yr hyn y cynnrychiolid llifiad ffrwd einioes yn ddiogel trwy 
ddyfroedd dinystriol y dylif, yn mhersonau Noa, a'i wraig, a'u hiliogaeth. 
Gerllaw dyfodiad diogel y Dyfrdwy anllygredig allan o'r llyn, nyni a 
gawn y " Bala," neu y mynediad allan ; ac yno mae " tomen y Bala" yn 
weledig hyd y dydd hwn, ar yr hon, ond odid, yr offrymid yr ychain 
banog, wedi iddynt gyflawni eu gorchwyl cysegredig o dynu yr arch i dir ; 
ac yn agos i ffynonell y Dyfrdwy, y mae raynydd a elwir " yr Aren." 
Mae yn wir y gellid meddwl bod yr enw " Aren" neu "Aran" ar yr hwn 
y gel wir amryw o fynyddoedd Prydain, yn dynodi uchelfan, oddiwrth ar; 
ond'yr oedd yr henafiaethydd dysgedig Mr. Bryant, ac ar ei ol ef Faber, 
a'r Parch. E. Davies, yn barnu mai enwau a roddid ar yr Arch oedd Aren 
ac Arene, ac mai meddwl llythyrenol Dims Arena, ydoedd " Dinas yr 
Arch." Heblaw hyny, efallai y ceir cadarnhad i'r golygiad uchod pan 
ystyrier fod "Aren Meirionydd" yn gysegredig i "Tydain tad awen," yr 
hwn oedd yr unrhyw ag Apolo y Pheniciaid ; ac yr ydys yn meddu seiliau 
cryfion i gredu nad oedd hwnw drachefn yn neb amgen na rhyw gyn- 
nrychioliad o hen batriarch yr arch ei hun. 

* Gwel Cambro Briton, vol. i., pp. 121, 126—128. 



HANES Y CYMRY. 21 

Arferai y beirdd grybwyll cysegroedd cu duvviau, a'u dynsodion cysegr- 
edig, yn ami dan yr enw "beddau," neu orphwysfaau ; megis y gwyr 
dysgedigion y golygid temlau Osiris yn yr Aipht fel beddrodau y duw 
hwnw, neu y gwanau lie y gorphwysai efe. Ac y mae yn beth nodedig 
fod Taliesin yn cydio Bedd Tydain yn yr un penill a'r eiddo Dylan, un 
arall o'u dynsodion dwyfol dychymygol, y rhai a ddefnyddid i gyn- 
nrychioli patriarch y dylif. 

"Bed Tidain Tad Awen, 

Yn ngodir Bron Aren : 

Yn yd wna ton tolo, 

Bed Dilan Llan Beuno."*— Taliesin. 

Ac y mae yn beth nodedig, fod ar ben yr Arenes yn Llydaw, olion hen 
adeilad, am yr hon y dywedir yn sicr, mai hen deml gysegredig i'r un 
duw ydoedd. Ac fe ddichon fod y Derwyddon Llydawaidd yn meddu 
cystal manteision i gadw i fynu y defodau cofFaol o'r dylif, gerllaw yr 
Arenes yn Llydaw, ag a fwynhai y Derwyddon Cymreig wrth droed Aren 
Meirionydd ; canys fel hyn y darlunir y lie: — " Tair milldir i'r gorllewin 
o'r dref hon (Ffalaise) y gorwedda Mynydd Arenees ; ac yn mhentref 
Ames, yr hwn sydd yn perthyn i'r dref hon, y mae llyn, a borthir gan 
ffrydiau tanddaearol, yr hwn a sych i fynu weithiau, ac yna a lenwir yn 
ddisymwth drachefn.f 

Mae yr enw " Llyn Tegid " hefyd yn arwyddo yr un peth, fel y gallwn 
ddeall oddiwrth y traddodiadau pertnynol i Tegid ydynt ar gael yn y 
ffugdreithodau a elwir " Hanes Taliesin;" aganlyn sydd fath o gyfieithiad 
rhwydd mewn iaith ddiweddar o ran o hono : — 

"Yn y cynamserau yr oedd gwr o dras uchel, yn Mhenllyn. Ei enw 
oedd Tegid Foel, a'i dreftadaeth oedd yn nghanol Llyn Tegid. 

" Ei wraig ddyweddiedig a elwid Ceridwen; ac o'r wraig yma bu iddo 
fab, a elwid Morfran ab Tegid: a merch a elwid Ceirfyw, yr hon oedd y 
wyryf decaf yn yr holl fyd. 

" Ond i'r plant hyn yr oedd brawd, a elwid Afagddu, yr hagraf mewn 
bod. A Cheridwen, mam yr hagr-fab hwn, a benderfynai yn ei meddwl 
mai siawns fach a fyddai iddo gael ei dderbyn i fysg cymdeithion anrhyd- 
eddus, oddieithr ei fod wedi ei ddonio a rhyw wyddion neu ragor- 
iaethau anrhydeddus; canys yr oedd hyn yn y cyfnod cyntaf i Arthuf a'r 
ford gron." 

Yn agoriad yr hanes, wele ni ar unwaith wedi ein bwrw ar dir y ffug- 
chwedlau — yn nghyflead ei dreftadaeth, y darluniad o'i ddynsawd, enw ei 
wraig, yn nghydag enwau a nodweddau ei blant, yr ydym yn cael hanes 
ddamegol o'r dylif yn bortreiedig ar waelod Cymreig ger bron ein llygaid. 
Cyfleir treftadaeth Tegid, gwr Ceridwen, yn nghanol Llyn Tegid, y mwyaf 
o'r Uynoedd Cymreig. Rhaid bod yr etifeddiaeth yma yn gyfyngedig i 
faint nawf-ynys, llong, neu fad, yr hwn a allai nofio yn y cyfryw sefyllfa; 
neu yntau rhaid cymmeryd yn ganiataol ei bod wedi ei gorlifo, trwy yr hyn 
y cadwai ein henafiaid i fynu goffad o ddystryw yr ken fyd trwy y dylif. 
Darlunir Tegid fel gwr tra hybarch ei ymddangosiad, wedi colli ei wallt 
oddiar ei goryn ; canys "Tegid Foel" y'i gelwir ; ac yn hyn y mae yn 
cyfateb yn hollol i'r hen dduw cenedlig Sadwrn, yr hwn a addefir yn 
gyffredin yn gynnrychiolydd Noa, ac a ddarlunir fel priod Rhea, yr hyn 
nid yw namyn enw arall ar Ceridwen, neu Ced, elfod yr Arch. Ni oddef 

* Davies's Mythology, pp. 192, 193. f lb. p. 19a, 



22 DARLITHIAU AR 

fy ffiniau i mi olrhain y golygiad yraa yn mhellach ar hyn o bryd ; ond fe 
all y cywrain gael ei foddhau trwy ymofyn a'r gwaith a grybwyllais 
amryw weithiau o'r blaen, sef " The Mythology and Rites of the British 
Druids" gan y Parch. Edward Davies. 

Yn mhen rhyw yspaid, y mae yn ymddangos i'r Pheniciaid ddechreu 
agor trafnidiaeth a'r ynysoedd oeddynt oddiallan i benrhyn Cernyw a 
Dyfneint, o'r lie y cloddid al can— yr hwn ddelid, o herwydd ei brinder, 
ydoedd dra gwerthfawr. Y Pheniciaid hyn a gyfaneddent dueddau Syria 
a Galilea, a chan fod eu tiriogaeth yn estyn yn hir ar Ian Mdr y Canoldir, 
daethant yn fordwywyr medrus yn foreu, ac yn enwog am eangder eu 
trafnidiaeth fasnachol, fel y dywedir fod masnach yr holl fyd adnabyddus 
yn eu Haw unwaith. I'r bobl hyn y perthynai y dinasoedd blodeuog 
TripoliS) Berytus, Tyrus, Sidon, Ptolemais, ac amryw ereill oeddynt dra 
enwog yn y cynoesoedd. Yr oeddynt yn enwog hefyd am eu dysgeidiaeth 
a'u gwybodaeth athronyddol ; ond yr oeddynt mor nodedig am eu heilun- 
addoliaeth ag oeddynt am ddim arall. Mae Whittaker, yn Hanes Man- 
ceinion (llyfr i. pen. 11, adr. 2,) yn dyweyd fod y Pheniciaid wedi dechreu 
masnachu a Phrydain o leiaf bum' can' mlynedd cyn y cyfnod Cristionogol, 
ac yn mysg eu heilunod yr oedd Baal, Asteroth, Hercules. Tamuz, 
Apolo, &c. Y rhai hyn o'r diwedd a ddygasant eu crefydd drosodd 
i'r ynys hon, ac a enillasant ddysgyblion i'r grefydd newydd — yn 
gyntaf, efallai, yn Nghernyw a Dyfneint, lie y gallem gasglu iddynt 
sefydlu eu defodau crefyddol mewn cryn rwysg: orid yn cael eu 
gwilied a llygaid tra eiddigus gan drigolion y parthau ereill o'r wlad, 
y rhai oeddynt yn dra phenderfynol dros hir amser i sefyll dros eu 
hen grefydd ; canys yr ydym yn deall eu bod yn galw y rhai a gofl- 
eidient y grefydd newydd, "Dallben;" a'r wlad lie y ffynai yr egwyddor- 
ion hyn a alwent "Glyn Dallwyr." Heblaw hyny, fe'n hysbysir yn yr 
hen draddodiadau dammegawl, i'r grefydd newydd yma gael ei chadw 
dros yspaid hir o fewn Glyn Dallwyr, yn Nghernyw; a chan gynted ag y 
dechreuodd eppilio, neu gynnyrchu dychweledigion, dywedir i Arthur 
(nid y brenin Arthur, yr hwn a fu yn ei nodeu ar ol ymadawiad y Rhuf- 
einiaid o'r ynys hon, ond Arthur y ffug-chwedlau, pen cyfriniol hen 
grefydd y wlad,) gynnull ei luoedd trwy yr holl ynys, er mwyn llwyr 
ddystrywio y grefydd newydd yma, a gwaredu y wlad oddiwrth ei chefn- 
ogwyr : ond anwyddiannus hollol a fu ei gais ; canys y grefydd newydd a 
ennillodd dir, ac a ymledodd yn lied gyfFredin dros y wlad. Yn ol y 
grefydd hon, cyfodid yr haul, y lleuad, a'r ser, yn wrthddrychau addoliad, 
yn lie yr hen Dwyfan a Dwyfach, Tegid, a Cheridwen, a'u defodau dy- 
syml er coffad o Noah a'i dylwyth, y dylif a'r arch, &c. # 

Er dangos fy seiliau dros y crybwyllion uchod, cyfeiriaf eich sylw at y 
Triad canlynol, a dylynaf ef a rhai sylwadau eglurhaol arno » — " Tri 
Gwrddfeichiaid Ynys Prydain; — Cyntaf fu Pryderi fab Pwyll Pendaran, 
Dyfed, a getwis foch ei dadj tra ytoedd yn Annwn ; ac yn Nglyn Cwch, 
yn Emlyn, y cetwis efe wynt. Ail, Coll ab Collfrewi, a getwis hwch 
Dallwaran Dallben a ddoai yn ngorddodwy hyd yn Mhenrhyn Penwedig 
yn Nghernyw, ac yna myned yn y M6r ; ac y He y daethoedd i dir, Aber- 
tarogi yn Ngwent Iscoed ; a Choll mab Collfrewi ag ei law yn y gwrych 
ffordd bynnag ydd elai, ai ar for, ai ar dir ; ac yn maes gwenith yn 
Ngwent y dodwes dri gwenithyn, a thair gwenynen ; ac er hyny y mae 
goreu gwenith a mel yn Ngwent : ac o Went y cerddai hyd yn Nyfed, ac 
y dodwes ar heiddyn a phorchellan ; ac er hyny goreu haidd a moch yn 
Nyfed; ac yn Llonio Llonwen y dodwes y rhai hyn. Gwedi hyny y 
eerddwys hyd yn Arfon, ac yn Lleyn y dodwes ar y gronyn rhyg; ac er 



HANES Y CTMRY. 23 

hyny, goreu rhyg yn Lleyn ac Eifionydd. Ac ar ystlys Rhiw gyferthwch 
y dodwes ar geneu blaidd, a chyw yr eryr ; a rhoi yr eryr a wnai efe 
i Frynach Wyddel, o Ddinas Affaraon ; ac y blaidd y rhoddes efe i Fen- 
waed, arghvydd Arllechwedd : a Uawer o son sydd am eryr Brynach, a 
blaidd Menwaed. Ac oddiyna myned yd y Maen du yn Arfon, lie y 
dodwes ar geneu cath ; a Choll mab Collfrewi a ei teflis yn Menai ; a hono 
oedd y Gath Balwg a fu yn ormes yn Mon wedi hyny. Trydydd, Trystan 
ab Tallwch, a getwis foch March fab Meirchion, tra aethai y Meichiaid 
yn gennad at Essyllt i erchi oed a hi ; ac Arthur, a Merchell, a Chai, a 
Bedwyr, a fuant eill pedwar ar ymgais a chyrch, ac nis gallynt gael cym- 
maint ag banw, nac o rodd, nac o bryn, nac o dwyll, nac o drais, nac o 
ledrad : sef achaws eu gelwid y Gwrddfeichiaid, am nas gellid nac ennill 
na gortrech arnynt am un o'r moch a gedwynt ; eithr eu dadfer a wnaynt 
ar eullawn gynnydd idd y rhai ag eu pieufynt." 

Mae yn ddiau y bydd llawer o'm cydgenedl, annghyfarwydd yn henaf- 
iaethau eu tadau, yn barod i'm beio am roi chwedl mor afresymol a'r un 
uchod i fewn ; ac yn wir ni buaswn yn gwneyd hyny, oni buasai fy mod yn 
credu y cynnwysa ryw draddodiad pwysig o barth i ffyniant coelgrefydd 
yn ein gwlad, o'r hyn nid oes un banes arall ar gael > a'm bod yn barnu y 
gellir rhoddi eglurhad boddhaol ar y rhan fwyaf o honi, er ei bod wedi 
ei gwisgo yn iaith gyfriniol yr hen athrawon derwyddol. 

Er ein galluogi i ddeall rhyw gymmaint o'r Triad uchod, y mae yn 
angenrheidiol i ni gofio fod yr hen Frythoniaid yn cyfrif Noa fel yr un a 
ddysgai i'w tadau aredig tir gyntaf ; ac yn gyson a, hyny y dywedir yn yr 
Hanes Sanctaidd, i Noa yn fuan wedi y dylif ddechreu bod yn llafurwr 
(Gen. 9. 20) ; ac am hyny, pan nad oedd ganddynt ysgrifen, ond y clud- 
ent eu meddyliau o oes i oes trwy ddarluniau, hwy a'i darlunient ef drwy 
faedd, am fod y creadur hwnw yn aredig y ddaear a'i drwyn, gan ymlid 
ar ol y pryfed, ac felly yn arddwr mwyaf naturiol : rhoddent barch addol- 
adwy i'r arch, neu elfod yr arch, dan yr enw Ced neu Ceridwen, yr un a 
Ceres y Groegiaid, fel duwies llawnder, am mai o'r arch y caed had i hau 
y ddaear, wedi anrhaith mawr y dylif; a hwy a'i galwent hi weithiau 
"Ogyrwen Amhad," ac a'i darlunient dan y nodwedd o hwck, ei hoff 
ddysgybl a elwid porchellan, ei harchoffeiriad a elwid twrch, neu ywydd- 
hwch, sef baedd y ttwyn, ei hoflfeiriaid a elwid meichiaid, neu geidwaid 
moch, a'i chynnulleidfaoedd a elwid moch; ac felly, ar gyfrif eu dyhewyd 
crefyddol o'r cynoesoedd, y cyfenwid y Monwysion "Moch Mon." Mae 
rhai o'r hen ffug-chwedlau a elwir y " Mabinogion," sef chwedlau a gyf- 
ansoddid gan yr athrawon derwyddol mewn iaith gyfriniol, i ddysgu eu 
dysgyblion trwyddynt yn eu hathrawiaethau a'u cofion crefyddol, yn 
gynnorthwyol i fwrw goleu ychwanegol i'r ymofynydd chwilfrydig ar y 
crybwyllion uchod : ond ni oddefir i mi ddyfynu nemawr o honynt o fewn 
terfynau y Ddarlith hon. — Y cyntaf o'r tri gwrddfeichiaid a grybwyllir 
uchod yw " Pryderi" sef dwys ysiyriaeth, a chan y'i cyfenwir " Gwynfardd 
Dyfed," neu Dderivydd Dyfed, y mae yn hawdd i ni ganfod mai cyfun- 
draith ei grefydd oedd testyn ei ddwys ystyriaeth. Ei dad oedd "Pwyll" 
sef rheswm, neu gallineb ; a gallem feddwl mai nid enwau personol oeddynt 
y rhai hyn ; ond yn hytrach enwau cyfriniol, er dynodi y cymhwysderau 
gofynol i \yneyd meichiad da, neu swyddog crefyddol effeithiol yn y cyf- 
lavvniad o'i swyddogaeth. Cadarnheir fy meddwl yn y golygiad yma drwy 
ddernyn hynod o farddoniaeth yr hen Daliesin, a elwir "Preiddeu Annum" 
sef " Yspeilion y Dyfnder," neu " Gofion Crefyddol y Dylif," lie y dywaid 
mai wrth gynghor Pwyll a Phryderi yr aeth yr hen batriarch i'r arch. 
Fel hyn y mae— 



24 darlithiau Ar 

" Golychaf wledig, pendefig, gwlad ri. 
Pa ledas y penaeth dros draeth Mundi ; 
Bu cywair carchar Gwair* yn Nghaer Sidi, 
Trwy ebostol Pwyll a Phryderi, 
Neb cyn nog ef nid aeth iddi. 
Y gadwyn dromlas, cywirwas a'i cedwi ; 
A rhag preiddeu annwfn tost yd geni ; 
Ac yd frawd, parhawd yn Bardd weddi : 
Tri Honed Prydwen ydd aethem ni iddi ; 
Namyn saith ni dyrraeth o Gaer Sidi." 

Er mwyn y sawl a allant fod yn annghyfarwydd yn iaith cyfansoddiadaii 
j prif-feirdd, dodaf yma aralleiriad rhydd o'r dernyn uchod : — 

"Addolaf y penadur, goruchaf reolydd y tir. Ped estynai ei arglwydd- 
iaeth dros eithafoedd y byd ; eto cyweirid carchar Gwair yn Nghaer Sidi, 
trwy gynghor Pwyll a Phryderi, nid aeth neb iddi o'i flaen ef. Dyoddef- 
aist y gadwyn dromlas, O wr cyfiawn ! ac am yspeilion y dyfnder, tost yw 
dy gwyn, a hyd ddydd brawd y'i cofir yn ngweddiau beirdd. Aeth tri 
llonaid Prydain i'r dyfnder ; ond ni ddychwelodd namyn saith o Gaer 
Sidi." 

Dywedir yn y Mabinogion, fod Pwyll, arglwydd saith dalaeth Dyfed, 
pan yn Jrherth, neu yr Uchel lwyn, wedi penu dydd hela, hyny yw, 
debygid, adeg arbenig i gyflawni cyfrinion eu crefydd; a'r lie a ddewisai i 
hyn, oedd Glyn Cwch (y bad, neu yr arch.) A phan oedd Pwyll ar ganol 
ei helwriaeth, yn gwrando ar swn ei fytheiaid, efe a glywai yn eglur swn 
bytheiaid ereill, hollol wahanol eu goslef i'w rai ei hun, ac yn dyfod yn 
gymhwys i'w herbyn. Mae hyn yn cynnwys cyfeiriad at ryw ddefodau 
crefyddol hollol wahanol i'r eiddo Pwyll a'i henafiaid: — Ai tybed nad oes 
yma ryw gyfeiriad, er yn dywyll, at lygriad a gwyriad yr hen Gymry 
oddiwrth symlrwydd eu crefydd gyntefig, yr hon oedd yn llawer mwy 
cydweddol a synwyr ac ystyriaeth ddifrifol na'r lluaws defodau coegion 
ac eilunaddolgar yr ymlithrai y genedl i'w harfer yn fuan? 

Am Coll fab Collfrewi, efe a ddarlunir fel nai a dysgybl Rhuddlwm 
Gawr, neu y Cawr cock esgymiog, fel yr arwyddoca yr enw, yr hwn nis 
gall fod yn neb amgen na'r Masnachydd coch o Phenicia, yr hwn oedd 
Ganaanead o un tu, ac Edomiad o'r tu arall, ac a drafnidiai i ynysoedd 
yr alcan, ger Cernyw. Coll fab Collfrewi, debygid, a olygir yn y Triad 
fel athraw y grefydd newydd yma ; a'r gyfundraith a ddysgid ganddo a 
ddarlunir dan y gyffelybiaeth o hwck, i'r hon y priodolir dodwy, neu adael 
o'i hoi, neu gynnyrchu mewn amrywiol wledydd yn ei ffordd, amryfal 
bethau neu effeithiau, fel olion ei hymweliad. " Yn Ngwent dodwes dri 
gwenithyn a thair gwenynen." Nis gwn a allai hyn gynnwys rhyw am- 
naid bod Coll a'i gyfundraith newydd wedi cael derbyniad lied roesawus 
yn Ngwent ; neu efallai ei fod yn rhoddi ar ddeall fod yr athraw hwn 
wedi bod o gryn wasanaeth i drigolion Gwent, trwy euhyfforddi i wellhau 
amaethyddiaeth eu gwlad, ac felly gynnyrchu cynnaliaeth a chysuron 
einioes yn helaethach nag o'r blaen. Heblaw hyny, y mae y rhai ydynt 
yn hyddysg yn nghoelgrefyddau y prif oesoedd yn ein hysbysu fod gwenyn 
yn cael lie mawr yn eu temlau mewn cysylltiad a rhai o'u defodau : ac 
am hyny, oni allwn ni gasglu bod athraw y grefydd newydd hon yn wr tra 
dichellgar ; a'i fod, dan y gochl o ddysgu y Gwenhwyson yn y gelfyddyd 
werthfawr o amaethyddiaeth, wedi cael cyfle i ddwyn ei syniadau a'i 
ddefodau crefyddol i fewn ar yr un pryd. 

* Un o enwau Noa ydoedd Gwair (adnewyddiad) fab Gwestyl (y dymhestl fawr,} 



HANKS Y CTMRY. 25 

Yn Mhenfro drachefn y dodwcs ar lieiddyn a phorchollan ; tra yn 
dysgu amacthyddiaeth i drigolion Dyfed, cynnyrchai ei rhyw ei hun o 
grefydd yn eu plith hwythau. 

" Yn Arfon, ar ystlys Rhiw gyferthwch, y dodwcs ar genau blaidd, a 
chyw yr eryr." Yr oedd blaidd y ffug-chwedlan, medd Mr. Bryant, yn 
perthyn i addoliad yr haul '<* a'r eryr hefyd oedd un o'r eilunod Aiphtaidd, 
cysegredig mewn modd arbenig i'r haul.f Y mae yn anhawdd pender- 
t'ynu yn bresenol pa le a olygir wrth " ystlys Rhiw gyferthwch ;" ond fe 
debygid mai rhyw le blin iawn i'w dramwy ydoedd ; canys ystyr yr enw 
Rhiw gyferthwch, yn iaith gyffredin y dyddiau hyn, yw Rhiw dyheuad; ac 
y mae lie i feddwl ei fod yn rhyw le yn y ffordd o Leyn i'r rhan honno o 
Arfon sydd ar gyfer Ynys Fon, a bod dinas Affaraon yn gyfagos iddo. 
Wedi yr ymchwil manylaf a ellais ei wneyd, y mae yn rhaid i mi addef 
nas gallaf feddwl am un lie yn cyfateb i'r darluniad yn well na'r esgynfa 
o Nefin heibio i Lithfaen, i Gwm Coryn, neu y lie a elwir yn awr Bwlch 
Llanaelhaiarn, gynt Bwlch y ddau fynydd ; a cherllaw i'r Rhiw hwnw y 
mae hen ddinas neu amddiffynfa gref dros ben, yn mynyddau yr Eifl, a 
elwir yn bresenol " Tre'r Caerau," yr hon oedd yn anhygyrch oddieithr 
ar un ystlys, ac ar yr ochr honno yr ydoedd yn ddiffynedig gan dri o 
furiau cedyrn; o ba rai y mae cryn olion yn aros hyd heddyw : ac o'i 
mewn y mae olion Uuaws o adeiladau. Dywedir bod Coll wedi anfon yr 
eryr yn anrheg i Frynach Wyddel o ddinas Affaraon, a'r ceneu blaidd i 
Fenwaed, arglwydd Arllechwedd. Yr oedd arglwyddiaeth Arllechwedd 
yn nghymydogaeth y Penmaen Mawr, ac yno, mewn lie a elwir Braich y 
Ddinas, y mae adfeilion hen amddiffynfa ac adeiladau tra chyffelyb i'r 
rhai yn yr Eifl. Barnai y Parch. Edward Davies bod yr adfeilion olaf a 
grybwyllwyd yn cynnwys olion hen deml i Beli neu Baal — yr haul. Onid 
ellid casglu oddiwrth y Triad dyfynedig, bod rhyw orsaf arbenig i'r gre- 
fydd newydd yma wedi ei sefydlu gan Frynach Wyddel yn ninas Affaraon, 
a chan Menwaed yn arglwyddiaeth Arllechwedd? a'm barn ostyngedig 
fy hunan ydyw bod yr hen adfeilion, ar y ddwy uchelfa grybwylledig, yn 
cynnwys olion temlau i hi y nef, a gyfodwyd gan ein henaliaid yn yspaid 
ffyniant y gyfundraith grefyddol a ddygwyd yma o Phenicia gan Rhudd- 
lwmGawr, ac a ledaenwyd wedi hyny trwy ofteryniaeth Coll fab Coll- 
frewi ; er y dichon eu bod wedi eu defnyddio mewn oesoedd diweddarach 
fel gorsafau milwraidd, i'r hyn yr oeddynt yn dra manteisiol.J 

* Bryant's Analysis, vol. i., p. 73. f lb. p. 19. 

% Yr ydwyf yn meddwl y gall y ddau sylw canlynol yn mhellach gadarnhau fy 
ngolygiad, mai y lie a elwir Tre'r Ceiri, neu Tre'r Caerau yn bresenol, ydoedd hen 
ddinas Affaraon ; — 1. Y mae traddodiad bod hen dref gynt heb fod yn nepell o'r 
lie hwnw, a elwid Caer Arianrhod, yr hon a orlifwyd gan y mor ers llawer oes ; ond 
or hon y mae yr olion i'w gweled weithiau ar ddystyll drai eto, meddir. Ond am 
Arianrod, dywedir mai yr enfys a gynnrychiolai, ac fe'i gelwir yn ferch Beli, neu yr 
haul. _ Ac os y golygwn yr hen adfeilion yn yr Eifl yn olion teml i Beli, y mae yn 
naturiol i ni chwilio am dref Arianrhod yn agos : ac wele, er ei gorlifo gan y mor, y 
mae ar gael eto yn nhraddodiadau yr ardal! 

2. Y mae traddodiad arall yn y wlad, ddarfod i fytheiad rhyw foneddwr, yn yr hen 
amseroedd, gyfodi rhyw filyn rhyfeddol, a alwant " Aur Frychyn," yn agos i Lyn 
Cader, a chudycau o flew arno yn dysgleirio fel aur, yr hwn wedi ei hela dros amser, 
a oddiweddwyd ac a laddwyd yn agos i'r lie a elwid Nantlle, ac iddo freiu mor 
uchel pan y'i daliwyd nes rhwygo y creigiau. Efallai bod yma gyfeiriad tywyll 
at ddiwedd Brychcm neu Brychyn o ddinas Affaraon ; canys gwelwn bod ei gyfeir- 
iad yn gymhwys o gymydogaeth Llyn Cader tua'r lie a nodasom fel dinas Affaraon. 

Dywaid Davies mai yr enw Prydeinaidd am y Cabiri, prif offeiriaid y Pheniciaid, 



26 DARLITHIAU AR 

" Y Maen du yn Arfon, He y dodwes ar geneu cath," ydoedd y Maen du 
yn yr Arddu, efallai, yr hwn sydd yn agos i Lanberis. Am y cynnyrchiad 
olaf yma o eiddo yr hwch gyfriniol, dywedir mai "cath balwg," nen 
" gath fraith" ydoedd, a bod Coll wedi ei bwrw o ben y Maen du i'r 
Menai, a bod meibion Balwg yn Mon wedi ei chymmeryd i'r Ian a'i magu, 
ond iddi wedi hyn ddyfod yn un o dair brif gormes Mon. 

Efallai fod hyn yn rhoi ar ddeall i ni fod dygiad y grefydd newydd yma 
i'r ynys wedi achosi blinder ac amrafaelion yn mysg y trigolion, os nad 
rhyfel cartrefol. At ryw draddodiad o'r natur yma oedd ar gael yn ei 
amser ef, ond odid, y cyfeiriai Taliesin yn y geiriau hyny — 

" Ys trabluddir y Gath Fraith 
A'i hannghyfieithion." 

Ac oddiwrth y crybwylliad yna o eiddo Taliesin, gallwn gasglu mai rhy w 
estroniaid o genedl ac iaith oeddynt brif swyddogion y grefydd hon ; 
canys efe a'u geilw yn " annghyfieithion." 

Y trydydd gwrddfeichiad y sonid am dano ydoedd "Trystan ab Tall- 
wch," neu " gyhoeddwr y dirgeledigaethau," fel y mae ei enw a'i nodwedd 
yn arwyddo ; ac felly rhaid i ni ei olygu yntau hefyd yn athraw cyfun- 
draith newydd o grefydd. Ond rhag blino amynedd rhai nas meddant 
nemawr flas at chwedlau dammegol dwyfdraith baganaidd, nis gwnaf ond 
crybwyll yn fyr, bod lie i gasglu mai o Gernyw y cyfodai y gyfundraith 
newydd hon hefyd — ei bod yn gynnwysedig o ryw fath o gydgorphoriad 
o'r ddwy gyfundraith flaenorol, sef yr Archaidd a'r Heulaidd ; neu grefydd 
ddysyml a diaddurn y Cymry, a defodau mwy rhwysgfawr y grefydd a 
ddygasai y masnachwyr Pheniciaidd yma ; yr hyn a arddangosir trwy yr 
alleg o gytaliaeth annghyfreithlawn Trystan ac Essyllt, neu Fyngwen ; 
a bod ymdrech led egniol wedi cael ei wneyd yn erbyn yr athrawiaeth 
newydd hon hefyd — canys fe'n hysbysir fod pedwar o wyr "wedi myned 
ar ymgais a chyrch," ac yn eu mysg yr oedd Arthur yn un, yr hwn, yn y 
ddwyfdraith dderwyddol a ddarlunir yn wastadol fel penaeth crefydd y 
wlad, ond y mae yn ymddangos mai hollol aflwyddiannus a f u y cais a'r 
holl ymdrechion ; canys ni allai y pedwar gwyr hyn, er eu holl ymroad, 
gael cymmaint ag un o ddysgyblion Trystan i'w adael : ac o dipyn i beth, 
cytal y ddwy grefydd a fu i raddau lied helaeth ; fel yr oedd yn hawdd 
canfod, yn y Dderwyddiaeth a ganfu Caisar yma, amryw o olion pob un o'r 

neu eu gwroniaid dwyfyddol, a seihvyr eu crefydd, oedd Pharaon ; a bod eu hoffeir- 
iaid yn cael eu galw Pheryll, am eu bod yn dra chyfarwydd mewn delidyddiaeth, 
ac a wnaent ryw fath o ddelwau neu fathodynau, y rhai a roddent i'r bobl fel 
gwystlon o gynnorthwy goruwchnaturiol. At y rhai hyn y cyfeiria Taliesin, pan 
ddywaid — 

" Gwneynt eu perion 

A ferwynt heb don ; 

Gwneynt eu dehdau 

Yn oes oeseu ; 

Dyduth dyddyccawd 

Oddyfhwedydd gwawd." 

" Yna y parasant i'w ffymau ferwi heb ddwfr, ac a barotoisant eu delidau celyd 
barhau yn oes oesoedd. Y tuthiwr (march, un o'r delwau a wnelid ar eubathodion 
yn aml^ a ddygid allan oddiwrth ddyfn feithrinydd y gan." 

Aj \ drigias y Pheryllt celfyddgar hyn yma yr ydys yn ddyledus am yr enw 
Llit hfaen ar yr ardal haiarnol hon, lawer oes cyu bod Ewropiaid yn gyifredin yn 
gwybod dim am ansoddion y tynfaen ? 



HANES Y CYMRY. 27 

tidwy grefydd y ceisiasom roddi bras ddarluniad o honynt eisoes, megis 
yn blith draphlith — Noah yn marchogaeth yn ngherbyd tanllyd yr haul, 
ac yn cael ei ddilyn gan Arianrod, a Cheridwen yn oeri ei phair yn y 
lloer ! 

Dyma ni wedi dyfod yn awr at yr unig gyfundraith o grefydd bagan- 
aidd yn mysg ein henafiaid ag y meddwn nemawr o "Gof Llyfr " yn ei 
chylch, set yr un a elwir " y Dderwyddol; " a chan iddi fod mewn bri 
mor arbenig yn mysg ein cenedl, a bod cynnifer o'i holion a'i chofion eto 
yn yr ynys, ceisiaf roddi crynodeb mor gywir ag y gallaf o'i daliadau a'i 
defodau. 

Llenorion, neu athrawon y genedl, a elwid weithiau dan yr un enw 
cyffredinol — Beirdd, a phryd arall, Derwyddon ; ac a wahaniaethid yn dri 
dosparth, yn gyfatebol i'r amryfal swyddau a gyflawnid ganddynt, a 
gelwid hwy Beirdd, Ofyddion, a Derwyddon : ac islaw y tri dosparth yna 
yr oedd un arall, a elwid Awenyddion, neu ddysgyblion, y rhai oeddynt yn 
rhwym i fyned drwy gylch o ddysgyblaeth dra manol a Hem, cyn y gellid 
eu derbyn i un o'r dospeirth rheolaidd. 

Prydyddion, achwyr, a haneswyr, oedd y Beirdd; a'r sawl a fyddai 
wedi ei dderbyn i'r radd yma yn rheolaidd, a elwid Bardd Braint, a 
Bardd Trwyddedawg, ac weithiau Trwyddedawg Braint i ac wedi ei fod 
yn llywyddu mewn tair gorsedd, efe a elwid Bardd Gorseddawg, neu 
Farad Ynys Pry dam. I'r cyfryw y perthynai yr hawlfraint i gyhoeddi 
a chynnal gorseddau; rhoddi derbyniad i Ddysgyblion ac Ofyddion; 
myned ar genadwriaeth rhwng penaduriad, ne\i fyddinoedd gelynol; 
gweinyddu addysg i ieuenctid yn egwyddorion moesoldeb a chrefydd, &c. 
Ond pan oedd y grefydd dderwyddol yn ei bri, nid ystyrid yn briodol i 
Fardd ddwyn arfau, gan mai Cenad Heddivch y'i cyfrifid ef. Yr oedd yn 
rhwym hefyd i gadw cyfrinach i'r manylrwydd eithaf rhwng y pleidiau y'i 
gelwid i weinyddu negeseuon o ymddiried rhyngddynt; ac ystj r rid yn 
annghyson a'i nodweddiad efi gefnogi unrhyw ymblaid neillduol mewn 
crefydd na gwlad-ddysg. Pan fyddai Bardd Trwyddedawg yn gweini ei 
swydd, efe a wisgai ei wisg awyrlas unlliw yn wastadol, wrth yr hon yr 
adnabyddid yr urdd hon ; ac amcenid y lliw yma ar ei wisg yn arwyddlun 
o heddwch a gwirionedd. 

Cyfrifir bod yr urdd fardd awl wedi ei seilio ar yr athrawiaeth o hedd- 
wch cyffredinol, ac ewyllys da; gan nad oedd Bardd yn ol gosodiadau y 
grefydd dderwyddol i ddwyn arf, na bod yn ymbleidiwr, fel y crybwyll- 
wyd uchod, ac nid oedd arf noeth i gael ei ddwyn yn ei wyddfod; canys 
efe a olygid yn gysegredig fel cenad hedd, dan yr enw Bardd Ynys Pryd- 
am;" a'r canlyniad oedd, y gallai un o'r gradd yma, yn ei wisg swyddol, 
fyned o'r nail! ran o'r wlad i ran arall a fyddai yn elynol iddi, heb fod 
mewn perygl i neb ei lesteirio '» i'e, od elai efe allan rhwng dwy fyddin 
arfog ar ganol brwydr, hwy a ymatalient yn y fan, ac a roddent glust i'w 
genadwri, fel cenad hedd; a rhoddid y blaen i'rhyn a ddywedai ar yr 
eiddo pawb arall; canys " gair ei air ef ar bawb." 

Yr Ofyddion oeddynt radd arall yn mysg eu dysgedigion, y rhai 
oeddynt physygwyr, sywedyddion, a cherddorion; a'r prif gymhwysderau 
gofynol i ymgeiswyr am yr urdd hon, ydoedd hyddysgrwydd yn y celfion 
a'r gwyddion a ystyrid yn fwyaf gwerthfawr. Yr oedd yn ofynol i'r gradd 
yma hefyd ymgydnabod ag egwyddorion barddoniaeth, a'u bod yn gyfar- 
wydd yn nhraddodiadau y genedl. Yr oedd gwisg yr Ofyddion i fod oliw 
gwyrdd, er bod yn arwyddlun o ddysgeidiaeth a gwirionedd. 

Gradd arall ydoedd y Derwyddon, y rhai hefyd a elwid weithiau Denv- 
ydd-ftirdd a Givyn-feirdd; a hwy a neillduid o un o'r ddau ddosbarth 



28 BARLITHIAU AR 

arall, i weini yn mhethau mwyaf cysegredig crefydd ; ac o ganlyniad, y 
prif gymhwysderau yr e dry chid am danynt mewn un, cyn y'i gelwid i 
weini swydd Derwydd, oedd crefyddolrwydd buchedd, ac enwogrwydd 
am ddoethineb. Efe hefyd oedd i fod a'r gofal mwyaf arno am addysg- 
iaeth yr ieuenctyd, ac o ganlyniad yr oedd yn ofynol fod pob Derwydd yn 
Fardd Braint. Gwisg swyddol Derwydd oedd i fod yn glaerwen, lliw y 
goleuni, neu yr haul ; ac felly yn arwyddlun o burdeb a gwirionedd. 

Yr Awenyddlon, neu y dysgyblion, a wisgent wisgoedd amryliw o Ids, 
gwyrdd, a gwyn ; a chyn y derbynid neb yn aelod rheolaidd i'r dosparth 
yma, yr oedd yn ofynol ei fod o foesau dichlynaidd; canys yn gyntaf oil, 
yr oedd yn rhaid ei fod yn ddyn da ; ac anfynych y dechreuid ei ddysgu 
mewn unrhyw gyfrinach o bwys, hyd oni byddai y prawfion llymaf wedi 
eu gwneyd ar ei ddeall, ei serchiadau, ei foesau, a'i egwyddorion yn gy- 
ffredinol. Sylwid yn fanol ar weithrediad ei nwydau a'i alluoedd, pan 
fyddai efe yn dysgw3 7 l leiaf am hyny ; ac felly, yn ddiarwybod iddo, yr 
oedd ei galon yn cael ei phrofi, ei egwyddorion yn cael eu pwyso, a gallu- 
oedd ei feddwlyn cael eu mesur: ac yn ganlynol i'r boddlonrwydd a gefF- 
id ynddo, trwy y cyfryw brawf ac ymchwil, yr agorid dorau eu dirgeledig- 
aethau iddo. 

Dros yspaid ei arosiad yn y cyfryw gyflwr o brawf, gorfyddai ddysgu 
penillion, doetheiriau diarhebol, a thraddodiadau hanesyddol ; a chyfan- 
soddi ereill eu hunain ar unrhyw destyn hanesyddol, athrawiaethol, neu 
foesol. 

Fe'n hysbysir gan yr hen hanesydd Rhufeinaidd Ammianus Marcellinus, 
bod llawer o gyffelybrwydd rhwng y gyfundraith dderwyddol a'r gyfun- 
draith a ddysgai Pythagoras i'w ddysgyblion ; ac yn wir y mae amryw 
awdwyr yn dal allan yn gryf bod Pythagoras ei hunan wedi bod yn mysg 
y Derwyddon yn Ngal, yn cael ei hyfforddi yn eu hathroniaeth ; ac os 
felly, gellir casglu ei fod wedi cael rhan fawr o'i wybodaeth a'i ddoethineb 
oddiwrthynt hwy. 

Dywaid D'iodorus Siculus, Strabo, Mela, ac ereill, eu bod yn arfer tra- 
fod llawer cangen ddyeithr o wybodaeth yn eu hysgolion, megis yn 
nghylch ffurf a maint y cyfanfyd yn gyffredinol, a'r ddaiar yn neillduol, 
yn gystal ag amryw o ddirgelion arddunawl anian. Tystir hefyd eu bod 
yn hyddysg mewn seryddiaetli, serddewiniaeth, rhifyddiaeth, mesur- 
egaeth, a daiaryddiaeth, cystal ag yn y gobeirion. Gellir cael prawf o'r 
olaf yn yr amryfal weddillion o'u gorchestion a ganfyddir eto mewn 
amryfal fanau, lie y mae rhai cerig o ddim llai na deugain tunell o bwysau 
wedi eu cyfleu i ryw berwyl ganddynt drwy rym celfyddyd. Yr oeddynt 
hefyd yn efrydu llawer ar athroniaeth naturiol, llysieuaeth, meddygin- 
iaeth. Mae Cicero yn gystal a Caisar yn rhoi gair uchel iddynt am 
ehangder, dwfn, a gwerthfawrogrwydd eu gwybodaeth. Y blaenaf a 
ddywedai ei fod ef yn adnabyddus bersonol ag un o Dderwyddon Gal, sef 
Divitiacus, gwr o fonedd yn ei wlad, a broft'esai ei hyddysgrwydd trwyadl 
yn neddfau anian. Mae Strabo wedi cadw un o'u daliadau anianyddol o 
barth y cyfanfyd; — sef, nad oedd byth i gael ei ddystrywio neu ei ddifodi ; 
ond ei fod i fyned trwy olyniad o gyfnewidiau a chwyldroadau mawrion, y 
rhai a gynnyrchid weithiau gan rym gorfodol dwfr, ac weithiau yr eiddo 
tan. Pomponius Mela a ddywaid ei fod wedi cael allan y ban canlynol o 
athrawiaeth Derwyddon y cyfandir: — 

" Rliagori mewn rhyfel, 
Bod \t eneidiau yn anfarwol, 
A bod buchedd arall iddynt." 



HANES T CVMKT. 29 

Triad athrawiaethol arall o'r eiddynt a grybwyllir gan Diogenes Saertiua, 
yn y geiriau canlynol : — 

"Addoli y duwiau, 

Peidio gwneuthur drwg, 
Ac arferyd gwrolder." 

Un atncan mawr o gysylltu y dosparth barddonawl mor agos a swyddog- 
aeth y grefydd ddervvyddol, debygid, ydoedd er mwyn rhydd ymholiad i 
bob rhyvv betb a dueddai i gael allan wirionedd a doethineb, fel y gallwn 
gasglu oddiwrth yr arwyddair hwnw o'r eiddynt — "Coeliaw dim, a choel- 
iaw pob peth:" hyny y\v, coeliaw pob peth a geir yn seiliedig ar reswm a 
phrawf, a gwrthod coeliaw dim heb hyny. Yr oedd y Bardd i fod yn eofn 
hefyd yn achos y gwirionedd; canys arwyddair arall o'i eiddo ydoedd — 
"Y gvvir yn erbyn y byd." Heblaw hyny, yr oedd eyhoeddusrwydd 
mawr i fod yn perthyn i weithrediadau swyddol y Beirdd; canys eu holl 
gyfarfodydd mawrion, a elwid Gorseddau, a gynnelid yn yr awyr agored, 
ar le eglur, rhwng cyfodiad a machludiad haul, fel yr oeddynt i wneyd pob 
peth " Yn wyncb Haul, a llygad goleuni." Y lie a neullduid trwy ffurfio 
cylch o feini, a chareg fawr yn y canol, gerllaw yr hon y cafai y Bardd a 
lywyddai; ar cyfryw gylch a elwid "cylch cyngrhair;"' a'r meini o'r 
rhai y'i ffurfid, a elwid "meini cyngrhair," "meini crair," neu "meini 
gwynion;" a'r gareg ganol a elwid "maen gorsedd," "maen Hog," neu 
"crair gorsedd." 

Mae rhai o'r henafiaethwyr enwocaf yn dal bod y Derwyddon yn 
proffesu crediniaeth o'r athrawiaeth fawr o fodolaeth un Duw Goruchaf, 
Creydd a Llywydd y cyfanfyd, yr hwn a lanwai bob lie ; o'r hyn y dygant 
amryw o'u doetheiriau fel prawfion: ac yn mysg ereill y canlynol: — "Nid 
dim ond Duw, nid Duw ond dim;" yr hyn a gyfieithai yr Athraw W. 0. 
Pughe fel y canlyn: — "God cannot be matter; and what is not matter 
must be God." Eu hathrawiaeth mewn perthynas i'r enaid oedd ei fod yn 
rhagfodoli mewn cyflwr o gynnydd graddol, trwy drawsfudiad o'r naill gorph 
i'r llall, a'i fod yn anfarwol. 

Yr oedd ebyrth dyhuddiadol hefyd yn gwneyd i fynu ran o grefydd y 
Derwyddon, fel y rhan fwyaf o grefyddau y cynoesoedd; ac weithiau 
offryment aberthau dynol, y rhai gan mwyaf a wnelid i fynu o'r drwg- 
weithredwyr a gymerid yn garcharorion, am eu bod yn barnu bod yn 
angenrheidiol eu rhoddi i farwolaeth er dyhuddo digofaint dwyfol ; ac 
ereill, debygid, a'u cyflwynent eu hunain yn wirfoddol i gael eu hoffrymu, 
gan f eddwl mai dyna y ffordd rwyddaf, os nid yr unig ffordd, i ymryddhau 
oddiwrth euogrwydd, a chyrhaedd dedwyddwch. 

Ond gan fod y rhan fwyaf o'r hyn a ddywedai Caisar, am greulonderau 
defodau crefyddol y Derwyddon, yn ffrwyth ei sylwadau ar y cyfryw 
ddefodau fel y'u harferid yn Nhir Gal, neu Ffrainc, a'i fod yn wirionedd 
profadwy, fel y dengys Carnhuanawe ac ereill, fod Derwyddiaeth Tir Gal 
wedi ei llygru yn fawr trwy ymgymmysgiad y trigolion a llwyth o Eoeg- 
iaid, y rhai a ymsefydlasant tua'r Marseilles er's hir amser cyn Iwl Caisar, 
nid oes genym nemawr o seiliau teg i wneyd ein casgliadau am ddefodau 
crefyddol yr hen Brydeinwyr oddiwrth yr eiddynt hwy. Er hyny, rhaid 
addef am Frydain fel gwledydd ereill, yn nhywyllwch paganiaeth, mai 
trigfan trawsder ydoedd i fesur helaeth : ac ni wnaeth dyfodiad y Rhuf ein- 
iaid i'w mysg, tra y cymmerynt arnynt arswydo rhag amryw o'u defodau 
crefyddol, namyn llygru eu pethau mwyaf canmoladwy, heb ddiwreiddio 
o'u plith eu harferion mwyaf an war ac annynol. 

Mae y Ddarlith hon eisoes wedi ei chwyddo yn fwy nag y bwriadwn ar 
FvHIF. 2. 



30 DA.ELITHIATJ AB 

y decbreu, am hyny terfynaf yn ebrwydd, gydag ychydig o gasgliadau 
byrion 3m unig. — 

1. Gwelwn mor fuan ac mor drylwyr yr ymlygra dynolryw oddiwrth 
wir wrtbddrych addoliad, yn gystal a'r iawn ffurf o'i gyflwyno iddo, oddi- 
aitbr bod rhyw fagwyr uwcb na thraddodiadau rbyngddynt a chyfeiliorni. 
Yr oedd yr ben Omeiiaid wedi derbyn gwybodaetb draddodiadol am y gwir 
Dduw, a'r ffordd briodol i'w wasanaetbu, eto buan yr aetbant bwy fel ereill 
i cbwilio allan lawer o ddycbymygion. 

2. Oddiwrtb y crybwyllion blaenorol, gallwn yn rbesymol gasglu, er 
pelled yr oeddynt wedi niyned ar wyr oddiwrtb y gwirionedd, mewn petbau 
erefyddol. nad oeddynt wedi suddo yn is na'r cenedloedd ereill o'u deutu i 
anwareidd-dra ae annynobaetb; ac nad oeddynt mor amddifad o atbrybtb 
gynbwynol a dysgeidiaetb gelfyddydol ag y mynai rbai eu darlunio: y mae 
yr byn a ddywedwyd eisoes am ddysgyblaetb y gyfundraitb dderwyddol yn 
profi i'r gwrtbwyneb ; ac f e dystiai Caisar ei bunan y byddai eu dysgyblion 
dros ugain mlynedd dan addysg, ac addefai y byddai meibion penaduriaid 
a pbendefigion o wledydd y cyfandir yn cael eu banfon i dderbyn addysg yn 
yr ynys bon ; yr byn sydd brawf diwad bod clod y Derwyddon, fel atbrawon, 
yn gyboeddus trwy wledydd Ewrop. 

3. Gwelwn fod egwyddorion y grefydd dderwyddol yn gyfryw ag oeddynt 
yn dra manteisiol i ledaeniad Cristionogaetb yn mysg ein benafiaid, yn gym- 
maint a'u bod yn rbwym i ymofyn am y gwirionedd ; ac wedi ei gael allan, i 
roddi derbyniad diragfarn iddo ; yr byn sydd un rbeswm, efallai, am dderbyn- 
iad croesawus Cristionogaetb mor foreu yn yr ynys bon, a'i cboleddiad yn 
mysg teuluoedd mwyaf urddasol y genedl ar y decbreu, fel yr amcenir dangos 
yn y bedwaredd Ddarbtb. 

Mae y sylwadau canlynol o eiddo Wbittaker, awdwr Hanes Manceinion, 
mor bynod o gyfaddas i'm pwrpas, fel nas gallaf lai na'u defnyddio yn y fan 
bon: — "Yn ngbanol y crwydriadau byn o eiddo crefydd gyfeibornus, cedwid 
y ddwy brif ordinbad. ddwyfol o ofFeiriad ac abertb, a'r tair cangen bwysig 
o atbrawiaetb — goruwcbreolaeth rbagluniaeth, dinystr cyfiredinol y byd yn 
y diwedd, a pbarbad yr enaid mewn bodoliaetb ddyfodol — yn dra gofalus 
gan y Prydeiniaid. A'r tair cangen atbrawiaetbol ucbod oeddynt gyf- 
yngedig i'n cenedl ni yn unig, o'r bron, o'r boll genedloedd paganaidd; 
ac yr oeddynt yn gymbelliadau cryfion iddynt i ymarweddiad moesol. 
Ond yn ansawdd lygredig y meddwl dynol nid oedd nertb y cyfryw gymbell- 
iadaii ond lle?g; ac felly ar yr atbrawiaetb o anfarwolder yr enaid, impid 
y syniad cyfeiliornus o drawsymf udiad ; yr offeiriaid a balogid ag ebyrtb 
dynol ; a'r bobl oeddynt euog o'r ymgymmysgiad rbywiau a'r llosgacb 
fbeiddiaf."* 

4. Ni a welwn ein dyled fawr i gydnabod daioni Duw yn ei waitb yn 
gofalu am ein cenedl mor foreu, gan ddefnyddio yr byn a gyfrifai ein 
tadau yn aflwydd blin, sef goresgyniad eu gwlad, a'u gortbrecbiad bwythau 
gan y Ebufeiniaid, yn acblysur i ddwyn newyddion gwertbfawr yr efengyl 
i seinio yn ein broydd, a goleuni y gwirionedd i dy wynu ar ein bynys ; trwy 
yr byn y datguddid i'n bynafiaid synedig, a ymbalfalent yn nbywyllwcb coel- 
grefydd, Iacbawdwr Hollddigonol ; un cymbwys i gyfryngu trwy burdeb 
ei ewyllys, a galluog i wneyd iawn trwy urddas ei natur — yn ddyn i eiriol 
dros ddynolryw colledig, a Duw i ddybuddo y Duwdod a ddigiasid — cyfaill 
wedi disgyn o orsedd y nef, a Gwaredwr i'n tywys i ddedwyddwcb y wlad 
dda bono.t 

* Whittaker's Manchester, book. L, ch. 11., s. I., p. 395, quarto edition, 
t Ibid, p. 398. 



MRLITII III. 

GORESGYNIAD YNYS PRYDAIN" GAN Y RHUFEINIAID. 



Cyn dechreu adrodd hanes goresgyniad Yuys Prydain gan y Rhufeiniaid, 
efallai na byddai yn anmhriodol i ni geisio cael allan ryw fras olwg ar gyflwr 
y brodorion ar y pryd hyny. 

Y mae atnryw o'r haneswyr Seisnig yn cymmeryd yn ganiataol nad 
oedd nemawr o drafnidiaeth rhwng y Prydeiniaid a chenedloedd ereill, 
ac nad oeddynt prin yn adnabyddus ar wledydd y Cyfandir cyn dyfodiad 
CaLsar i'r ynys: ond yr ydwyf yn ineddwl nad y\v yn anhawdd profi mai 
cyfeiliornus hollawl yw y cyfryw olygiad. Mae yn ddiau bod yr ynys hon 
yn dra adnabyddus i amryw o genedloedd y Cj T fandir yn mhell C3 r n hyn : 
yn enwedig y Galiaid a'r Belgwys, y rhai a arferent anfon eu gwyr ieu- 
ainc yma, i dderbyn addysg yn athrofiiau y Derwyddon, y rhai oeddynt 
yn glodfawr iawn am eu doethineb a'u dysgeidiaeth. Addefai Oaisar ei 
hunan gymmaint a hynyna; ac y mae gwaith Caswallon. yn arwain 
byddin o driugain mil ac un o arfogion, i gynnorthwyo y Galiaid yn eu 
rhyfeloedd a'r Rhufeiniaid, yn brawf o fod cydnabyddiaeth a chyfathrach 
rhwng preswylwyr yr ynysoedd hyn a'r cenhedloedd agosaf iddynt ar y 
Cyfandir. * 

Heblaw hyny, y mae Carte,+ Sammes,+ ac yn enwedig Whittaker,§ ar 
seiliau da, yn profi bod yr hen genhedloedd masnachol enwog, y Phenic- 
iaid a'r Carthaginiaid, yn masnacliu a'r ynys hon, lawer o oesoedd cyn i'r 
Rhufeiniaid gyrhaedd y rhanau gorllewinol hyn o Ewrop, na gwybod fod 
y fath le ag Ynys Brydain mewn bod — Fel hyn y dywaid Whittaker ar 
hyn: — Dechreuad trafnidiaeth y Prydeiniaid a achlysurid drwy gyreh- 
iad y Pheniciaid i'vv glenydd. Yr anturiaebhwyr eofn hyny mewn mor- 
dwyaeth a thrafnidiaeth, a sefydlasant drefedigaethau yn Carthage, a 
Cadiz, ac ar hyd glenydd cefnfor mawr anhygyrch y Gorllewin, hyd at 
benrhynau de-orllewinol Piydain. Hynodrwydd ai'benig, a phwysig- 
rwydd masnachol y fordaith, a barai glod mawr i'r swyddog a'i harolygai : 
ac a achlysurai i enw Midacritus|| gael ei gadw mewn cof anrhydeddus 
trwy yr oesau dylynol. Efe a ddygai y llestr Phenicaidd gyntaf i'r glenydd 
hyn, ac a agorai drafnidiaeth gyntaf rhwng y Pheniciaid a'n tadau. Efe 
a gafodd allan fod y wlad yn cynnwys helaethrwydd o alcan, yn enwedig 
Penrhyn Cernyw a'i ynysoedd. Yr oedd y Pheniciaid wedi deall yn foreu 
fod y delid yma yn dra def nyddiol i amry w berwylion ; ond yn brin iawn ; 
am hyny efe a bwrcasai ryw gymmaint o hono gan y Prydeiniaid, ac a 
ddychwelai adref a llwyth gwerthfawr o hono."f[ Yn y canlyniad i ddy- 
chweliad Midacritus at ei bobl gyda'i longlwyth gwerthfawr, yn nghyd 
a'r adroddiad a roddes efe am y delid i'w gydwladwyr, ymroddodd y 
Pheniciaid i anfon eu llongau yn rheolaidd i ororau Cernyw, neu yn hy- 

* Rev. Eliezer Williams's Works, p. 269, 270 f Carte's Gen. Hist of England, vol. i., 

pp. 38. t Aylett Sammes's Britania Antiqaa Illustrata, pp. 40—98. § Whittakers' 

Hist, of Manchester, b. i., chap. 11. 






H Pwy a allai y "Midacritus" yma fod? Enw Groegaidd ydyw; ond nid all mal Groegwr oedd 
y cyntaf a ddug alsan oddiyma; am hyny y barnai Bochartus mai Milicartus y dylasai lod, 
yr hwn oedd un o enwau adnabyddus Hercules. % Pliuy, lib. vii., c. 56. 



32 DARLITHIAU AR 

trach, yr ynysoedd gerllaw pen tir Cernyw, y rhai a elwid y Scilly, neu 
Ynysoedd y Tin. Yr oedd hyn cyn amser Herodotus, o leiaf bum' can' 
mlynedd cyn y cyfnod Cristionogol : a chan fod y fasnach yma yn dwyn 
elw mawr i'r Pheniciaid, hwy a gadwent eu llwybr mor guddiedig ag y 
gallent rhag y cvffredin; ac ar yr un cyfrif yr oedd yr holl alluoedd mas- 
nachol a gyfaneddent ar lenydd Mor y Canoldir, yn ddyfal yn eu hytndrechion 
i gael allan ffynhonell eu helw. Y Groegiaid o Marseilles oeddynt y cyntaf 
efallai i ddilyn hynt y inordwywyr Phenicaidd, ac o ddeutu dau gant a haner 
o nyneddoedd cyn y cyfnod Cristionogol, hwy a ddechreuasant gyfranogi 
a'r Pheniciaid yn y drafnidiaeth enillgar mewn alcan.* Y nwyddau a 
dderbyniai y Prydeiniaid yn gyfnewid am eu halcan, oedd llestri pridd, halen, 
a nwyddau pres. 

Tua'r pryd hyn, yr hyn oedd yn mhell cyn i'r Rhufeiniaid ddyfod yma, 
yr ydys yn cael lie i gasglu fod traf nidiaeth yr ynys yn dra ehang : canys 
yr oedd dwy brif ffordd wedi eu gwneyd ar draws yr ynys ; y naill o Sand- 
wich i Gaerynarfon ar un ochr, yr hon a elwid "Sarn Gwythelin," neu 
Wattling Street, am ei bod yn fanteisiol i'r drefedigaeth Wyddelig, a ym- 
sefydlasai yn y Werddon, i ddwyn eu hanifeiliaid ar hyd-ddi, i gyfarfod 
masnachwyr y Cyfandir, y rhai a fynychent swydd Caint; a'r Hall o swydd 
Dorset i Suffolk, ar yr ochr arall, yr hon a elwid "Sarn yr Uch-Cyniaid," 
neu the Icening Street, am ei bod yn wasanaethgar i drafnidiaeth rhwng y 
llwyth a elwid yr Uch-cyniaid ag Ynys Gwyth, lie yr oedd eisteddle march- 
nadyddiaeth yr holl ynysoedd hyn unwaith. 

Erbyn hyn yr oedd y masnachwyr tramor yn cludo o'r ynys hon, nid yn 
unig yr alcan, ond aur, arian, haiarn, a phlwm; crwyn ac anifeiliaid, yd 
a chaethion;+ cwn, gemau, cregyn, a pherlau: o leiaf, dyna dystiolaeth 
Whittaker ar y matter, ac y mae yn ei chadarnhau drwy dystiolaethau llu- 
aws o awduron Groegaidd, Lladinaidd, a Seisnig.J Dywaid Strabo am 
danynt, gan ddarlunio y rhai a breswylient ranau gorllewinol yr ynys yn 
neillduol, eu bod yn ddynion corphol, eu gwallt yn ddu ac yn grychlyd, eu 
lliw yn lied dywyll, ac yn arfer gwisgo math o wisg rydd, laes, hyd haner 
eu coesau ; a chan bob un ffon fawr yn ei law, yn nghanol yr hon y cydiai 
wrth gerdded; ond er fod yr olwg arnynt yn lied gethin fel hyn, efe a 
ddywaid eu bod o dueddfryd addfwyn a charedig, ac yn hynod o deg a 
gonest yn eu hymddygiadau. A Diodorus Siculus a ddywaid am danynt 
nad oeddynt yn ddichellgar a thwyllodrus, fel rhai cenedloedd eraill ; ond yn 
bobl ddysyml, cywir a theg eu trafodaeth. 

Tua chan' mlynedd cyn y cyfnod Cristionogol, y genid un Julius Caius 
Cozsar, a elwir yn yr hen ysgrifau Cymreig yn gyffredin "Iwl Caisar;" 
yr hwn oedd yn hanu o hen deulu anrhydeddus yn Rhufain ; ac yn ei ieu- 
enctyd efe a gafodd bob manteision dysgeidiaeth a ellid yn yr oes hono, er 
ei gymhwyso i lenwi y swyddau uchelaf yn y wladwriaeth. Yr oedd efe 
yn un o'r tywysogion milwraidd enwocaf; ond ei falchder a'i uchelfrydig- 
rwydd oedd yn ddiarhebol, yr hyn o'r diwedd a barodd i Brutus, a chyd- 
fradwyr eraill, ei ladd yn y Senedd, yn yr unfed flwydd ar bymtheg a deugain 
o'i oedran. 

Tra yr oedd efe yn Uywodraethu fel rhaglaw ar y taleithiau Rhufeinig a 

* Carte's Gen. Hist, of England, vol i., p, 38. 

t Parheid i ddwyn caethion o'r ynys hon fel nwyddau masnachol, nid yn unig tra 
fu Pagan; aeth yn arglwyddiaethu yma, ond wedi dygiad Cristionogaeth i fysg 
y bro'iorion. 

X Whittaker's 31st. of Manchester, book i , ch. 11. 



HANES T CYMRT. 33 

ffurfiasid oddeutu yr Alpau, ac yn ymdrechgar i ddarostwng y gweddill 
o'r llwythau Almaenaidd a Galaidd o dan iau Rhufain, efe a ddaeth i 
wybodaeth am Ynys Prydain, a chan fod yn awyddus i ychwanepit at ei 
enwogrwydd fel cadlywydd anturiaethus, efe a ddisgwyliai yn ddyfal am 
ryw esgus teg dros arwain ei lengan drosodd i oresgyn yr ynys uon; yr 
hyn a gafodd efe yn fuan trwy waith y Cymry yn anfon cynn< rthwyon 
drosodd i'w caredigion yn Llydaw, i'w wrthladd, o'r hyn y gwnaed erybwyll- 
iad yn y Ddarlith gyntaf, t.d. 8. 

Dechreuai Caisar wneyd pob ymholion ar a allai a'r masnachwyr a ar- 
ferent drafnidio rhwng gwledydd y Cyfandir a phorthladdoedd Prydain, 
yn nghyleh sefyllfa yr ynys a'i thrigolion, &c. : ond nid ymddengys ddar- 
fod i'r rhai hyny gymmeryd arnynt wrtho eu bod yn gwybod nemawr 
am y wlad na'r trigolion, eu defodau na'u hanianawd; felly efe a anfonodd 
long i chwilio ar hyd gororau Prydain am y man hwylusaf i dirio; ac ar 
yr un pryd a barotodd yn mhorthladdoedd Gal, lynges gref er cludo ei 
lengau milwraidd drosodd. Yn y cyfamser, masnachwyr y Cyfandir a 
anfonent hysbysiad o'i fwriadau i'r Prydeiniaid, y rhai gan arswydo y 
galanastra a wnelai rhyfel yn eu gwlad, a anfonasant genhadau ato, i 
ddeisyf amodau heddwch ganddo, a dadgan eu parodrwydd i ymostvvng 
yn dangnefeddus i lywodraeth Rhufain. Efe a roddes dderbyniad tra 
hynaws i'r cenhadon hyn, ac wedi rhoddi iddynt addewidion teg, a'u 
cynghori i barhau yn yr un meddwl, efe a'u gollyngodd adref, a chyda 
hwynt un o'r enw Comius, gwr adnabyddus yn Mrydain, medd rhai, i'r 
hwn y gorchymynasai Caisar, ar ymweled o hono a chynnifer o'r taleithiau 
ag a allai, gan eu hanog i ymgynghreirio a'r Rhufeiniaid, a bod yn barod 
i roesawu Caisar, yr hwn a diriai yn e\\ gwlad ar fyrder, a'i gynnorthwyo i 
ddarostwng yr holl ynys dano ef.* 

Nid oedd y newyddion hyn mewn un modd yn foddhaol gan y Cymry, 
y rhai a obeithient eu bod wedi gwneyd digon er atal y maeslywydd Rhufeinig 
i feddwl am lanio ar eu tir ; a dywed rhai ddarfod iddynt gadwyno Comius, 
a'i gadw yn garcharor, er dangos, efallai, nad oeddynt hwy yn arswydo 
rhag y Rhufeiniaid, yn gymmaint ag y gallasai Caisar gasglu oddiwrth eu 
cenadwriaeth atto. 

Ond Volusenus, y swyddog a anfonasai Caisar mewn Hong i wneyd 
arsylwadau ar lenydd Prydain, a ddychwelodd yn ol yn mhen ychydig 
ddyddiau, ac a roddes yr adroddiad goreu a allai i Caisar, yr hwn a brys- 
urai i hwylio drosodd cyn i'r gauaf ei oddiweddyd: ac felly efe a hwyliodd 
mewn pedwar ugain o longau o borthladd ar oror tir Gal, a elwid Wissan, 
rhwng Calais a Boulogne, wyth milldir o Calais, yr hon a alwai y Rhufein- 
iaid yn Partus Itlus, gan adael gorchymyn i ddeunaw o longau ereill oedd 
ganddo yn mhorthladd Calais, i droi allan gyda'i feirchfilwyr, fel y gallai 
y ddwy ran o'i lynges gyfarfod, ac felly gydlanio ar yr ynys y bwriedid ei 
goresgyn. Y cyfan o'i fyddin ar yr anturiaeth hon a gyfrifir tua deuddeng 
mil o wyr cynnefin a rhyfel, a medrus ar drin arfau.t Ereill a farnant fod 
dwy leng yn cynnwys o Rufeiniaid a'u cynghreirwyr bum' mil ar hugain o 
wyr traed, a phedair mil o phum' cant o wyT meirch.t 

Ar ol gwneyd pob peth yn barod, hwyliai Caisar a'i lynges, fel y cry- 
bwyllwyd, o borthladd Wissan, tuag un o'r gloch yn y boreu, ar y 26ain o 
Awst, c.c. 55 mlynedd, ac a gyrhaeddodd oror Prydain, yn agos i'r lie a 
elwir Dover, tua deg o'r gloch y boreu, heb ddysgwyl yn amgerach, mae 

* OweSs Hist, of the Ancient Britons, b. ii, pp. 2, 3. 
t Hanes Cymru, t d. 57. t Aylett Sammes's Britania Antiqua Illustrata, p. \S>7. 



34 DABLITHIAU Alt 

yn debyg, nag y gallasai ddywedyd yn briodol am Frydain fel y dywedasai 
am wledydd ereill — "Deuais, gwelais, gorchfygais;" ond yr oedd yr ynys 
hon y pryd hyny, fel y dywedai Napoleon am dani yn ddiweddarach, yn 
cynnwys "caletach cawn" nag a dybiasai y Rhufeiniaid ; felly, erbyn eu 
dyfod yn agos i'r Ian, hwy a welent y llechweddau yn orchuddiedig gan 
fyddinoedd o arfogion, penderfynol i roddi derbyniad mwy twym i lengau 
y goresgynwr nag a fynasai efe. Felly, efe a angorodd ei lestri encyd 
oddiwrth y Ian, hyd dri o'r gloch brydnawn, fel y gallai y llestri a gludent 
ei feirchfilwyr ddyfod i fynu; ac yna efe a hwyliodd tuag wyth milldir 
oddiyno, i fan lie yr oedd y traeth yn wastad a'r Ian yn agored, gerllaw i'r 
man a elwir yn bresenol Deal, yn swydd Caint ; lie ni byddai cystal man- 
tais i'r ynyswyr wrthsefyll glaniad ei filwyr: ac yno y bu yr hen Frython 
yn tynu y dorch gyntaf ag arglwyddi y byd; ac yn ol addefiad Caisar ei 
hunan, un o'r brwydrau caletaf a brofodd y dewrion Rhufeinaidd erioed a 
f u hono ; canys yr ynyswyr, wrth weled cyfeiriad ei lyuges, a anf onasant eu 
meirch a'u cerbydau, neu car rhodau, fel y'u galwent, o'r blaen, a'r troedwyr ' 
a'u canlynent, a chyda dewrder dihafal gyrent i'r mor, ac ymosodent arnynt 
yn eu llongau, gan eu lladd yn ddiarbed can gynted ag y cynnygient ddisgyn 
o honynt i lanio. 

O'r diwedd, Caisar yn gweled bod y Rhufeiniaid ar fin rhoddi ffordd i'r 
gelynion dewrion a ymosodent arnynt mor bybyr, a archodd ryddhau ei 
rwyflongau ysgeifn a hirion oddiwrth y llestri trymion, a clian gyfleu 
peiriannau tafl. a saethyddion ynddynt, a'u gweithio a nerth mawr gan 
luaws o rwyfwyr ar draws y milwyr Brythonaidd, fe'u taflwyd i radd o 
ddyryswch, ac yn y cyfnod bwnw, llumanwr y ddegfed leng, wedi galw 
yn gyntaf ar ei ddnwiau am Iwydcliant ar ei anturiaeth, a lefai a lief uchel — 
" Gydfilwyr, gadewch eich Human os mynwch, a bradychwch ef i'r gelyn ; 
o'm rhan i, myfi a gwblhaf fy nyledswydd i'r wladwriaeth ac i'm maes- 
lywydd ;" ac ar byny efe a neidiodd i'r mor, a'r eryr yn ei law, gan 
wynebu y gelynion ; yna y milwyr yn unfryd, pan welsant hyn, a ddilyn- 
asant eu blaenor gwrol ; ac wedi i'r corph yma gychwyn, minteioedd o'r 
llestri ereill a ddilynasant eu hesiampl, gan ruthro ar y gelyn. Ar hyn 
dechreuai ymladd llymdaer o bobtu dros hir amser; ond y fyddin Rufein- 
aidd a laniodd o'r diwedd, eto nid heb gael ei cholledu yn ddirfawr : a'r 
Prydeiniaid a enciliasant yn rheolaidd, nid fel rhai wedi eu gorchfygu, i 
gael galw cynghor yn nghyd, er ystyried pa beth a fyddai yn oreu iddynt 
ei wneyd rhagllaw. 

Nid yw yn annhebyg bod gradd o ymraniadau yn mysg y Prydeiniaid, 
a bod plaid o rai ffafriol i'r Rhufeiniaid ar gynnydd yn eu mysg ; yr hyn, 
efallai, a barai iddynt benderfynu i anfon cenhadon at Caisar i'r gwersyll, 
i ddeisyf amodau heddwch, gan addaw rhoddi y gwystlon a ofynai iddo ; 
a chyda'r cenhadon hyn yr anfonent Comius o Arras, yr hwn, fel y cry- 
bwyllwyd, a anfonasai Caisar o'i flaen i Frydain, ond a garcharesid gan y 
trigolion fel ysp'iwr : a'r hwn yn awr, er mwyn enill ewyllys da Caisar, y 
maent yn ei ddychwelyd yn ei ol, gan ddywedyd eu bod hwy wedi ei 
garcharu ef mewn ufudd-dod i lais y lluaws, ac atolygu, os gwnaethant yn 
annoeth yn hyny, ar fod yn wiw ganddo faddeu eu cyfeiliornad. Yntau 
oedd yn llawer mwy ewyllysgar i'w hesgusodi a maddeu iddynt, nag 
auturio i frwydro a hwy eilwaith dan ei anfanteision presenol; am hyny, 
wedi beio arnynt am roddi yr achlysur cyntaf o ryfel trwy garcharu ei 
genhadwr, a hwythau cyn hyny wedi anfon cenhadon heddwch ato i'r 
Cyfandir, efe a addawai ymheddychu a hwy, ond dodi o honynt wystlon 
priodol iddo. Deuai rhai o'r gwystlon a ofynai efe i'r gwersyll yn ddioed, 
tra yr anfonid yn mhellach i'r wlad am y lleill, y rhai yr addewid eu cael 



BANES Y CTMRY. SB 

yn barod yn mhen ychydig ddyddiau : ac fel hyn ystyrid yr heddwch 
wedi ex benderfynu, a'r tywysogion Prydeinaidd a ollyngent eu milwyr 
i ddychwelyd bawb i'w man, ac a ddychwelent en hunain, arnryw o hon- 
ynt, i wneyd en hymostyngiad yn bersonol i Caisar, yn ei wersyll; yr 
hwn tebygir, ydoedd tua'r Ho a elwir Barham Down. Ond tra yr oedd 
pethan yn y sefyllfa yma, cyfododd ystorm fawr, yr bon a barodd lawer o 
niwaid i'r llongau Rhufeinig, gan ddryllio arnryw o bonynt, yn enwedig 
o'r dennaw hyny a gludent y gwyr meircb drwodd, y rbai ni laiiiasent eto, 
er eu bod yn ngolwg y gwersyll ©r ys meityn : ond rbai o bonynt a gurwyd 
yn ol i'r Cyfandir, a'r lleill a wnaed yn ddrylliau ar lenydd creigiog yr 
yjiys. Pan welodd y Prydeiniaid gyfyngder Caisar, a bod y Gorucbaf ei 
bun megys yn ymladd yn ei erbyn, yna y rbai o bonynt a ddaethant i'r 
gwersyll Rhufeinaidd fel gwystlon, neu o ran cbwilfrydedd, a ddecbreuent 
encilio oddiyno yn lladradaidd bob yn un ac un, gan gyormeryd eu gwragedd 
a'u plant, a'u hanifeiliaid, yn uwcb i'r bert'eddwlad, ac anog y naill y Hall i 
wneyd un ymdrecb eto at enill rbyddid eu gwlad, gan fod yn ddiambeuol os 
gallent atal dycbweliad y Rbufeiuiaid, a'u distrywio, na feiddiai neb dracbefn 
gynnyg goresgyn eu gwlad. 

Caisar yntau, with weled fod y gwystlon wedi encilio yn lladradaidd o'r 
gwersyll, " a welai fod drwg yn cael ei ddarpar iddo, felly efe a brysurodd i 
gynnull yn nghyd gyinmaint a allai o arlwy o yd, ac adgyweirio ei lynges 
oreu y gallai, fel y gallai gludo ei fyddin yn ol i'r Cyfandir. Tra yr oeddid 
ar y gwaitli yma, a nir'er o filwyr y seitbfed leng wedi myned i gynniwair 
ar byd y wlad am yd, mynegwyd i Caisar fod ycbwaneg o lwcb nag arferol 
yn cyfodi o'r cyfeiryd tuag at yr bwn yr aetbai y lleng: am hyny, Caisar 
a gymmerth ddosparth o filwyr, ac a gyflymodd tua'r lie, ac yno efe a 
welai y Rbufeiuiaid mewn cyfyngder mawr gan ymosodiad eu gelynion, 
wedi eu crynboi yn nghyd yn dorf, ac arfau yn cael eu hergydio atynt o 
bob tu. "Oblegyd," medd Caisar, "gan fod y cwbl o'r yd wedi er fedi 
yn y manau ereill, ac un rhan yn unig wedi ei adael, y gelynion yn rhag- 
dybied y byddai i'n gwyr ni ddyfod yno, a ymguddiasant yn y coed. Yna, 
pan oeddynt wedi eu gwasgaru oddiwrth eu gilydd, ac wedi dodi eu harfau 
i lawr, ac wrth eu gorchwyl o fedi, yn ddisymwth y cyfododd y gelyn- 
ion, ac a laddasant rai, ac a derfysgasant y lleill, gan eu hamgylchynu ar 
unwaith a gwyr nieirch ac a cherbydau." Yna y mae efe yn myned 
rhagddo i ddariunio dull y Brythoniaid o ymladd ar yr achlysur yma a'r 
cyffelyb : — "Dyrna eu dull o ymladd o'u cerbydau : yn gyntaf, gyrant ar 
hyd pob tu, ac ergydiant eu harfau, a thrwy ddychryn o'r meirch a 
chrochdrwst yr olwynion yn unig, ydynt yn fynych yn llwyddo i derfysgu 
y cadresau. Ar ol ymwthio i blith tyrfaoedd y marchwyr, neidiant allan 
o'r cerbydau, ac ymladdant ar eu traed ; gyrwyr y cerbydau yn y cyfamser 
a giliant ychydig o'r frwydr, ac a ymsefydlant eu hunain yn y fath fodd 
ag y gall eu cyfeillion, os y'u trechir gan eu gelynion, gael eu derbyn yn 
ol yn ddioed. Felly, meddiannant mewn brwydr, fudiadrwydd marchog- 
ion yn nghyda safedigrwydd gw^r traed ; a thrwy gynnefmdra a thrafod- 
iaeth ferrnyddiol, y maent mor fedrus ag yr arferant, mewn lie goleddol a 
serth, atal y meirch gyredig, eu rheoli, a'u troi mewn byr amser ; hefyd, 
rhedeg ar hyd y trostan, a sefyll ar yr iau, ac oddiyno ddychwelyd i'r 
cerbyd gyda'r cyflymder mwyaf." 

Ar ymddangosiad Caisar a'i wyr yn gynnorthwy i'r seithfed leng, y 
Prydeiniaid a enciliasant, gan gyfrif eu bod wedi gwneyd digon am y 
dydd hwnw ; a Caisar yntau a f arnai mai doethach oedd iddo ef ddy- 
chwelyd i'r gwersyll, tra yr oedd ei wyr mor frawychus, na chynnyg 
ymddial ar y gelyn, ac felly y gwnaeth. 



36 DARLITHIAU AR 

Ar ol byn bu amryw o ddyddiau tra thymbestlog, yr hyn a barai i'r 
Rhufeiniaid yrngadw o fewn eu hamddiffynfeydd, ac yn y cyfainser ni 
chynnygiodd y Prydeiniaid ymosod arnynt; ond defnyddient yr adeg i 
anfon cenhadon i bob cwr o'r ynys, gyda'r bysbysiad o'r fath leibad a 
wnelsid ar fyddin y gelyn, a'r seiliau da oedd iddynt ddysgwyl am yspail 
werthfawr, ac am allu llwyr waredu eu gwlad dros bytb oddiwrth y cyfryw 
oresgynwyr blin, os byddai iddynt guro y Rhufeiniaid o'u gwersyll, a'u 
llwyr ddistrywio, gan wneyd siampl ofnadwy o bonynt i boll genedloedd 
y byd; yn y canlyniad, ymgynnullodd nifer mawr o wyr traed a gwyr 
meircb yn ngbyd, i ymosod ar y gwersyll Rhufeinaidd; a'r Rhufeiniaid 
gan eu hymgyfarfod mewn brwydr, a'u gorthrechasant, ac wedi eu bymlid 
mor belled ag y gallent, a lladd amryw, a tbanio eu tai, a ddychwelasant 
i'r gwersyll. Gwedi y dygwyddiad bwn, y Brytaniaid a anfonasant gen- 
badau eto at Caisar; ac yntau, gan farnu na buasai yn ddoeth iddo aros 
yn yr ynys byd y gauaf, a arcbodd iddynt roddi gwystlon iddo, ac yn yr 
ycbydig longau a adawsid iddo gan y tymhestloedd, efe a ddycbwelodd i'r 
Cyfandir, tua'r 20fed o Fedi, wedi bod yn yr ynys tua tbair wytbnos eitbr 
beb fyned nemawr oddiwrtb Ian y mor. 

Dywaid yr baneswyr Prydeinaidd mai Caswallawn ydoedd yn teyrnasu 
yn yr ynys bon, fel rbaglaw dros ei neiaint Afarwy, Tenefan, a Cbasnacb 
Wledig, meibion ei frawd Lludd: ac yn y nawfed flwyddyn o'i deyrnas- 
iad ef y dywedir ddarfod i Iwl Caisar wneyd yr ymgais cyntaf i oresgyn 
ynys Prydain. Dywedir ddarfod i Caswallon ladd ei frawd Lludd, yn ei 
dracbwant i arbenigter yr ynys, a rboddi i'w feibion fan dywysogaethau, 
tra y gweitbredai efe ei bunan fel penteyrn; a'i draba parbaus tuag at 
Afarwy, etifedd cyfiawn y goron, a barodd i bwnw o'r diwedd ffoi at 
Caisar i'r Cyfandir am nodded, ac am ymddial ar y gormesdeyrn; am yr 
byn y crybwyllir yn yr adroddiad o ail gadgyrchiad Caisar. Er byny 
rhaid i mi addef fod Caswallon wedi amddiffyn ei deyrnas gyda gwroldeb 
canmoladwy yn erbyn yr estroniaid; ac oni buasai bod ei ymddygiadau 
blaenorol wedi peri cryn ymraniadau yn yr ynys, ac acblysuro i blaid 
ymffurfio o olygiadau cyffelyb i Afarwy, y rbai a fuasent yn cbwennycb yn 
bytracb fod dan nawdd y Rhufeiniaid, buasai gortbrecbu Caswallawn yn 
ormod gorcbest i Caisar. 

Pan gyflwynai Comius o Arras gennadwri Caisar i Caswallawn, yn yr 
bon y gofynai am warogaetb ac ymddarostyngiad i'r amberodraetb Ruf- 
einig, yn ngbyda rbyw gymmaint o doyrnged, Caswallawn a atebai fel y 
canlyn: — "Y mae ucbelgais y Rbufeiniaid yn anniwalladwy, gan nas 
goddefant i Frydain (yr bon sydd fatb o fyd newydd, wedi ei chyfleu gan 
natur yn y cefnfor, a tbu bwnt i ffiniau eu bamerodraetb) i orwedd yn 
llonydd. Y mae teyrnged yn nod o was'iaetb; ond y mae ucbel fonedd 
y Prydeiniaid, a'u cyfathrach mewn gwaed a'r Rbufeiniaid, yn peri ffieiddio 
ymddarostyngiad iddynt. Os derbyniwcb ein cyfeillgarwch, yr ydym yn 
barod i'w roddi ; ond os y mynecb ein bamddifadu o'n rbyddid, gwybyddwch 
byn, ped ymdrecbai y duwiau eu bunain wneutbur byny, nis gallem lai na'u 
gwrtbsefyll." 

Ond Comius ni fynai yr ateb yma i'w ddwyn at Caisar, ac am ei dra- 
bausder efe a gymmerwyd yn garcbaror trwy orcbymyn Caswallawn ; yr 
bwn a ymbarotodd i wrtbsefyll Caisar yn wrol, yr byn a wnaetb befyd, 
fel y clywsocb eisoes; canys er fod yr baneswyr Prydeinaidd yn gwahan- 
iaetbu ycbydig yn eu badroddiad am yr ymgyrcb oddiwrtb yr baneswyr 
Rhufeinaidd, y mae y naill a'r lleill yn addef mai colledwr, yn hytracb nag 
ennillwr, a fu Caisar yn mbob ystyr ar ei gadgyrcbiad cyntaf bwn. 

Ond ni cbydweddai & balchder y Rhufeiniaid, gymmeryd eu baeddu 



HANES Y CYMRY. 3/ 

gan drigolion rhyw ynysig fel hyn, y rhai a gyfrifid ganddynt hwy yn far- 
bariaid; a'r rhai yn wir nid oeddynt ond anhyddysg yn y celfion milwr- 
aidd inewn cydraariaeth i'r Rhufeiniaid; gan hyny Caisar a barodd wneyd 
parotoadau dirfawr yn ystod y gauaf, at wneyd ail gais i oresgyn Prydain 
yn yr hat dyfodol. Felly yn y mis Mai c.O. 54, efe a hwyliodd drachefn 
tua Phrydain, gyda phum' lleng o wyr traed, a dwy fil o wyr meirch, heb- 
law lluaws mawr o gynghreirwyr, mewn o wyth cant i fil o longau: ac 
efe a laniodd ei lynges fawr tua'r un fan ag o'r blaen, sef yn Deal; a'r 
Cymry y tro hwn, wedi eu brawychu yn y r ohvg ar y fath lynges gref, yn 
gorchuddio wyneb y mor, a enciliasant i'r berfeddwlad, heb fai-nu yn ddoeth 
cynnyg gvvrthsefyll eu glaniad. 

Bernir bod nifer byddin Caisar y tro yma, rhwng milwyr Rhufeinig a 
milwyr cynghi'eiriol, yn ddeugain rail o wyr traed, a phedair mil a haner 
o farchogion; ac wedi glanio, efe a sefydlodd ei wersyll yn agos i'r lie a 
elwir Riehboroutdi ; a chan adael y llynges dan ofal Atrius, yr hwn a 
gyfodai y Human coch, ac a gyfleai bedair mil o wyr traed, a thri chant o 
wyr meirch, i amddifFyn y llynges a'r gwersyll, Caisar a arweiniodd ei 
fyddin i fynu i'r wlad, i chwilio am y gelyn, ac wedi teithio tua deuddeng 
milldir, daeth o hyd i'w gwersyll mewn coedwig, lie yr oedd ganddynt 
amddiffynfa gref, ar Ian yr afon Stour fel y tybir, yn swydd Caint ; ac yno 
y bu brwydr galed rhwng ylluoedd; ond wedi hir ymladd, milwyr y seith- 
fed leng wedi ymffurfio megis un corph, a'u tarianau fel to yn eu gor- 
chuddio, a ennillasant yr afon heb golli nemawr o waed, ac yna llwydd- 
odd y Rhufeiniaid i ddystryvvio Coedgaer y Cymry, fel y bu raid i'r hen 
frodorion dewrion encilio o flaen undeb, dysgyblaeth, ac arfogaeth ragor- 
ach y Rhufeiniaid. Ond ni feiddiai Caisar eu herlyn, gan ei fod hyd yma 
yn ddyeithr i'r wlad, a bod ei wyr yn flinedig, a lied ddigalon wedi yr ym- 
drech galed y daethent drwyddi eisoes ; am hyny efe a farnodd yn ddoeth- 
ach iddo dreulio gweddill y diwrnod i amddiffyn gwersyll arall i'w fyddin, 
ac i roddi gorphwysdra ac ymgeledd i'w filwyr lluddedig. Ychydig a 
feddyliodd Caisar, nad oedd holl rym byddin y Cymry yn ymladd ag ef y 
diwrnod hwnw; ond erbyn tranoeth gwelid nad oedd y gwrthsafiad a 
wnelid iddo yno yn ddim amgen na dichell o'u heiddo, i gadw ei sylw yn 
ddigon llwyr, tra fyddai mintai ddetholedig o honynt yn ymosod ar y 
llynges a'r gwersyll dan warchodaeth Atrius. Boreu dranoeth, pan oedd 
Caisar yn dechreu cychwyn ei lengau i ymlid ar ol y brodorion, dygid y 
newydd iddo oddiwrth Atrius o ddystrywiad y llynges, yr hyn a briodola 
yr haneswyr Rhufeinig i'r tymhestloedd : ond pan gafodd Caisar y new- 
ydd crybwylledig, efe a archodd i'w holl filwyr ddychwelyd at y llongau 
ar frys ; yr hyn ni buasai yn angenrheidiol, pe na buasai ond eisiau gwneyd 
a ellid i achub gweddill y llynges, rhag ei dystrywio gan y dymhestl, gan 
fod Atrius yn meddu tua phedair mil a haner "o wyr dan ei ofal i'r perwyl 
hyny, a'r rhai hyny yn cynnwys yn eu mysg yr holl rai cyfarwydd ar drin 
llongau, &c. 

Dywedir fod deugain o'i longau wedi eu llwyr ddinystrio ar yr achlysur 
yma, ac ereill wedi eu niweidio yn ddirfawr; ond yn y cyfryw gyflwr ag y 
gellid eu hadgywefrio ; at y gorchwyl hwn gan hyny y trodd Caisar yr holl 
ddwylaw galluog ar saern'iaeth, ac anfonodd genadwri i'r Cyfandir at ei 
raglaw Labienus, i erchi iddo yntau ymroi i adeiladu cynnifer o longau ar a 
allai, gyda phob brys, a'u hanfon drosodd at ei wasanaeth ef. Ac er an- 
hawsed oedd y gorchwyl, rhoddodd ei lengau ar waith i lusgo yr holl longau 
a adawsid iddo, a'u cyfleu o fewn y ffosydd, yn y gwersyll. Felly treuliodd 
ddeg neu ddeuddeg diwrnod yn y gorchwylion hyn, gan gadw ei filwyr ar 
waith ddydd a nos yu ddidor, hyd oni chafodd ei holl lynges i ddiogelwch, 



38 DARLITHIAU AR 

a'i wersyll wedi ei gadarnhan yn y modd diogelaf.* Yna, wedi gadael yr 
unrhyw warchawdlu yno ag a adawsai o'r blaen, efe a ddychwelodd gyda'i 
fyddin i erlyn y Prydeiniaid; ac yn agos i'r fan He y'u cyfarfuasai o'r 
blaen, efe a'u cafodd eilwaith, wedi ail ymgynnull yn llawer lluosocach 
na chynt. Yr oedd y Prydeiniaid, mewn cynghorfa gyffredinol o daleith- 
iau y parth deheuol o'r ynys, wedi ethoi Caswallon, neu, fel y'i gelwir gan 
rai haneswyr, Cassfelyn (am ei fod yn gwisgo helm o bres, meddir) yn 
benlluyddwr i'w byddinoedd. Yr oedd ei diriogaethau ef yn cael eu ffinio 
ar y dehau gan yr afon Tafwys, yr hon a'u gwahanai oddiwrth daleitbiau 
Caint a Surrey : yr oedd y gwr hwn yn rhyfelwr dewr a medrus, fel y caf- 
odd Caisar a'i wyr brofi lawer gwaith. Tra yr oedd y, fyddin Rufeinaidd 
yn myned i fynu i'r wlad gyda glenydd y Tafwys, Caswallon a ruthrai yn 
awr ac eilwaith, a'i farchogion ac a'i gerbydau, ar eu marchogion, gan 
wneyd cymmaint o anrhaith arnynt ag a allai trwy y cyfryw ruthr; yna 
enciliai yn ol i'w lochesau yn y coedwigoedd a'r bryniau, ac yna pan 
fyddai y Rhufeiniaid yn eu herlyniad o honynt wedi tori eu rhengau 
rheolaidd, dychwelent yn ddisymwth arnynt weithiau, gan ladd amryw o 
honynt, a chymmeryd nifer fawr o garcharorion ; a thros yspaid cedwid y 
Rhufeiniaid mewn braw mor ddiball gan gynllwynion Caswallon iddynt : 
ond o'r diwedd, cawsant beth seibiant, a chan gasglu fod y brodorion wedi 
rhoi i fynu eu gwylio a'u blino, dechreuasant ffurfio eu gwersyll ; ond pan 
oeddynt ar ganol y gwaith, ac yn eu tybied eu hunain yn fwyaf diogel, 
disgynai y Prydeiniaid fel llifeiriant dinystriol ar eu traws, gan wneyd an- 
rhaith fawr arnynt, a llenwi calonau y glewaf o'r hen filwyr Rhufeinaidd 
a, braw a synedigaeth, gan eof ndra a sydynrwydd eu rhuthriadau ; ac yn y 
rhuthr hwnw lladdwyd Quintius Zaberius Durus, jr hwn oedd swyddog 
milwraidd urddasol. 

Gyda golwg ar hyn, y mae Caisar yn gwneyd y cydnabyddiaeth a gan- 
lyn: — "Yn y cyfan o'r dull hwn o ymladd," medd Caisar, "yr hyn a 
ddygwyddodd o flaen ein llygaid, a cherbron y gwersyll, deallwyd am ein 
gwyr ni, eu bod o herwydd pwysau eu harfau, canys ni allent ganlyn y 
rhai a gilient, ac ni feiddient ymadael a'u banieri, yn annghymwys i 
gyfarfod a'r cyfryw elynion. A'r gwyr meirch a ymladdent gyda mawr 
berygl, o herwydd y Brytaniaid, trwy gyduniad, a gilient yn eu hoi, a 
phan y canlynai rai o'n gwyr ni hwy ychydig oddiwrth y fyddin, neidient 
allan o'u cerbydau, ac ymdrechent a hwy ar eu traed, mewn ymladdfa 
annghyfartal. Felly, o achos y dull hyn o ymladd, yr un berygl a ddy- 
gwyddai i'r march wyr, pa un ai canlyn ai cilio a wnaent; ac heblaw hyn 
oil, ni ymladdent fyth mewn byddin grynoedig, eithr yn wasgaredig, ac 
agoriadau llydain rhyngddynt ; yr oedd ganddynt hefyd finteioedd gwedi 
eu dulhaw yn y fath fodd ag y gallent gynnorthwyo eu gilydd yn rheolaidd, 
a'r gwyr newyddion gymmeryd He y rhai blin a lluddedig."+ 

Mae y defnydd doeth a wnelal Caswallon o'r manteision hyn, yn brawf 
diddadl o'i fod ef yn rhyfelwr profiadol a medrus ; a thros yspaid o amser, 
nid oedd Caisar nemawr amgen na charcharor yn nghanol ei lengoedd, 
a gyfrifid ar y cyfandir yn anorchfygol ; canys y cadlywydd Prydeinaidd 
nis goddefai iddo enciho yn ol i'w wersyll, yn Rutupce, neu Richborough, 
na myned rhagddo at ei gyfaill Mandebrog, penaeth y Uwyth estronol a 
gyfaneddent Lundain a'i hamgylchoedd, a'r rhai oeddynt mewn cynghrair 
a'r Rhufeiniaid. Gyda'r gwyliadwriaeth manylaf, trwy anhawsderau 

* History of Wales, by John Jones, LL.D., p. 7. Hist, of Ancient Britons, by the 
Rer. J(- Owen, vol. i., pp. 8, 9. Aylett Sammes, p. 1*6. 

= t Hanes Cymru, gan y Parch, T. Frice, t.d. 61. 






HANES Y CYMRY. 39 

dirfawr, a bron trwy ryw led oddefiad achlysurol gan Caswallon, yr es- 
gynodd y fyddia Rufeinaidd ar hyd y Tafwys cyfuwch a'r ddwy Gored, a 
elwid gan yr ymsefydlwyr Sacsonidd Tweywicken, ac a elwir gan y Saeson 
presenol, Twickenham; ac o'r tu isaf i'r coredau, neu yr argaeau yma, 
ceisiai y Rhufeiniaid groesi yr afon ar drai; ond trwy hynny fe'u colled- 
wyd yn ddirfawr ; canys ar ddychweliad y llanw, dechreuai Caswallon 
flino yr ol-fyddin, yr hon oedd eto heb fyned trwodd; ac felly bu raid 
iddynt drwy berygl dirfawr, ymdrechu i groesi ar hyd polion yr argae, yr 
hyn a roddes , achlysur i Caisar i ddyfeisio y chwedl f od y Prydeiniaid yn 
eu henciliad wedi gyru polion i'r Tafwys i rwystro ei fynediad trwodd ; a 
gallasai y cyfryw adroddiad gael ei dderbyn yn rhwydd yn Rhufain, gan 
nad oedd gan y Rhufeiniaid y fath beth a choredydd, nac enw cyfatebol 
yn yr iaith Lladin.* 

Wedi llafur mawr, a chyfyngderau di eilfydd, cafodd Caisar arlyw i'w 
fyddin newynog oddiwrth Mandebrog, a'r trefedigion estronaidd a gyfan- 
eddent Lundain a'i chyffiniau, y rhai a ymgystlynent a'r Rhufeiniaid yn 
erbyn cynfrodorion yr ynys. Ond er y cymhorth prydlawn yma, teimlai 
yn rhy analluog, neu ei filwyr yn rhy lesg a gwangalon i ymgymeryd ag 
unrhyw orchwyl o bwys, ac am hyny yn yspaid ei arosiad o ddau neu 
dri mis yn Llundain, y gorchwyl penaf a wnaeth ydoedd cymmeryd 
Verulam, neu Gwernlan, neu fel y mae yn fwyaf tebyg, Wallingford, neu 
Caerleua, math o amddiffynfa gynnwysedig o wrthglawdd a ffos, wedi eu 
gwneyd o amgylch llwyn o goed, a elwid gan y Prydeiniaid Llan, a chan 
y Rhufeiniaid Appidum. Dywaid rhai haneswyr mai prif ddinas Caswallon 
ydoedd hon ; ereill a farnant nad ydoedd yn ddim amgen nag amddiffynfa 
led gref, yn yr hon y cadwai ei arlwy rhyfel. A llwyddodd i gymmeryd 
hon trwy frad y Tranofanwys ac ychydig lwythau ereill, y rhai a ymgy- 
nghreiriasent a'r gelynion; a chan belled ag y gallaf gasglu oddiwrth yr 
haneswyr mwyaf credadwy, yr oedd y llwythi bradwrus hyn yn cael eu 
gwneyd i fynu, nid o " Gymry o waed coch cyfan," ond o ryw ddyfodiaid 
diweddarach i'r ynys, y rhai o'r herwydd, efallai, nid oeddynt mewn cyd- 
f od da o'r blaen a'r cynfrodorion; am y cyfryw y dywedir yn y Trioedd: — 

"Tair Ciwdawd Ormes a ddaethynt i Ynys Pryclain, ac nid aethant fyth 
o honi. Cyntaf oedd y Coraniaid, a ddaethant o wlad y Pwyl. Ac ym- 
gystlynu a wnaethant a'r Caisariaid, onid aethant yn un." A thrachefn 
y dywedir am eu hymddygiad bradwrus mewn oes ddiweddarach : — "A 
myned yn un a wnaeth y Coraniaid a'r Saeson." Oni buasai y brad yma, 
y mae yn dra thebyg y buasai Caswallon o dipyn i beth wedi gwasgu cym- 
maint ar Caisar a'i lengoedd, fel y buasai yn rhaid iddynt roddi eu harfau 
i lawr, a'u rhoddi eu hunain yn garcharorion rhyfel i'r Brython dewrwych 
Caswallon; ond y bradwriaeth yma yn nghanol y wlad, a wanhai freich- 
iau Caswallon, ac a gryf hai yr eiddo Caisar yn fawr. 

Pan welodd Caswallon y pethau hyn, efe a anfonodd genhadau at ben- 
aethiaid Caint, sef Cingetorix, Carnilius, Toximagulus, a Sergonax, i ddeisyf 
arnynt gynnull eu gwyr yn nghyd i ymosod ar y gwersyll arforol; ond os 
gwir a ddywaid Caisar ei hnnan, bu yr ymosodiad hwnw yn hollol aflwydd- 
iannus, a chymmerwyd un o'r penaethiaid Cymreig, sef Cingetorix, yn 
garcharor yn y tro. Pan gyrhaeddai y newydd o'r aflwydd yma i glustiau 
Caswallawn, efe yn gweled wneyd o hono gymmaint ag a allasai dyn ei 
wneyd er gwaredigaeth ei wlad, ac yn cael ei ddigaloni wrth weled cyn- 
nifer o ddinasoedd a thaleithiau yn troi yn fradwrus, ac yn cefnogi y gelyn, 
a anfonodd at Caisar i gynnyg dyfod i amodau heddwch, ac ni ddygwyd 

* Jones's History of Wales, p. 8. 



40 DA.RLITHTAT7 AR 

gwell newydd na hyny erioed i glustiau Caisar, yr hwn oedd yn fawr el 
awydd am ryw esgus i ddychwelyd i'r cyfandir; canys er ei fod ef yc ei 
adroddion ara ei gadgyrchion i Brydain, yn rhoddi y Uiw goreu ar a allai 
ar bethau, er mwyn ei glod ei hun, o'r hwn yr oedd efe yn dra chwannog ; 
yr ydym yn meddu seikau digonol i gredu na chafodd efe y fath driniaeth 
yn un man arall trwy ei holl oes ryfelgar, ag a gaf odd efe yn yr ynys hon ; 
canys y mae Lucan, bardd Rhufeinig, a ysgrifenai yn mhen tua chan' 
rnlynedd ar ol hyn, yn dywedyd iddo ddangos ei gefn dychrynedig i'r Bryt- 
taniaid ynilidiawl. Fel byn y geiriai — "Territa qucesitis ostendit terr/a 
Britannia." Ac y mae Tacitus, pan yn traethu banes Caradawg, yn dy- 
wedyd i'r gwron bwnw, pan yn cyfarch ei filwyr, cyn ei frwydr ddiweddaf, 
"alw enwau eu hynafiaid, y rbai a yrasent y Penllywiiwdwr Caisar ar 
fFo." — "Vocabatque nomina majorum, qui Dictatorem Ccearem pepulissent." 
Heblaw hyny, meddwn banes Gymreig yn y Brut, o'r ymosodiad yma o'r 
eidde Caisar, neu fel y'i geilw yr hen haneswyr Cymreig ef, "Iolo Foel," 
yn yr hwn y'n hysbysir, y bu yn un o'r brwydrau rhwng y Cymry a'r 
Rhufeiniaid, ymdrech law-law rhwng Nyniaw, brawd Caswallon, a Caisar, 
yn yr hwn y collai y Rhufeiniwr balch ei gleddyf, wedi rhoddi o hono ar- 
choll i'r Cymro, o'r hwn y bu farw yn mhen y pymtheng niwrnod — i'r 
rban fwyaf o'r Rhufeiniaid oeddynt yn y frwydr hono golli eu bywydau, 
ac i Gaisar gilio o'r maes, ac wedi ei dyfod yn nos, fyned o hono gyda y 
gweddill o'i fyddin i'w longau, gan fod yn llawen ganddo gael y mor yn 
lie castell. Ac am ei ail gadgyrch y dywaid y Brut fel hyn:— -"Ac wedi 
darfod i Wlkesar barotoi pob peth ar oedd raid iddo, efe a gycbwynws ar 
y mor yn nghyd ag aneirif amlder marchogion, gan ddarmerth ac awyddaw 
gwneyd damwnedig aerfa o'r Brytaniaid ; ac hyny heb amheu a wnaethai 
pe elsai y llynges yn iach i'r tir. Ac wrth hyny ni allws ef ddwyn ei ddy- 
hewyd ar weithred ; canys hyd tra yr oeddynt yn hwyliaw ar hyd canol 
Themys, yn cyrchu parth a Llundeyn, hyd aeth eu llongau ar y polion 
heieirD, ar y dywedasom ni uchod, a chan y rhai hyny y dyoddefasant 
ddigyfyd berygl angeuawl, hyd pan foddasant hyd ar filoedd o farchogion. 
Canys wedi tyllu y llongau ar y polion heieirn hyny, y daeth dwfr i mewn, 
a suddaw y llongau dan y weilgi." Yna y mae y Brut yn chwanegu, i 
Caisar ar ol brwydr waedlyd, hwyho yn y llongau a adawyd gyda gweddill 
ei fyddin eilwaith i Gal. A Chaswollon er llawenydd am y f uddugoliaeth, 
a diolchgarwch i'r duwiau am waredu ei wlad oddiwrth y Rhufeiniaid, a 
wnaeth wledd fawr, ar ba un y cynnelid amryw gampau, yn ol arfer ein 
bynafiaid; yn y rbai y dygwyddodd i ddau bendefig ieuanc fynnd i ym- 
drechu a'u gilydd; un o bonynt oedd Jblirlas, nai Caswallon, a'r Hall oedd 
Cuhelyn, nai Afarwy. Mewn canlyniad i'r ymdrech chwareuol, hwy a 
ymgynhenasant, a Cbuhelyn a laddodd Hirlas yn fwriadol §Jr cleddyf ; 
ac am na roddai Afarwy ei nai i fynu i'w gosbi yn gyfreithlawn, Caswallon 
a ddechreuodd aurheithio ei diriogaethau ef; yntau wedi cythruddo, a an- 
fonodd genhadon at Gaisar, i'w wahodd drosodd drachefn, gan addaw cyn- 
northwy iddo ; yntau yn f alch o'r fath gyneusdra, a ddaeth yma y drydedd 
waithj ac ar ol dechreu ymladd a gwyr Caswallon, a lladd llawer o bob 
ochr, Afarwy a ddaeth a phum' mil o wyr, ac a ruthrodd ar fyddin Cas- 
wallon o'r tu cefn; yr hyn a barodd iddo gilio i ben bryn, lie gwarchaeid 
arno gan y Rhufeiniaid a gwyr Afarwy. Fel hyn, trwy frad yn unig y 
gorchfygwyd y dewr frython Caswallon, ac y'i gorfodwyd i roddi addewid 
a gwystlon y talai deyrnged flydeddol i'r Rhufeiniaid. Afarwy o herwydd 
hyn, a elwir yn y Trioedd, yn un o'r " Tri charnf radwr Ynys Prydain." Y 
ddau ereill oeddynt — "Gwrtheyrn Gwrtbeneu, a wahoddes y Saeson yma; 
a Medrawd ap Llew, a drodd yn fradwr yn erbyn y brenin Arthur." 



HANES T CYMRT. 41 

Gillid meddwl mai yr un ydoedd yr Afarwy uchod o eiddo y Brut, a 
Mandebrog yr haneswyr Rhufeinig ; er nas gwyddom yn iawn pa fodd i 
gysoni y ddau adroddiad am yr achlysur, o dramgwydd at Caswallon ; 
yn y naill dywedir fod Caswallon wedi gosod brenin y Tranofanwys, 
tmanuentiuS) tad Mamlebrog, i farwolaeth, ar yr hyn y ffoai y inab at 
Caisar, am aawdd, ac y'i perswadiai i ddyfod drosodd yma yr ail waith, 
pan addaW cymhorth iddo. Ond y Brut, fel y gwelir uchod, a cdrydd 
han.'s yr amgylchiad yn wahanol, ac heblaw hyny a ddarluuia y cadgyrch 
yma y trydydd i Caisar, ac nid yr ail. Pa fodd bynag, y mae ymadawiad 
disymwth Cai.sar gyda'i wfr yn y nos, yn fuan, os nad yn y fan wedi 
luwydr waedlyd a ymladdasai a'r Cymry, ac nas gadawsai ryw gynnifer o 
hlwyr i gadw meddiant o ryw amddiffynfa yn yr ynys, yn arwyddo yn 
Hod debyg ei fod hyd yn nod wedi cael ei guro o'r ynys y waitb olaf hon 
lief yd; er ei fod wedi cacl gan Caswallon addaw talu rhyw gymmaint o 
deyrnged flyneddol i'r Rhufeiniaid : pa fodd bynag ni soniodd Ivvl Caisar 
byth inwyach am ddyfod drosodd i Frydain; ac nia meddwn nemawr 
iawn o banes y Prydeiniaid am yn agos i gan' mlynedd ar ol hyn. Dyvved 
y Brut i Gaswallon farw yn mhen y saith mlynedd, a'i gladdu yn Nghaer- 
et'rog, ac i Denefan fab Lludd, due Cernyw, a brawd Afarwy, deyrnasu 
yn ei le ef; gan fod Afarwy wedi myned drosodd gyda Chaisar, heb 
feiddio aros yma, debygid, oblegyd ei frad i Gaswallon. Dywedir am 
Tenefan ei fod yn filwr da, ac yn gweinyddu cyfiawnder a barn gyda 
manylrwydd rhagorol. Ar ol Tenefan, daeth ei fab Cynfelyn, brenin y 
Tranofwysion, i'r penteyrnaeth ar y rhan hono o'r ynys. Yr oedd hwn 
yn iilwr dewr a phrofiadol, ac wedi ei ddwyn i fynu yn Rhufain ; felly ceir 
bathau arian, a'i enw arnynt, wedi ei ffurfio yn ol y dull ac mewn llythyrenau 
Rhufeinaidd, Cunobelin. 

Yn nyddiau teyrnasiad y brenin hwn y ganwyd ein Hiachawdwr Iesu 
Grist. 

Bu i Gynfelyn ddau fab, Gwydyr a Gweyryd: a phan ddaeth Gwydyr 
i'r orsedd, pallodd a thalu teyrnged i'r Rhufeiniaid, am ba achos y pen- 
derfynodd yr amherawdwr Claudius Ccesar anfon byddin i Brydain; ac y 
mae Dion, Cassius yn dywedyd iddo ddyfod i'r cyfryw benderfyniad trwy 
anogaeth Brython bradwrus, o'r enw Bericus, neu Meurig, yr hwn oedd 
wedi gadael Ynys Prydain, a ffoi i Rufain. Hwn, er dial am ei alltudiaeth 
ei hun, a fynych gymhellai yr amherawdwr i anfon byddin drosodd, gan 
haeru ei bod yn adeg gyfieus, trwy fod y wlad yn llawn ymbleidiaeth, i'w 
llwyr ddarostwng dan iau Rhufain. Felly Claudius a anfonodd orchymyn 
i un o*i raglawiaid galluog, Aldus Plautius, i barotoi y fyddin oedd dan ei 
lywyddiad yn nhir Gal, a gwneuthur pob brys i oresgyn yr ynys: gan 
hyny, Plautius wedi cynnull ei luoedd yn nghyd, a'u hysbysai o'r gwaith 
oedd wedi ei dori iddynt, trwy orchymyn yr amherawdwr; ond y milwyr 
Rhufeinaidd, heb annghofio y driniaeth a gawsai eu tadau dan lywydd- 
iaeth Iwl Caisar, yn Ynys Prydain, a'r anrhydedd bychan a enillasai j 
byddinoedd Rhufeinaidd trwy eu cadgyrchiadau hyny yma, a ddywedent 
nad oeddynt hwy yn foddlawn i gymmeryd eu harwain i "fyd newydd" 
ac i gario y rhyfel yn mlaen o'r tu allan i gylch y ddaear; oanys felly y 
cyfrifent yr ynys hon: ac mor gryf oedd eu gwrthnysigrwydd i ymgym- 
meryd a'r cadgyrchiad, fel y danfonai yr amherawdwr genad arbenig, o'r 
enw Narcissus, un o'i wyr llys urddasol, i'w heddychu, ac i'w darbwyllo i 
ymgymmeryd a'r anturiaeth, a'r hyn y cytunasant o'r diwedd. Yna y 
cadlywydi, Plautius, a ranodd ei fyddin yn dair mintai, gan beri iddynt 
hwylio allan yn gynnifer o lyngesau gwahanol, er sicrhau eu glaniad 
diogelach, wrth eu bod megys yn cynnyg yniosod ar yr ynys mewn tri o 



it DARLITBIAU AR 

wahanol fanau, na phe buasent yn ceisio glanio oil yn yr un parth. Ond 
wedi eu myned allan i'r mor, fe'u curid yn ol gan groeswyntoedd a hin 
dymhesfclog, yr hyn a ddigalonai y milwyr mor fawr, fel y buasent yn sicr 
o roddi yr anturiaeth i fynu, oni buasai ymddangosiad gorucbion tanllyd, 
yn ergydio o'r dwyrain, yr hyn a esponid fel argoel da wedi ei anfon gan 
y duwiau i gyfarwyddo eu cyrch tua'r ynys, ac i arwyddocau iddynt y 
byddai Uwydd i'w hantur. Yn y cyfamser, y Prydeiniaid, wedi eu hys- 
bysu o'r gwrthryfel yn y fyddin Rufeinaidd, a feddyliasant nad oedd un 
perygl arnynt; ac felly a ymddiofalasant, fel nad oedd ganddynt un 
fyddin yn barod i wrthsefyll glaniad y gelyn; am hyny cafodd Plautius 
arfod i lanio ei holl wyr, a thisefnu ei fyddin yn fanteisiol, heb neb i'w 
lesteirio; ac yn fuan efe a arweiniai ei fyddin i'r wlad, i chwilio am y 
gelyn; a chyn hir, cyfarfu a Charadawg, yn blaenori rhyw fyddin fechan, 
llawer rhy egwan i roddi unrhyw wrthsafiad effeithiol i gadrwysg y Rhuf- 
einiaid; ac yn fuan wedi hyny, cyfarfyddent a byddin arall gyffelyb, dan 
dywysiad Togodumnus, mab Cynfelyn, yr hon hefyd a orchfygwyd yn 
rhwydd gan y goresgynwyr, yr hyn a ddengys y niweid a ddeilliai o ymran- 
iadau gwladwriaethol. 

Y buddugoliaethau hyn a barai i'r Rhufeiniaid ymgalonogi yn ddirfawr, 
a, thybied na byddai unrhyw anhawsder yn eu ffordd i ddarostwng yr holl 
ynys; ac ar y tu arall, effeithiai y buddugoliaethau hyn ar rai o'r llwythi 
brodorol, er peri iddynt lwfrhau; ac yn niysg ereill, fe'n hysbysir yn ben- 
dant bod y Tafeinwyson (Dobuni,) y rhai a gyfaneddent swydd Gaerloyw, 
a glynoedd swydd Rhydychain, ar y tu gogleddol i'r afon Tafwys, wedi 
ymostwng i'r Rhufeiniaid. Fe'm tueddir yn gryf i gredu, fod y rhai hyn, 
fel y Trafpnwyson a fuant fradwrus yn amser Iwl Caisar, o hiliogaeth y 
Coraniaid neu y Belgiaid, ac nid yn rhai hanedig o'r cynfrodorion. Ond 
<er fod rhai llwythi fel hyn yn ymostwng yn rhwydd i'r goresgynwyr, yr 
oedd rhai o'r tywysogion Cymreig dewrwych yn cadw y maes, gan gynnull 
atynt gynnifer ar a alleat o'r ieuengctyd, er amddiffyn eu gwlad a'u 
feiawnderau; a'r fyddin hon a wersyllai ar Ian rhyw afon gref — yr Hafren, 
medd rhai; ond yn fwyaf tebygoi, y Tafwys; a chan nad oedd ryd i 
groesi yr afon ar gyfer eu gwersyll, hyderasant na feiddiai neb ymosod 
iarnynt; ac felly, ni chynnaliasant wyHadwriaeth addas. Ond y Ger- 
maniaid, y rhai a wasanaethent dan y cadlywydd Flavins Vespasian, a'i 
fe-awd Sdbinus, yn y fyddin Rufeinaidd, y rhai a arferent nofio yr afon- 
ydd gwylltaf yn &x harfogaeth, a nofiasant ar draws yr afon, ac a lad das- 
ant feirch y Prydeiniaid, fel na allai eu cerbydau fod o un gwasanaeth 
iddynt, gan ladd llawer o'u milwyr gwasgaredig ac anwyliadwrus hefyd; 
ond ni roddai y Cymry i fynu iddynt ar ychydig chwareu, er eu holl 
aflwydd; felly, ar doriad y dydd dranoeth, ymgyfarfuant a'r Rhufeiniaid 
eilwaith, Ee y bu ymladd caled a gwaedlyd, a thros amryw oriau yr oedd 
yn amheus i ba ochr y troai y fuddugoliaeth ; ond o'r diwedd, arf ogaeth a 
dysgyblaeth ragorach y Rhufeiniaid a orfuant ar ddewrder y Cymry; y 
rhai oeddynt dan yr anfantais o orfod ymladd y frwydr hon yn noethion 
mewn cydmariaeth, a llawer o honynt yn fechgyn ieuainc, heb fod mewn 
brwydr efallai erioed o'r blaen, ac wedi colli gwasanaeth eu cerbydau 
rhyfel, ar y rhai y rhoddent eu hyder fwyaf am y fuddugoliaeth, yn erbyn 
hen wroniaid, wedi eu gorchuddio &'r arfogaeth fwyaf celfydd, a'u dysgyblu 
I ryfel yn y modd perffeithiaf. 

Oddiyno encihaiy fyddin Gymreig tuag aber Tafuws, i forfeydd Esses, 
lie yr ymladdwyd aimryw frwydrau celyd rhwng y ddwy fyddin, yn y rhai 
y collodd y Rhufeiniaid lawer o'u gwyr: ond yn un o honynt, cwympodd 
Togodumnus y bremn, a lladdwyd nifer mawr o'i wyr. 



HANE3 T CTMRT. 43 

Ond Plautius, yn gweled bod y Prydeiniaid yn myned yn fwyfwy dewr- 
ion, a bod ei gyflwr yntau a'i fyddin yn y canlyniad yn myned yn fwy 
peryglus, a chan ystyried fod y fyddin Rufeinaidd wedi ei gwanhau yn 
ddirfawr, tra yr oedd y fyddin Brydeinaidd yn cryfhau beunydd, a farn- 
odd yn ddoeth anfon at yr aniherawdwr Claudius i Rufain, gan daer erfyn 
arno ddyfod a byddin gref ganddo yn ddioedi, i'w gynnorthwyo i oresgyn 
yr ynys. Ac yn y cyfamser efe a wnelai ei oreu i gadw meddiant o'r 
rhanau o'r wlad a oresgynasai, gan gyfieu gwarchawdluoedd yn y bylchau 
mwyaf angenrheidiol cadw meddiant o honynt; ac a'r gweddiil o'i wyr, 
efe a ymwersyllodd wrth aber Tafwys, er diogelu glaniad cynhorthwyon 
newyddion. Claudius Caisar, wedi ei frawychu gan adroddiad y cen- 
hadon am ddewrder dihafal y Cymry, a benderfynodd ddwyn byddin gref 
i'w ganlyn, cynnwysedig o amryw o'r llengoedd Rbufeinig enwocaf, yn 
nghyda nifer fawr o gynghreirwyr Germanaidd a Galaidd, ac yn chwan- 
egol at hyny, dywedir iddo ddwyn lluaws o elephantiaid arfog, wedi en 
dysgu i ymladd, i'w ganlyn, trwy ddefnyddio pa rai yr oedd y Rhufeiniaid 
wedi enill rhai buddugoliaethau nodedig mewn gwledydd eraill; ac y mae 
yn ymddangos i'r ddichell yma lwyddo yn dda; canys wedi iddo lanio, a 
gosod ei wyr bob yn ugain neu ddeg ar hugain ar gefn pob elephant, 
gwasgerid meirch rhyfel y Prydeiniaid yn rhwydd, a pherid annhrefn 
erchyll trwy eu holl fyddin, fel y cafodd y Rhufeiniaid fuddugoliaeth 
rwydd arnynt y waith hon. Gallwn feddwl fod yr olwg ar y cawrfilod 
dyeithrol yma yn dra arswydus i'r hen Gymry dysyml, a phrin y gallent 
ddyfalu pa un ai duwiau y Rhufeiniaid, ai rbyw ellyllon Hog ganddynt, 
oeddynt yn ymsymud dan y cestyll a'r saethyddion i'w cyfarfod, gan 
ddychrynu eu meirch, a churo eu gwyr cryfaf i'r llawr &'u duryn, fel y 
cwympid cawn dan bladur : at yr amgylchiad yma y cyfeiriai Bardd Nantglyn 
yn y llinellau canlynol : — 

" Galwyd gynt i'r hynt fawr hon 

Dawch allu bob diche'.lioa ; 

Arfogwyd a llogwyd Ha, 

Dorf fawr oil, dirfaw allu : 

A phwyntiaw elephantiaid 

Geirw'a lie meirch, groeullwra bald ; ; 

Yn ddirgel iawn, chwyrnlawn chwaut, ) 

A throsodd y rhuthrasant 

Ar y Brython gwirion, gwyl, 

Byd esgaeth, heb eu dysgwyl, 

Yn haiarnawl, blyngawl blaid, 

Ac estylch rif locustiaid." 

Claudius Caisar, wedi enill y fuddugoliaeth hon mor rwydd, a ddy- 
chwelodd yn fuan i Rufain, gan adael Plautius, a'i raglaw Fespasian, i 
gario y rhyfel yn mlaen: ond er fod Plautius, a'i olynwr Ostorius, wedi 
meddiannu y rhan o'r ynys a orweddai o'r tu deheuol i'r afon Hafren, 
lie y trigianai y dyfodiaid diweddaraf i'r ynys, sef y Lloegrwys a'r Belg- 
wys, gaD sefydlu trefedigaethau Rhufeinig yn eu mysg, er eu cadw dan- 
odd, yr oedd y Syllyrwys a'r Gordofigwys, y cynfrodorion, y rhai a 
gyfaneddent Ddeheubarth a Gogledd Cymru, yn benderfynol i sefyll yn 
wrol dros eu hannibyniaeth, yn erbyn holl gryfder Rhufain, dan y dewr- 
wych Garadawg, fab Bran ab Llyr, yr hwn wedi ymladd deg brwydr ar 
hugain &'r Rhufeiniaid, gydag amryfal lwyddiant, a fradychwyd i'w dwy- 
law o'r diwedd, gan Aregwedd Foeddxwg, brtnines y Brigantwys, a* yr 
hon y ffoisai am nawdd ar ol ei frwydr olaf a'r Rhufeiniaid, yr hon a gym- 
merodd le fel y tybir yn Nghaer Caradog yu swydd yr Amwythig; ac yn 



u 



DARLITHIAU AR 



yr hon y cymmerasid gwraig a merch Caradawg yn garcharorion gan y 
Rhufeiniaid ; ac efallai eraill o'i geraint. Y Brigantwys a gyfaneddent y 
rhanau o'r ynys a adwaenir yn awr wrth yr enwau swyddi Caerefrog, 
Caerhirfryn, Durham, Westmoreland, a Chumberland; a dywed rhai hynaf- 
iaethwyr bod Aregwedd Foeddawg, eu brenines, yn ferch Afarwy ab Lludd, 
yr hwn a fradychai Gaswallon i Iwl Caisar; ond nid yw hyny yn debyg, 
gan f od tua chan' mlynedd rhwng y ddau gyfnod ; y mae yn haws meddwl 
mai ei wyres a allasai hi fod: pa berthynas bynag a allasai hanfodi 
rhyngddi ag Afarwy yn naturiol, yr oedd hi yn eithaf merch iddo yn ei 
nodweddiad, ac y mae caffadwriaeth y ddau yn dra maidd gan bob Cymro 
gwladgarol hyd heddyw. — Dywedir i'r fenyw ysgeler yma ddyfod i flinder 
nid bychan cyn pen hir ar ol hyn, trwy ei hymddygiadau anniwair: canys 
hi a ymadawodd a'i gwr, Fenusius, ac a gymmerodd un o'i weision, o'r enw 
Fellocatus, yn ei le; eithr ei gwr, wedi enill cydymdeimlad y bobl, a'i 
dug i gyfyngder mawr: hithau a geisiodd gynnorthwy gan y Rhufeiniaid, 
a'r rhai hyny wedi amrywiol frwydrau a lwyddasant i waredu y frenines 
ei hun allan o berygl; ond gorfu arnynt adael y deyrnas yn meddiant 
Fenusius. 

Pa beth a dueddai y fenyw ysgeler hon i draddodi y penlluyddwr dewr 
a ymladdasai gynnifer o frwydrau dros ei wlad, gan sefyll yn erbyn holl 
gadernid Rhufain am naw mlynedd, yn rhwym mewn cadwynau i ddwylaw 
ei elynion, sydd yn fwy nag a allwn ni ei ddyfalu yn awr. 

Mae yr hanesydd Rhufeinig enwog Tacitus, yn sylwi fod clod Caradawg 
"wedi estyn dros yr holl wledydd cymmydogaethol, ac yr oedd yn enwog 
hefyd trwy yr Eidal; a dymunent weled y gwr, yr hwn dros gynnifer o 
flyneddoedd, a ddirmygodd ein byddinoedd. Ac nid oedd enw Caradawg 
yn ddianrhydedd hyd yn nod yn Rhufain ei hunan. A'r amherawdwr, tra 
yr oedd yn derchafu ei anrhydedd ei hun, a ychwanegodd hefyd ogoniant 
i'r darostyngedig ; oblegid y bobl a alwyd yn nghyd, megis at ryw ar- 
ddrychiad mawrygus. Y byddinoedd amherodrol a safent dan eu harfau 
yn y maes cyfnesol; yna daeth yn mlaen ddeiliaid Caradawg, a chludwyd 
yr arfau, a'r seirch, a'r tyrch, a'r pethau a enillasai efe mewn rhyfeloedd. 
Yn y man, daeth yn mlaen ei frodyr, a'i wraig a'i ferch; ac yn olaf o'r cwbl, 
ymddangosai Caradawg ei hun. Y Ueill mewn modd gwael a roisant le i 
erfyniadau, trwy ofn; eithr Caradawg ni ofynodd am drugaredd, naill na 
thrwy ostwng ei ben, na thrwy eiriau ; ond safodd ger bron yr orseddf ainc, 
a Hafarodd yn y dull canlynol: — 'Pe buasai mesur fy llwyddiant yn gyf- 
artal i'm huchel fonedd a'm cyflwr genedigol, gallaswn ddyfod i'r ddinas 
hon yn gyfaill yn hytrach nag yn garcharor; ac ni fuasit tithau yn cael 
dy ddianrhydeddu trwy dderbyn i amod heddwch, un wedi deilliaw oddi- 
wrth hynafiaid clodwiw, ac . yn rheoli amryw genedloedd. Fy nhynged 
bresenol, fel y mae yn anffodus i mi, felly y mae yn fawrygus i tithau. 
Yr oedd genyf feirch, rhyfelwyr, arfau, cyfoeth; pwy ryfeddod os oeddwn 
yn anfoddlawn i'w colli? Oblegyd os chwychwi a fynwch lywodraethu ar 
bawb, a yw yn canlyn fod i bawb dderbyn caethrawd? Pe buaswn yn 
ymddarostwng yn uniongyrch, ni fuasai na fy nghyflwr i, na dy ogoniant 
dithau yn ymenwogi, ac annghof a ganlynasai fy narostyngiad ; eithr 
yn awr, os arbedi ft yn ddiniweid, byddaf yn anghraifft dragywyddol o 
diriondeb.'"* 

Yr araeth hon, yn cael ei thraddodi gan y glewddyn Cymreig yn ei gad- 
wynau, a effeithiai yn dra grymus ar yr holl fonedd, a'r amherawdwr ei 
hun hefyd, fel nas gallent ymatal rhag wylo, a dywedyd, "Yn mhob gwlad 

* Hanes Cymrn, gan y Parch. T. Price, t.<3. 73, 74. 



HANEB T CYifRY. 45 

y megir glew." A'r amherawdwr a archai ddatod cadwynau y penaeth 
Prydeinaidd, a'r eiddo ei berthynasau. Ar ol yr hyn y gwnaethant eu 
moea ymostyngiad i'r amherodres Agrippina, yr hon a eisteddai ar yr or- 
Bedd rwyae^awr i d derby n yr unrhyw: gau gyflwyno eu diolchgarwch a'u 
clodforedd iddi hi, megia y gwnaethant i'r amherawdwr. Ac yr oedd gor- 
foledd dirfawr drwy Rufain, o acho3 ymddangosiad Caradawg yno, "nid 
llai," medd Tacitus, "na phan ddygwyd y brenin Sypkas yno gan P. Scipio, 
lii-ii y 1 -renin Macedonaidd Perses, gan Lucius Paulus; neu neb un o'r brenin- 
oedd ereill a ymddangosasent yno yn garcharorion." 

Deallwn oddiwrth rai o'r Trioedd Cymreig, i Claudius Caisar gymmeryd 
tad Caradawg, sef Bran ab Llyr Llediaith, yn wystl dros ei fab enwog ; ac 
irldo fod yn Rhufain dros oddeutu saith inlynedd fel carcharor anrhyd- 
eddus. — 

"Tri Menwedigion Teyrnedd Ynys Prydain: Bran Fendigaid ab Llyr 
Llediaith, a ddygwys gyntaf ffydd yn Kghrist i Genedl y Cyniry o Rufain, 
He y bu efe saith inlynedd yn ngwystl ei fab Caradawg, a ddug gwyr Rhuf- 
ain yn ngharchar, gwedi ei fradychu trwy hud, a thwyll, a chynllwyn Areg- 
wedd Fivddawg."— Tin. 35. 

Ta beth a ddaeth o Caradawg ar ol hyn nis gellir ei wybod yn bresenol, 
ond yr hyn Bydd fwyaf tebygol yw, os y cafodd efe ddychwelyd yn ol i'w 
wlad, ei fod wedi parhau mewn heddwch a'r Rhufeiniaid, yn ol ei add- 
ewid; canys nid ydym yn cyfarfod a'i enw mwyach mewn cysylltiad ag 
ynidrechion y Prydeiniaid yn erbyn y Rhufeiniaid. 

Tui'r flwyddyn ol neu 52 y tybir yn gyffredin y'i cymerwyd yn gar- 
ch;ir.n-; ac oddeutu y flwyddyn 58, yn ol bartt amrjTV, y cymerwyd Paul 
yn garcharor y waith gyntaf i Rufain, felly nid ydyw yn anhygoel y gall- 
a.sai Bran, tad Caradawg, gael y cyfleusdra i wrando yr Apostol enwog yn 
dadlenu egwyddorion gogoneddus y grefydd Gristonogol.* 

Er i'r Essyllwyr gael eu trechu a'u baeddu yn dost yn mrwydr olaf eu 
Ibywysog dewrwych Caradawg, ac er colli o honynt eu cadflaenor enwog 
trwy frad, fel y crybwyllwyd yn barod, eto, ni chollasant eu calondid a'u 
hysbryd annibynol ; eto parhausant mewn arfau, gan wneuthur ymosod- 
iadau dibaid ar y byddinoedd Rhufeinig : — " Oddiwrth hyn," medd Tacitus, 
"y bu ami frwydrau, ac fynychaf ar ddull lladradwaith, trwy goedydd, 
trwy ffosydd, fel y digwyddai. Weithiau yn ddisymwth, ac weithiau yn 
rhagddarparus ; weithiau o achos digasedd, a phryd arall er mwyn yspail ; 
ambell waith trwy orchymym y blaenoriaid, a phryd arall yn ddiarwybod 
iddynt." 

Yr oedd y penllywydd Rhufeinaidd Ostorius, yn cael ei flino gymmaint 
gan ystyfnigrwydd yr Essyllwyr, dan eu cadlywydd Arifog, fel y bygythiai 
lwyr ddileu eu henw oddiar wyneb y ddaiar, megis y gwnelsid a llwyth o 
Germaniaid, o'r enw Sugambri, gynt : ond yr oedd yn " haws dweyd 
mynydd na myned drosto;" felly dewrder diblygu yr Essyllwyr, a'u 
rhuthriadau parhaus o'u llochesau ar y llengau Rhufeinig, fel nad oeddynt 
yn ddiogel ddydd na nos, a effeithiodd gymmaint ar Ostorius, fel y bu 
farw o dorcalon, cyn pen nemawr gyda blwyddyn wedi cludiad Caradawg yn 
garcharor i Rufain. 

AVedi hyn, am oddeutu chwe' mlynedd, o dan lywyddiad Didius, a Fer~ 
anius yn Mrydain, nid yw yn ymddangos bod dim ymladd, gwerth ei 
groniclo, wedi bod rhwng y ddwy genedl: ai tybed nad ellid priodoli 
hyny i ymddygiad tyner Caisar at Caradawg, a thrigias Bran yn Rhufain 
fel ei wystl? 

* Eorce Britannica, pp. 19, 23. 



46 DARLITHIAU Alt 

Dilynid y ddau wyr hyn yn y llywyddiaeth gan wr call, a milwr galluog, 
sef Suetonius Paulinus. Deallodd y gwr hwn yn f uan wedi dyfod drosodd 
yma, fod ynys Fon yn eisteddle llywodraeth grefyddol, a phrif gyngorfa y 
genedl; mai yno y trigai eu patriarch, neu yr Arch Dderwydd; ac mai 
yno y meithrinid ac yr addysgid eu tywysogion a'u pendefigion ieuainc, 
mewn gwybodaeth anianyddol a moesol: ac am hyny, barnai mai y ffurdd 
oreu i ddarostwng y genedl yn gryno, ydoedd taro dyrnod hyd aclref ar 
eisteddle eu bywyd gvvladyddol, trwy oresgyn yr "Ynys Sanctaidd," fel 
y'i cyfrifid : felly efe a arweiniodd ei fyddinoedd ar hyd y brif-ffordd a 
elwid "Sarn Gwyddelin," efallai, hyd yn agos i Gaerynarfon, neu Gaer 
Seiont; ac yno, er trosglwyddlo ei fyddinoedd dros gulfor y Menai, efe a 
barodd wneyd lluaws o fadau a gwaelodau gwastad iddynt, y rhai a aiwai 
y Rhufeiniaid Scapkce, oddiwrth yr hwn enw, efallai, y cawsom ni y gair 
ysgraffau, ac a'r rhai hyn y parai gludo ei wyr traed drosodd, o Lanfairisgaer 
i Lanidan, gan erchi i'w farchogion groesi trwy chwilio am ryd, neu trwy 
nofio. Meddyliai yr hynaiiaethydd enwog, y diweddar Barch. Henry 
Rowlands o'r Plasgwyn, mai rhwng y lie a elwir Pwll y fuwch a Llanidan 
y glaniai y Rhufeiniaid yn yr ynys, y waith gyntaf hon: y mae rhyd, lie y 
gallasai eu marchogion groesi, odditan Lanidan; ac nid yw yn annhebyg 
bod y fan lie y glaniodd eu gwyr traed yn cael ei nodi hyd heddyvv 
gan yr enw "Pant yr ysgraffau." Heblaw hyny, y mae bryn neu domen 
gelfyddydol yn un o'r meusydd, o fewn tua thair esgyd saeth o'r mor, ar 
gyfer y lie hwn, ar yr hwn y tybir fod y Derwyddon yn offrymu eu haberth 
mawr, er dyhuddo eu duwiau, a chael ganddynt gwblhau eu rhegfeydd ar 
y Rhufeiniaid, a oresgyn ent eu hynys gysegredig mor ddiachos, a'u ham- 
ddiffyn hwythau rhag trais yr estroniaid. Ond er fod y Rhufeiniaid yn 
synu yn ddiau yn yr olwg arnynt, y gwragedd mewn llaeswisgoedd duon, 
a'u gwallt llaes yn hongian dros eu hysgwyddau, a ffaglenau yn eu dwylaw, 
yn rhedeg oddiamgylch, fel pe y buasent yn orphwyllog, a'r Derwyddon 
a'u dwylaw yn ddyrchafedig tua'r nefoedd, yn tywallt allan eu rhegfeydd, 
ac yn galw am ddialedd eu duwiau arnynt; hwy a ruthrasant arnynt yn 
ddiarbed, ac a'u dinystriasant a lladdfa fawr; gan fwrw llawer o honynt 
i'r tanau a gynneuasent eu hunain, i'w difa ynghyda'u hebyrth. 

Y Derwyddon, pan welsant aneffeithiolrwydd eu holl aberthau, eu def- 
odau crefyddol, a'u rhegfeydd, a enciliasant — rhai o honynt a lechasant 
yma a thraw yn eu llwyni cauadfrig, a thebygir i amryw o honynt ymsef- 
ydlu yn y cwr arall o'r ynys, tua Llancilian, lie y mae amryw o olion hen 
orsaf Dderwyddol, a lie a elwir "Maen Dryw," ac efallai i rai o honynt 
hwylio ar yr achlysur yma o'r parth dy wededig o'r ynys i Fanaw, a rhai fe 
ddichon i'r Iwerddon. 

Mae yn agos i'r lie y tybir i'r alanastr hon gymmeryd He, olion dwy neu 
dair o drefydd neu amddiffynfeydd Cymreig; y naill yn agos i'r Bryn 
Siencyn, a elwid "Bendref," ac un arall ar ben Bryn Gwyddfryn, a elwid 
''Caer Idris," a'r drydedd ar fryn gerllaw Porthamel, yr hon y mae ei henw 
wedi myned ar goll. 

Nid yw yn annhebyg mai ar ben Bryn Gwyddfryn, yn y gymmydogaeth 
hon, yr adeiladai y Rhufeiniaid amddiffynfa gref, yn yr hon y cyfieai 
Suetonius warchawdlu, er cadw arswyd ar y trigolion. Yr oedd y sefyllfa 
yma yn un dra manteisiol i wneyd amddiffynfa gref ami, ac yn ngolwg 
rhan fawr o'r ynys hefyd. Y mae enw un o gymmydau yr ynys, " Tal y 
bolion," ac enwau rhai lleoedd ynddi, megis "Pant y polion," "Pentre 
polion" &c, yn rhyw gofion, debygid, o'r ymweliad yma o eiddo Paulinus 
& Mon : ac efallai iddo drefnu amddiffynfa arall ar yr hen Ddin Sulwy, 
He y buasai amddiffynfa Gymreig o'r blaen, yn agos i'r lie a elwir Pentre' 






BAKES Y CYirRY. 47 

polion, yr hon a fuasai yn orsaf arall dra manteisiol i warchawdlu, yn 
enwedig fel yr oedd yn ugolwg yr agorfa ddwyreiniol i'r afon: o leiaf, y 
mae y batb.au Rhufeinig a geir yno o bryd i bryd, yn brawf diwad i'r He fod 
yn orsaf Rufeinaidd ar ryw achlysur. 

Ond cyn i Paulinus orphen darostwng yr holl ynys, dygid y newydd 
eyffrous iddo am wrthryfel yr Uch-eyniaid, dan eu Brenines Buddug, a'r 
dysbryw ofnadwy a wnelid ganddi yn y trefedigaetb.au Rhufeinaidd; yr 
by n a barai iddo wneyd pob brys i gynnull ei filwyr, gan adael nifer fach 
yn nnig i gadvv yr amddiffynfeydd crybwylledig, y rhai, yn ol pob tebyg, 
;i syrthiasant yn fuan i ddwylaw yr ynyswyr. Ond cafodd Paulinus lon'd 
ei ddwylaw o waith i geisio darostwng y gwrtbryfel a dorasai allan mor 
rymus yn mbarthau deheuol Prydain, fel nas gallodd ddycbwelyd i orpben 
ei waith yn Mon; ao y mae yn debyg i'r Monwysion o'r herwydd gael 
seibiant am oddeutu pymtheng mlynedd, sef o ganol teyrnasiad Nero byd 
yr wytbied flwyddyn i Fespasian. 

Yr aehlysur o'r gwrtbryfel crybwylledig dan Buddug, ydoedd trais a 
gorines ysgeler Catus. pencasglwr y cyllid dan y Rhufeiniaid, yn y parthau 
o Frydain a ddarostyngasid dan y Rbufeiniaid; cawn y darluniad can- 
lynol o'r acbos gan rai awdwyr: — Prasntagus, brenin yr Ucb-cyniaid, a 
fuasai yn ddyfal dros lawer o flynyddoedd yn casglu cyfoetb dirfawr, ac er 
ei ddiogelu i'w ddwy ferched, efe a wnelai yr amberawdwr yn gydetifedd 
a bwy yn ei ewyllys diweddaf, gan ddysgwyl y buasai y fath amlygiad o'i 
ewyllys da i'r amberawdwr yn sicrbau i'w deulu ddiogelwcb rbag trais, ac 
yn peri na feiddiai y swyddogion Rbufeinig ddianrbydeddu ei ferched. 
Ond i'r gwrthwyneb yn llwyr y bu ; canys dan rith cymmeryd meddiant 
o ran yr amberawdwr, anrbeitbiwyd ei deyrnas gan y canwriaid, a'r casgl- 
yddion a chwilenasant ei holl dy, gan ymddwyn yn y modd mwyaf trahaus; 
gweddw y brenin, Buddug, a ffrewyllasant, a'i fercbed a dreisiasant, &c. 
Prif benaetbiaid y deyrnas a ddifeddiannasant o'u hen etifeddiaethau, a 
tbroisant y teulu breninol o'r anedd freninol, gan eu trin fel pe y buasent 
yn gaethion. Y cyfryw drabausder annyoddefol a enynai ysbryd gwrth- 
ryfel yn yr Ucb-cyniaid, ac ar yr un pryd, yr oedd y Tranofwysion, lhvyth 
cryf arall o'r brodorion, yn gruddfan dan iau galed y Rhufeiniaid, y rhai 
y sefydlasent drefedigaeth yn eu tiriogaethau, sef yn Nghamlan, a ehvir 
yn awr Maiden, yn Essex, ac a fwriasant y brodorion o'u tai, gan draws- 
feddiannu eu tiroedd a'u meddiannau ; ac ymddwyn tuag atynt yn gy- 
mhwys fel pe buasent yn garcharorion rhyfel neu gaetbweision. 

Y deml a gyfodasid er anrhydedd i Claudius Caisar hefyd, oedd yn 
ddolur llygaid gwastadol i'r Prydeiniaid, gan ei bod fel arwydd o'u gwar- 
ogaeth bythol i'r Rhufeiniaid, a bod yr offeiriaid a weinyddent ynddi, dan 
y rhith o gynnull offryma\i crefyddol, yn gorthrymu y bobl yn dost ; a 
Seneca hefyd, yr hwn y gellid tybied oddiwrth ei ysgrifeniadau, y rhai 
ydynt eto ar gael, ei fod yn un o'r rhai mwyaf haelfrydig o blant dynion, 
a chwanegodd at yr anfoddlonrwydd, trwy wasgu yn greulon am daledig- 
aeth disymwth swm mawr o arian a fenthyciasai efe ar log i rai o'r tywys- 
ogion Cymreig, er ei fod wedi addaw iddynt amser rhesymol i'w talu. Dan 
yr amgylchiadau gofidus hyn, cydymgynghorai y Cymry, gan ddywedyd, 
"Gwelir nad ydyw ein dyoddefgarwch yn enill dim i ni, namyn peri i'n 
gormeswyr farnu am danom ein bod yn ffyliaid hawdd ein trin, ac am hyny 
y mae ein beichiau yn cael eu chwanegu beunydd. Gynt. ni osodai y 
Rhufeiniaid ond un tywysog i arglwyddiaethu arnom; ond yn awr wele 
ddau wedi eu dodi ganddynt i sugno ein gwaed, y Rhaglaw a'r Cynnullwr 
trethi: a pha un bynag ai cytuno a'u gilydd neu annghytuno y byddo y 
penaethiaid hyn, y maent yr un mor niweidiol i ni : y naill yn ein gormesu 



48 DARLITHIAU ATI 

a i fyddinoedd, a'r llall a'i orfaeliaeth ; fel y mae pob peth heb eithriad yn 
ddarostyngedig i'w cybydd-dod a'u trachwant, a'r nwn a alio yspeilio 
mwyaf a ystyrir y milwr glewaf. Ie, yr ydym wedi dyfod mor ddiyruad- 
ferth, fel yr ydym yn goddef i'n tai gael eu tori a'u hyspeilio gan y dyhirod 
mwyaf diegwyddor; a'n plant eu dwyn oddiarnom, a'u cyfresu yn mydd- 
inoedd ein gelynion, fel pe y byddont yn gymhwys i farw unrhyw farwol- 
aeth, ond a fyddo dros eu gwlad eu hunain. Mor deneu a fyddai y fyddin 
Rufeinaidd, pe byddai i'r holl Frythoniaid ymadael a'u harglwyddi ! Mae 
y Siermaniaid wedi ysgwyd yr iau ymaith, er mai gan afon yn unig y di- 
ffynir hwy, ac nid gan y cefnfor, fel nyni: a phaham nas gallwn ninau 
wneyd yr un peth, y rhai y mae ein hachos yn llawer ardderchocach, sef 
gwaredigaeth ein gwlad, ein gwragedd, a'n rhiant? ac ar du ein gelynion, 
nis gellid dadleu unrhyw esgusion ond trachwant ac uchelgais. Pe byddai 
i ni ond ymdebygu i ddewrder ein hynafiaid, nyni a allem hela y gormes- 
wyr hyn o'r ynys, fel y gwnaeth ein tadau a Chaisar: a phe y gallem 
oddef llymder onid un neu ddwy o frwydau, nid oes un amheuaeth nas 
gwelid dewrder y truenus a'r diobaith yn fwy na hyder y beilchion trahaus. 
Mae y duwiau eu hunain yr awrhon mal ped amlygent dosturi at y Pryd- 
einiaid, gan gadw y Tywysog Rhufeinaidd a'i fyddinoedd ar waith yn ddi- 
ogel mewn ynys arall, a rhoddi i ni un arfod eto, yr hyn oedd y ffafr fwyaf, 
i gydymgynghori o barth ein cyflwr, yr hyn ond ei iawn ddefnyddio, a allai 
f od o wasanaeth i ni ; ond os amgen, cawn weled y bydd yn fwy peryglus 
i ni ymddiddan am ein hadfyd nag a fyddai i ni ymdrechu i gael ymwared 
oddiwrthynt."* 

A'r cyfryw ymadroddion a'r rhai uchod yr anogent y naill y llall, ac yn 
gyntaf yr Uch-cyniaid, preswylwyr y rhan o'r ynys a elwir yn awr Norfolk, 
Suffolk, Caergrawnt, a Huntingdon, a gymerasant arfau i ddial camwri 
eu brenines, a dianrhydedd ei merched: yn nesaf y Tranofwysion, preswyl- 
wyr Essex, a Middlesex, a rhan o Surrey, a ddaethant i'r maes ; ac yn fuan 
ymledai y gwrthryfel i'r gwledydd cylchynol fel tan gwyllt. Buddug 
hithau, yn gweled arfod manteisiol i ddial y traha a gawsai ar ddwylaw y 
Rhufeiniaid, a aeth allan i flaenori y lluoedd yn bersonol. Dywedir am y 
fenyw hon, ei bod o "hiliogaeth freninol, ac o ysbryd tra derchafedig; yr 
ydoedd o gorpholaeth uchel a hardd, o wynebpryd gerwin, tremiad sarug, 
a llais gorarw; yr oedd ei gwallt melyn bar yn cyrhaedd hyd ei chluniau, 
a dygai am ei gwddf dorch aur fawr, a dilladid hi hefyd a gwisg amryliw, a 
thros hono bilyn trwchus, &c." 

Taenid chwedlau ar led, er cryfhau ofergoeledd y trigolion, a'i enill yn 
mhlaid yr ymgyrch: o'r rhai, gall a ganlyn fod yn rhyw enghraifFt. Dy- 
wedid fod delw Buddugoliaeth yn Nghamlan, wedi cwympo o honi ei hun, 
ac wedi troi ei chefn, fel pe buasai ar adael y Rhufeiniaid i fyned at eu gel- 
ynion; a bod gwragedd mewn math o orphwylldra yn tramwyo y dref gan 
ddatgan fod dystryw yn dyfod. Dywedid fod ocheneidiau ac udiadau dy- 
eithriol i'w clywed yn y cynghordy a'r chwareudy, a bod rhyw ddrychiol- 
aethau ofnadwy yn ymddangos yn yr afon, a'r mor gerllaw ; y cyfryw 
chwedlau dieithriol, pa mor gelwyddog a disail bynag oeddynt, a lanwent 
y Rhufeiniaid o fraw, ac ar y llaw arall a galonogent y Prydeiniaid yn ddir- 
fawr, y rhai erbyn hyn oeddynt yn lluoedd mawrion dan dywysiad Buddug, 
wedi dystrywio rhai gwarchawdluoedd gwasgaredig, yn prysuro i ymosod 
ar brif orsaf y Rhufeiniaid yn Nghamlan. Pan glybu y drefedigaeth am eu 
dyneshad, anfonasant genadwri at Catus Decianus, i ddeisyf arno anfon i'w 
eynnorthwyo yn ddioed, gan nad oedd yn ddichonadwy i Suetonius gyr- 

* Tacitus Vit Agric— A. Sammes, p. 224. 






ITANra T OYlfKY. 40 

haedd o'r fath bcllder, ac yn ddigon buan i'w gwaredu: ond nia gallai efe 
hebgor oddiar ddau cant o v?yv iddynt, a'r rhai hyny nid oeddynt wedi eu 
harfogi yn y modd goreu; canys efe a'i gwnelsai ei bunan yn wrthddrych 
atgasrwydd neillduol yn y dalaeth trwy ei annghyfiawnder, fel yr oedd rhaid 
iddo gadw cryfder o wyr arfog o'i ddeutu er ei ddiogelwch personol. Felly 
y Prydeiniaid a ymosodasant ar yr or.saf yn Ngbamlan, a cban mor ddiofal 
a fuasai y Rbufeiniaid i gadarnhau eu hamddiffynfeydd, fe'u cymmerwyd 
ar y rhuthr cyntaf, a'r canlyniad fu fod y ddinas yn eu meddiant yn eb- 
rwydd : a'r milwyr a ffoisant i'r deml, yr bon a gymmerwyd yn yspaid dau 
ddiwrnod, a'r adeilad orweoh a wnaed yn donien, a'r oil oedd ynddi a rodd- 
wyd i'r cleddyf. 

Tra yr oedd y Prydeiniaid yn nghanol y llwyddiant yma, ac yn Uawn 
calondid, cyfarfnant a Petilius Crealis, rbaglaw y nawfed lleng, yn prysuro 
i gynnortbwyo gwarcbawdlu Camlan, ymosodasant arno, a lladdasant ei 
holl wyr traed, gan ei orfodi yntau a'i farcbogion i ymofyn diogelwcb yn 
ei amddiffynfa. Erbyn hyn, Catius Decianus yn gwybod yn dda mai efe 
a fuasai y prif acbos o'r boll aflwydd yma, a wnaetb y goreu o'i ffordd i 
dir Gal; ond Suetonius gyda dianwadalwcb a dewrder canmoladwy, a ar- 
weiniai ei fyddinoedd o ynys Fon, drwy ganol gwlad y gelyii tua Llun- 
dain, yr bon oedd yn Uawn <» drigolion a masnacbwyr Rhufeinaidd, er nad 
oedd mown enw yn drefedigaetb Rufeinig: ac yr oedd yn He enwog hefyd 
am ei llawnder o bob arlwyon angenrbeidiol. Wedi bod yma dros yspaid 
yn adgyfnertbu ac yn adnewyddu ei filwyr wedi eu taitb flinderog, efe a 
benderfynodd arwain ei fyddin allan o'r ddinas, yn bytracb na gadael i'r 
gelyn gael y fantais o ymosod arno ynddi : ac yn f uan wedi ei ymadawiad, y 
Prydeiniaid a rutbrasant ar y ddinas, ac a'i banrheivhiasant yn ddiarbed, 
gan ladd y gwragedd a'r plant; a'r un ffunud y difrodasant breswylwyr 
Verulam; canys y Prydeiniaid, beb ofalu am ymosod ar yr amddiffyn- 
feydd, He yr oedd y gwarcbawdlu oedd arfog, a anrheitbient y lleoedd mwyaf 
diamddiffyn, gan fod yn fwy awyddus i gymmeryd yspail fawr oddiar eu 
gelynion, nag i gymmeryd eu bamddiffynfeydd, a gwanycbu eu grym milwr- 
aidd, yn yr byn yr oeddynt yn cyfeiliorni. 

Yn yr yspaid yma, dywaid Tacitus fod tua deng mil a tbriugain o'r 
Rbufeiniaid a'u cyngrheirwyr wedi eu lladd : canys y Prydeiniaid nid arbed- 
ant ben nac ieuainc; ond ymddygent tuag atynt fel drwgweitbredwyr yn 
bytracb nag fel gelynion. 

O'r diwedd llwyddodd Suetonius i gynnull tua deng mil o arfogion yn 
nghyd, a pbenderfynodd roddi brwydr i'r Prydeiniaid mor fuan ag y gallai, 
tra yr oedd ei filwyr yn enyn gan ysbryd ymddial am waed eu ceraint a'u 
cyfeillion: ac efe a gyfleodd ei fyddin mewn nant gul, a cboedwig fawr o'r 
tu cefn iddo, fel nas gallasai y gelyn gael cyfle i ymosod arno o'r tu ol, a 
gwastadedd mawr o'i flaen, lie y gwersyllai y Prydeiniaid, yn llu mawr annys- 
gyblaidd, eto yn dra byderus y byddai iddynt drwy eu nifer mawr enill 
buddugoliaetb rwydd ar fyddin fecban Suetonius: a d}'gasent eu gwragedd a'u 
plant mewn pedrolfeni i'r maes, i fod yn dystion o'u buddugoliaetb, ac yn 
gyfranogion o'r yspail a addawent iddynt eu bunain. 

Cyn y frwydr, Buddug, gan sefyll ar ei cberbyd, a gwaewffon yn ei llaw, 
a gyfarcbai ei byddin fel y eanlyn: — "Y mae yn adnabyddus i cbwi, yn 
awr, pa faint y mae rbyddid yn rbagori ar gaetbwasanaetb ; canys os bu 
neb o honocb gynt yn anwybodus pa un sydd oreu, gan gael eu twyllo trwy 
addewidion gwenieitbus y Rbufeiniaid; yr awrbon yn ddiau, gan brofi yr 
hyn sydd oreu, yr ydycb wedi dysgu pa mor belled y cyfeiliornasocb, gan 
barcbu gormesiad estronol uweblaw defodau eicb gwlad; yr ydycb yn 
wybodus faint y mae tlodi y rbyddfreiniol yn rbagori ar olud y caetbwas. 



60 DARLITHIAU AR 

Pa beth sydd fwy gwaradwyddus, pa beth yn fwy blin, na'r hyn a ddyoddef- 
asom er y pryd yr edrychasant bwy gyntaf ar Brydain ? Oni ddifuddir ni o'n 
holl f eddiannaxi goreu a helaethaf , ac o'r gweddul oni thalwn y dreth ? Onid 
ydym, heblaw hyn oil, yn aredig ac yn trin y tir iddynt hwy, ac yn talu treth- 
iad corphorol yn nyneddol iddynt? 

"Pa faint gwell a fyddai, unwaith ymddarostwng i angeu, na pharb.au 
dan ffugiol enwau rhyddid? Pa faint gwell gael ein llwyr ddyfetha, na 
dwyn oddiamgylch henau trethedig? Eithr paham y llefaraf yn y modd 
hyn ? Kid oes rhyddhad oddiwrth drethiad i'r trancedig ; ond y mae hyd yn 
nod y meirw yn drethedig. Yn mhlith dynion ereill, y mae angau yn rhydd 
hau oddiwrth drethiad; eithr gyda y Rhufeiniaid, y mae y meirw yn byw 
tuag at eu trethu, &c* 

"Eithr nyni ein btmain, os dywedaf wirionedd, oeddym yr achlysur o'r 
drygau hyn oil ; y rhai yn y dechreu a oddefasom iddynt esgyn i'r ynys, 
ac na yrasom mo honynt ymaith yn ddiatreg o'r ynys, megis y gwnaethpwyd i 
Julius Caisar, ac fel y gwnaethom i Augustus ac i Gains Galigula,^ gan 
ddangos iddynt mai peryglus oedd ceisio mordwyo yma." 

Ar ol amryw sylwadau i'r un defnydd, y Frenines a frysiodd i fynegi y 
modd yr oedd ei chydwladwyr yn rhagori ar y Rhufeiniaid: — "Hwynt- 
hwy,"' ebai hi am y Rhufeiniaid, "ni allant gan bwys eu harfau, nag ymlid 
na ffoi ; ac os cyr chant allan ar unrhyw bryd, yn y man, ffoant i ryw le 
nodedig, ac yno y gyrir hwy genym, ac y'u cauir, megis mewn fi'au. Ac 
yn enwedig yn y petb.au hyn y maent o lawer yn waelach na nyni ; ssf na 
allaut oddef na newyn na syched, nac oerni na gwres, fel nyni; eithr 
arnynt hwy y mae angen am dai a dillad, ac yd maluriedig, a gwin, ac 
olew; ac oni fwynhant y pethaa hyn, trengu a wnant. Eithr i ni, pob 
llysieuyn a phob gwreiddyn sydd fara, pob gwlybwr sydd olew,. pob dwfr 
sydd win, a phob pren sydd dy. Ac hefyd y mae yr holl leoedd yn adna- 
byddus i ni, ac yn gyfeillion a chydry f elwyr ; ond iddynt hwy y maent 
yn ddyeithr ac yn elyniaethol. Nyni yn noethion a nofiwn yr afonydd ; 
eithr hwynthwy, braidd y croesant mewn llongau. Am hyny ymosodwn 
arnynt yn hyderas a llwyddiannus : dangoswn iddynt mai ysgyfamogod a 
chadnoaid ydynt, yn ceisio llywodraethu ar gwn a bleiddiaid." 

A chan ddywedyd y geiriau hyn hi a ollyngodd o'i mynwes- ysgyfarnog, 
er gweinyddiaw argoel; a phan redodd hono mewn modd a ddaroganai 
lwyddiant iddynt, yr holl dyrfa a floeddiasant gan orfoledd. A Buddug 
gan gyfodi ei dwylaw tua'r nef, a gyfarchai dduwies rhyfel yn y modd 
difrif olaf ; £ ac yna a arweiniai ei byddinoedd i gyfarfod y Phufeiniaid: 
yr oedd yn dilyn ei Human erbyn hyn tua chan' mil; ond bod llawer, os 
nid y rhan fwyaf o honynt yn wragedd a phlant, y rhai oeddynt wedi eu 
cythruddo trwy sarhad eu rhyw yn mhersonau Buddug a'i merched. Y 
rhai hyn a allasent wneyd rhywbeth yn eu hymosodiadau ar y Phufein- 
iaid gwasgaredig yn yr amryfal dref edigaethau ; end erbyn iddynt gyf- 
arfod a'r fyddin reolaidd, wedi ei chyfleu mor ddoeth a manteisiol ag yr 
ydoedd gan Suetonius, yr oeddynt yn fwy o rwystr nag o gymhorth. 
Yn y frwydr hon yr oedd Buddug yn dwyn ei dwy ferch a dreisiasid 
gyda hi yn ei cherbyd; a phan oedd y lluoedd ar daro, hi a gyf- 



* Cyfeiriai yma, debygid, at ymddygiad y Rhnfeiniaid taag at ysgrif ewyllys ei g#r, 

Prasutagus. 

f Mae lie i feddwl oddiwrth hyn i'r ddau amherawdwr crybwylledig, nid yn nnig fwriado, 
ond cynnyg ymosod ar Frydain. 

% Gwel Hanes Cymru, gan y Parch. T. Price. 



HANES Y CYMHY. 51 

archai ei milwyr drachefn, gan ddywedyd, ei fod yn beth arferol gan y 
Brytaniaid gael eu harwain i ryfel gau fenyw, eithr yn awr nad oedd hi 
ddim yn eu blaenori fel un wedi hanu oddiwrth hynafiaid ardderchog, cr 
enill ei theyrnas a'i chyfoeth; eithr megis un o'r werin, er dialu am fi'rew- 
ylliadau ei chorph, a'i sarhadau ei hunan a'i merched. Dywedai fod y 
duwiau eisoes wedi dangos y cospid y eyfryw annghyfiawnder, gan fod un 
long wedi syrthio yn barod, yr lion a ryfygasai eu hvvynebu mewn brvvydr. 
a dywedai y byddai i'r lleill yn fuan, naill ai ymguddio o few a eu caerau 
neu ffoi o'r wlad. A pha both bynag a ddygwyddai, raai ei bwriad hi y 
dydd hwnw ydoedd naill ai buddugoliaeth neu syrthio; dyna oedd ei 
phenderfyniad fel rnenyw. Am y gwyr, os dowisent yn hytrach, byddent fyw 
yn gaethweision. 

Yr oedd Suetonius yntau, ar y Haw arall yn dra egrriol yn anog ei wyr i 
beidio cymmeryd eu brawychu gan derfysg y barbariaid, ond i ymwroli yn 
hytrach yn eu herbyn. 

Yna y lluoedd a gydruthrasant i'r frwydr, y Prydeiniaid a ddeuent yn 
mlaen gyda bloeddiadau croch; ond y Rhufeiniaid mewn dystawrwydd a 
threfn, nes dyfod yn ddigon agos i daflu eu picellau, ac yno y bu rbuthr 
echryslon. Y milwyr traed o bob tu a ymdreehent a'u gilydd, a'r niareli- 
wyr yn yr un modd. Y saethyddion Rhufeinig a ergydieut at y cerbydau 
Brytanaidd, a'r rhai hyn a yrent i blith y Rhufeiniaid; eithr y Brytaniaid, 
gan eu bod heb lurigau, a ddyoddefasant niwed mawr oddiwrth y saeth- 
yddion. Yn niben yehydig gwelid y Prydeiniaid yn yinderfysgu, ac yn 
cychwyn ffoi, ond yn cael eu lluddias gan eu cerbydau eu hunain, y rhai 
a'u rhwystrent i encilio, fel nad oedd dim i'w wneyd ond ymostwng i'r 
Iladdfa, yr bon a fu mor ofnadwy, fel y dywedir i bedwar ugain mil 
gwympo yn feirw ar y maes cyfyng hwnw: canys nid arbedai y Rhufein- 
iaid na rhyw nac oed, ond ILnldent bawb a syrthieut i'w dwylaw: a dy- 
wedir am Buddug, er iddi ddianc a'i heinioes ganddi o'r maes gwaedlyd 
hwn, ei bod gan rym cywilydd a gofid o herwydd y fath golled, wedi 
rhoddi terfyn buan ar ei heinioes trvvy gymmerjTl gwenwyn. Felly dy- 
waid Tacitus ; ond y niae Dion Cassius, yr hanesydd Groegaidd, yn d'weyd 
na ddarfu i'r Rhufeiniaid enill y fuddugoliaeth hon mor rwydd ag y 
mynai eu haneswyr hwy eu hunain i ni gredu; ond bod y fuddugoliaeth 
wedi bod dros gryn yspaid yn dra amheus, a bod y Prydeiniaid, er fod 
11a wer o honynt yn annghelfydd ar drin arfau rhyfel, wedi sefyll eu tir yn 
dra dewrwych yn erbyn ymosodiadau y llengau dysgyblaidd. Efe a ddy- 
waid hefyd i lawer o'r Brytaniaid ddianc o'r alanastr yma, ac iddynt ym- 
roddi i ryfel a'u gelynion drachefn; ond i Buddug yn y cyfamser farw o 
glefyd, ac i'w chydwladwyr ei chladdu gyda pharch ac anrhydedd o'r 
mwyaf. Efallai iddi gilio ar ol y faeddfa uchod tua gwlad y Gordon gwys, 
ac mai pan yn eu mysg hwy y bu hi farw, yn rhywle heb fod yn mhell o 
gymmydogaeth Caerwys, lie efallai yr ymladdodd Agricola y frwydr der- 
fynol a lwyr ddarostyngodd y llwyth rhj r felgar hwnw; canys y mae yn y 
gymmydogeth bono olion amryw hen orsafau milwraidd Prydeinaidd a 
Rhufeinaidd ; ac yn agos i dref Caerwys y mae maengolofn arw, a elwir hyd 
heddyw, "Carer/ bedd Buddug" ac arno yn gerfiedig mewn hen lythyrenau 
lied annghelfydd, y geiriau hyn yn Lladin — "hic jacit erbo .... obit." 
Heblaw hyny, rai blyneddau yn ol, caed aur-dorch werthfawr, mewn lie a 
elwir Bryn Sidn, ar dir y diweddar Mr. Thomas, o'r Downing. Y diweddar 
Ardalydd Westminister a'i prynai, am bedwar cant o bunnau, ac y mae 
yn nghadw mewn bri mawr yn Heaton Hall: a gwelsom yn y crybwyllion 
blaenorol fod Buddug yn gwisgo y eyfryw addurn. — Bod rhyfeloedd gwaed- 
lyd wedi bod yn y cyinmydogaeth.au crybwylledig, sydd eglur oddiwrth 



52 DA.RLITHIAU AR 

enwau lleoedd, megis "Bryn y saethau," "Bryn y lladdfa," lie y mae 
esgyrn dynol yn dyrrau, fel y cludid y pridd er's blyneddau yn ol i'w 
ddefnyddio yn wrtaith; a dywedai un gwr iddo weled yno baliad rhaw o 
esgyrn dynol digymmysg. . id yn mhell oddiyno hefyd y mae y lleoedd a 
elwir "Pant y Gwae," "Braich y Dadleu." "Pwll y Crogwydd," "Coetia yr 
Orsedd," a "Phant erwin;" enwau ydynt oil yn dynodi rhyw aerfa a fu 
yn y gymmydogaeth yn yr hen amser gynt. 

Mae hyd yn nod yr haneswyr Rhufeinaidd eu hunain yn addef na 
ddarfu i'r fuddugoliaeth uchod gan Suetonius, lwyr ddiffoddi yr ysbryd 
annibynol a enyuasid yn yr hen Gymry ; ond bod minteioedd o honynt 
yma a thraw yn dangos tuedd barhaus i wrthryfela. Suetonius o'r her- 
wydd a gadwai ei fyddin yn y maes, gan symud ei bebyll fel y gwelai 
yr angenrheidrwydd, a Nero a anfonai aniryw filoedd o filwyr o'r Almaen 
i'w gynnorthwyo: ac yntau wedi derbyn y oyfnerthiad yma, a anfonai 
finteioecld arfog yma thraw i anrheithio ar tan ac a'r cleddyf yr hoil wled- 
ydd a wrthryfelasent, neu a ddrwgdj^bid o fod yn meithrin ysbryd gwrth- 
ryfel. Ond o'r diwedd, galwyd Suetonius adref, o herwydd annghymer- 
adwyaeth y Llys o'i ymddygiadau creulawn at y Prydeiniaid, medd rhai, 
a phenodwyd Petronius Turpulianus yn ei le ; yr hwn, gan ei foi yn wr o 
anian lonydd, ddiegni, ni chyffrodd y Cymry i ymosodiadau gelynol ; ac nid 
ydym yn gwybod am ddim hynod a ddygwyddodd yn ystod ei raglaw- 
iaeth ef. 

Ar ei ol ef, daeth Trebellius Maximus i'r rhaglawiaeth, tua'r flwyddyn 
65, fel y tj'bir: yr oedd yntau o dymher gj-ffelyb i'w ragflaenor, ond ei 
filwyr ei bun, gan flino ar fywyd segur, a gyfodasant yn ei erbyn, fel y bn 
raid iddo yntau ymadael a'r ynys; a thua'r flwyddyn 69, daeth Vectkis 
Bolanus i'r rhaglawiaeth: ac yntau trwy ei lwfrdra, a gadwai y Prydein- 
iaid yn llonydd; ond a roddai achlysur i'w filwyr ei hun wrthryfela yn ei 
erbyn; fel y bu raid iddo yn mhen tua dwy flynedd roddi ei raglawiaeth 
i fynu. 

Fel hyn, mwynhaodd y Prydeiniaid heddwch dros yspaid terynasiad 
byr Galba ac Otho, ac yr oedd hyny yn dra dymunol iddynt, gan eu bod 
yn ystod eu rhyfeloedd a Suetonius wedi esgeuluso trin eu tiroedd, ao o'r 
herwydd wedi dyoddef newyn tost; ond pan ddaeth Fespasian i'r orsedd 
amherodrol, efe a anfonodd Petilius Cerealis a byddin gref ganddo i'r 
ynys hon, yr hwn yn fuan a ymosododd ar y Brigantwys, y rhai a gyfrifid 
y llwyth cryfaf a lluosocaf o'r genedl Frytanaidd; a bu Uawer o frwydrau 
celyd rhyngddo a Fenutius, brenin y Brigantwys, yr hwn a ddaliodd at y 
Rhufeiniaid yn bybyr, fel y methodd Petilius a llwyr oresgyn ei diriog- 
aethau er ei holl ymdrechion, ac er enill o hono ambell i frwydr arno. Ar 
ei ol ef y daeth Julius Frontinns i'r rhaglawiaeth, yr hwn a enillodd ani- 
ryw fuddugoliaethau ar yr Essyllwyr, ac a dreiddiodd i eithafoedd swydd 
Forganwg; a dywedir fod maen ar fynydd y Gelli Gaer, yn cynnwys 
rhan o hen argraff, er cof am ei fynediad y ffordd hono, sef "Vie Fkonti," 
hyny yw, ffordd Ffrontinus. Ar ol y rhai hyn, tua'r flwyddyn 78, daeth 
Julius Agricola i'r rhaglawiaeth. Yr oedd y gwr hwn yn dra chyfarwydd 
ar anianawd y Prydeiniaid, gan ei fod wedi dysgu ei egwyddorion milwr- 
aidd yn yr ynys hon dan Suetonius, a gwasanaethu yma dan amryw o'r 
rhaglawiaid a'i dilynasant, yn enwedig Bolanus a Cerealis. Efe a wnaeth 
fwy tuag at ddarostwng yr holl ynys dan iau y Rhufeiniaid, ac enill y trig- 
olion i hoffi eu harglwyddi estronol, nag a wnelsai neb o'i flaen ef. De- 
chreuodd ddwyn ei deulu ei hun dan iawn lywodraeth, a'r milwyr Rhuf- 
einig dan lywodraeth o'r fath fanylaf; gan gyfodi rhai i swyddau yn y 
fyddin, a'r gyfrif eu teilyngdod yn unig, yr hyn oedd yn sicrhau eu ffydd- 



HANES Y CYMRT 53 

londeb. Symudodd rai o'r trethi oeddynt yn fwyaf gofidua i'r brodorion, 
ac «i wnaetli ei oreu er atal train a gormes; perawadiodd bendefigion y 
Cymry i arfcr dull moetbua y Rhufeiniaid o fyw a gwiago, yn hytrach 
na'u dull dysyml eu hunain; ac fel hyn, llwyddodd i dori a nycbu eu hysbryd 
annibynol a gwladgar, a'u daroatwng beb yn wybod iddynt eu hunain yu 
gaethion yn ngwlad eu tadau. 

Ycbydig cyu ei ddyfodiad i'r rhaglawiaeth, yr oedd y Gordofigwys, 
pobl Gogledd Cyinru, wedi dyfetha llu o farchogion Rbufeinig, y rhai 
oeddynt wedi eu sefydlu ar eu gororau, ac Agricola a benderfynodd ar- 
waiu ei wyr yn eu berbyn, ac ymosododd arnynt yn eu sefyllfa eu hunain 
yn y mynydd-dir, gan ^cu dystrywio a lladdfa ecbrydua, fel y torwyd grym 
y llwyth yma yn bollol. Ond gan fod amryw o'u psnaethiaid wedi encilio 
i ynys Fon, lie y caffai y Gordofigwya acblea yn eu boll gyfyngderau, a'r 
hon oedd i Ogledd Cymru yn yr oea bono yn ystorfa a noddfa, yn gystal 
a chysegrfa grefyddol, am ba acbos y'i gelwid "Mon mam Cymru," efe a 
benderfynodd ddarostwng yr ynysig bono yn bollol dan arglwyddiaetb Ruf- 
einig; a cban nad oedd ganddo longau at ei wasanaeth, a'i bod eisoes yn 
rhy bell ar y tymbor ganddo i yindroi i wneyd cycbod i gludo ei filwyr 
drosodd, wedi gwneyd ynicbwil manol am y beisleoedd yn yr afon, efe a 
archodd i'w wyr traed gydio yn ngwrtbaflau y marchogion, ac felly groesi 
yr afon ar iseldrai, ac ymosod ar yr ynyswyr yn ddioed ; y cyfryw ymosod- 
iad annysgwyliadwy a lanwodd y Cymry a braw, fel y rhoisant yr ynys i 
fynu i'w ddwylaw, ac yr atolygasant am beddwcb; gan farnu mai ofer a 
fuasai iddynt feddwl gwrthsefyll dynion mor wrol, y rhai a groesent y 
mor mor ddiarswyd i ddyfod i'w gwlad. Dywaid John Jones, Ysw., LL.D., 
yn ei Hanea Cymru, mai o Aber i'r Beaumaris yr oeddynt yn croesi ; ac y 
mae yr afon yno ar drai isel yn gul a bas, fel na buasai yn orcbwyl an- 
hawdd, yn enwedig i'r meirchfilwyr a'r ruilwyr Siermanaidd oeddynt yn 
mydiUn Agricola, y rbai a arferwyd o'u mebyd a cbroesi afonydd, ag 
oeddynt oil yn nofwyr medrus. Ond y Parch. H. Rowlands, a farnai mai 
yn agos i'r un fan y croesid y Menai gan Agricola y pryd bwn, ag y'i 
croesasid bymtbeng mlynedd yn ol o'r blaen gan Suetonius, a baera bod y 
lie a elwir "Crug," neu yn hytrach "Crig," eb efe, wedi ei alw ar enw y 
rhaglaw bwn, er cof am ei wersylliad yn y lie hwnw. Pa beth oedd seiliau 
y gwyr ucbod dros eu barn nis gwn, ac y mae yn debyg nad yw yn hawdd 
penderfynu pa le y croesid y Menai gan y fyddin hon : os trwy wlad yr 
Essyllwyr yr arweiniai Agricola ei fyddin, gan oresgyn Dyfed yn ei ffbrdd, 
fel y dywaid rhai haneswyr, wrth ddarlunio ei ddyfodiad i wneyd yr ym- 
osodiad uehod ar y Gordofigwys, yna y mae yn hawdd i ni gasglu mai ar 
hyd Sara Gwyddelin yr arweiniai ei fyddin; ac felly o rywle yn agos i 
Gaer Seiont yr oedd yn debycaf iddo groesi yr afon. Wedi i Agricola 
gael yr ynys i'w feddiant mor rwydd fel hyn, efe a drefnodd bethau yn y modd 
doethaf i gadw meddiant o honi i'r Rhufeiniaid rhagllaw. 

Yn agos i begwm gorllewinol yr ynys y mae lie a elwir Crigill, neu 
"gricil," a elwid felly mae yn debyg er coffad o'r ymweliad yma gan 
Agricola: ac nid pell oddiyno y mae y lie a elwir Rhos colyn, neu "Rhos 
colofn" efallai, am yr arferai y Rhufeiniaid gyfodi cofofnau ar derfynau 
eithaf y gwledydd a ddarostyngid ganddynt. Yn y gymmydogaeth hono 
y mae Bodior, neu breswylfa y Llywydd Rhufeinaidd; ac o fewn ychydig 
filldiroedd oddiyno y Presaddfed neu Preseddfod, gair a wneir i fynu mewn 
rhan o'r Lladin Prcesido, llywydd, a seddfod, ei lys barn; ar yr ocbr 
arall i'r ynys y mae Castellior, hen amddiffynfa Rufeinaidd arall. Yr amser 
a ballai i mi grybwyll ychwaneg o olion arglwyddiaeth Rufeinaidd a ellir 
ganfod yn Mon. 



54 DARLITHIAU AR 

Mae yn debyg mai ar ei ddychweliad o Fon y bu brwydr rhyngddo a'r Gor- 
dofigwys drachefn, yn agos i Foen Fenlli, yn y mynyddoedd rhwng Dyffryn 
Clwyd a swydd Fflint, ac y mae yno le a elwir "Bwlch Gricil" hyd yr oes 
hon, er cof o fod Agricola yno: oddiyno deuai rhagddo yn fuddugol trvvy 
diriogaethau y Coreineifwys, a breswylient sir Gaerlleon, ac yn y flwyddyn 
79, cyminerodd feddiant o Mainceinion, tref ac amddiffynfa ydoedd yn 
nieddiant llwyth o Gymry a elwid Syddynwys, am mai ar drin tir a chadw 
anifeiliaid yr oeddynt yn byw. Yr oedd gan y llwyth yma orsaf neu dref 
fechan o fythod crynion rhwng yr afonydd Medlock ac Irwell, tua'r lie a 
elwir yn bresenol Castle Field yn Manchester, a seiliau yr hen amddiffynfa 
Gymreig a wnelsid o gerig a ddygasid yno o gloddfa Collyhurts, y rhai a 
drwsir yn rhwydd, ac a edrychant yn dda, am hyny y'i gelwid Maincein- 
ion ; ond y Rhufeiniaid, er Lladineiddio yr enw, a'i galwent Mancuniuvi. 
fewn yr amddiffynfa hono yr oedd tai eu hanifeiliaid, y rhai a borent y 
dydd yn y dyffryn, trwy yr hwn y dolena yr Irwell, lie y mae Peel's Park 
a'r rhedegfa.es newydd; ac o'i amgylch yr oedd amryw amddiffynfeydd 
by chain, o ba rai y gwelir 61 un ar lethr y Kersal Moor; yr oedd un arall 
yn y fan lie y mae castell Irwell yn bresenol ; ac un arall yn ochr 
Pendleton. Ar yr un lie ag y gorweddai hen dref Gymreiec Mainceinion, yr 
adeiladai y Rhufeiniaid amddiffynfa gref, ac o'i deutu y sefydlasant dref- 
edigaeth, yr hon a fu yn enwog dros oesoedd am ei masnach mewn moch, 
y rhai a fegid ganddynt ar fes y coed derw a gesglid yn y coedwigoedd 
derw mawrion a amgylchynent y dref grybwylledig : ac y mae tri maes 
ar ochr y Kersal Moor, a elwir eto ar y cyfrif hwnw, Hog's ffeys, neu 
"Coetiau y Moch." Yr oedd un amddiffynfa Rufeinaidd gref yn nghwr 
plwyf Prestwich, o fewn ychydig filldiroedd i dref Manchester, lie y gwelir 
ei holion yn amlwg eto, yr hon a elwir Loiccaster, ond a elwir yn awr Castle 
hill (Bryn castell.) Y mae o gwbl yn yr ochr ogleddol i ddinas Manchester, 
ac yn agos iddi, olion chwech o amddiffynfeydd Rhufeinaidd, yr hyn a brawf 
fod yr hen Mancunium yn orsaf bwysig ganddynt. 

Yn ystod y chwe' blynedd ganlynol, tra yr oedd Agricola trwy ei lyw- 
odraeth gyfiawn, a'i ymddygiadau tirion at y llwythau Prydeinaidd a 
ddarostyngasid dan iau y Rhufeiniaid, yn gwneyd mwy nag a wnaed gan 
neb o'i flaen i'w henill i gydymffurfio a defodau y Rhufeiniaid, a pharchu 
eu hawdurdod, efe a estynodd ei fuddugoliaethau yn mlaen tua'r Gogledd, 
hyd y Grampian Hills, yn mhell yn yr Alban. Yn y drydedd flwyddyn 
o'i raglawiaeth, darostyngodd yr ynys can belled a'r afon Tay ; a'i arswyd 
oedd wedi disgyn ar yr Albaniaid i'r fath raddau, fel nad oedd ynddynfc 
galon i'w lesteirio i adeiladu amddiffynfeydd yn eu gwlad, hyd yn nod 
mewn amgylchiadau a fuasai yn fanteisiol iddynt; a chyda golwg ar ei 
amddiffynfeydd, y mae rhai cyfarwydd a chraff yn dywedyd nad amlygodd 
unrhyw gadlywydd erioed fwy o synwyr a barn yn adeiladaeth ei amddi- 
ffynfeydd, a detholiaid eu sefyllfeydd. Nid oes genym hanes i gymmaint 
ag un amddiffynfa o'i eiddo, gael un amser ei chymmeryd trwy drais, ei 
rhoddi i fyny i ddwylaw y gelynion, neu ei gadael trwy ffoedigaeth; ond 
efe a'u hystoriai oil a digon o arlwy am flwyddyn gyfan, fel y gallai ei 
wyr" wneyd rhuthriadau mynych o honynt ar y gwledydd cyfnesol, ac os y 
gwarchaeid arnynt ynddynt, y gallent ddysgwyl yn amyneddus am ym« 
wared. Trwy hyn yr oedd ei filwyr yn gallu treulio y gauaf yn ddiofn, 
gan fod y naill amddiffynfa yn cynnorthwyo y Hall, ac felly y gelyn, yr 
hwn yn wastad a amcanai wneyd i fynu y gauaf yr hyn a gollasid yr haf, 
a siomid yn ei amcanion, ac a ddyrysid yn ei gynlluniau. Fel hyn yn 
ystod y bedwaredd flwyddyn o'i raglawiaeth, efe a orphenodd res o warch- 
adgaerau, rhwng yr afonydd Clyde a'r F forth, fel y cadwai y gelynion o'r tu ol 
iddynt, megis mewn ynys. 



HANKS Y CTMRV. f>:> 

"Yn y bummed flwyddyn o'i ryfeliad, Agricola, gan fyned drwodd yn y 
gadrwysg Kyntaf ar for, a oresgynodd lwythau anadnabyddus hyd y pryd hyny, 
mewn atnryw frwydrau llwyddiannus, ac a blanodd filwyr yn yr ardaloedd 
gyferbyn a'r Iwerddon." 

Yn yr haf canlynol, sef tua'r flwyddyn 83, efe a anfonodd ei lynges yn 
mlaen ar hyd yr oror, ac a ganlynodd ar y tir gyda'i fyddinoedd, ac a 
gafodd amryw gyfarfodydd a'r trigolion. Ond yn wyneb hyny, llwythau 
y Celyddon a ymgynnullasant yn arfog, gan benderfynu gwneyd j^mdrech 
egniol droa en gwlad, a gwnaethant amryw ruthriadau mor ffyrnig or 
wersylloedd y Rhufeiniaid, nes eu Uenwi a braw, fel y ceisiai y rhai ofnog 
o honynt berswadio Agricola i ddychwelyd yn ol; yntau yn gwybod y 
byddai i'r Celyddon ruthro arnynt a byddinoedd lluosog, a ranai ei wyx yn 
dri dosparth: yr hyn pan wybu y Celyddoniaid, newidiasant eu cynllun, ac 
ymosodasant ar y nawfed leng yn y nos, a rhwrig cwsg a dychryn, cawsant 
gyfle i ladd y gwylwyr, ac i ruthro i mewn i ganol y gwersyll, lie yr oedd- 
ynt yn lladd yn eu cyfer ; ond Agricola, can gynted ag y gwybu, a anfon- 
odd gyfnerthiad o farchogion a gwyr traed yno ar frys, ac yna y bu yno 
ymladd caled; ond o'r diwedd, bu raid i'r Celyddoniaid encilio, a chei.sio 
lloches yn y coedwigoedd. Ond er mor ddinystriol a fuasai y frwydr hon, 
nid oedd yr un o'r ddwy blaid yn foddlawn i roddi i fynu, felly treulient 
y gauaf i ymbarotoi i ryfel eilwaith; ac yn nechreu haf y flwyddyn 84, 
Agricola a anfonodd ei lynges drachefn tua gororau yr Alban. ac efe ei 
bun a ganlynodd gyda'i fyddinoedd, hyd oni ddaeth at y fynyddres a 
elwir y Grampians, lie yr oedd y Celyddonwys yn gwersyllu, yn bender- 
fynol i ymdrechu hyd yr eithaf dros eu gwlad a'u rhyddid. Y Celyddonwys 
a feddent yn eu byddin ddeng mil ar hugain o arfogion, dan dywysiad 
cadflaenor dewr o'r enw Gwallaivc; y fyddin Rufeinaidd, er nad oedd mor 
liiosawg, ydoedd wedi ei harfogi yn well, ac yn llawer mwy celfydd ar 
drin arfau rhyfel. Bu yma ymladd taer, hyd oni roddes y nos derfyn i'r 
frwydr, a dywaid Tacitus, yr hanesydd Rhufeinaidd, yr hwn oedd fab yn 
nghyfraith i Agricola, fod tua deng mil o'r Prydeiniaid wedi eu lladd yn y 
frwydr hon, a dim ond tri chant a thrugain o'r Rhufeiniaid, yr hyn a 
ddangosai ragoriaeth arfogaeth dda. Erbyn goleu y dydd dranoeth, ni 
chanfyddid yr un o'r brodorion; yr oedd dystawrwydd dwfn trwy yr holl 
wind, ac ni welid ond bryniau anial, a mwg tai llosgedig, y rhai yr oedd y 
trigolion eu hunain wedi eu rhoddi ar dan ar eu ffoedigt eth o'r ardal. 

Pan ddaeth yr hysbysiaid o'r llwyddiant yma i Rufain, yr amherawdwr 
Domitian a lanwyd o eiddigedd tuag at Agricola, o herwydd y mawrglod 
yr oedd wedi ei enill, ac efe a orchymynodd iddo roddi i fynu raglawiaeth 
Prydain, a dychwelyd i Rufain, dan y rhith o amcanu ei anrhydeddu; a 
chyn hir, bu y cadfridog enwog yma farw, yn bedair mlwydd a dengain oed; 
nid heb arwyddion lied amlwg ei fod wedi ei wenwyno, yn ol gorchymyn yr 
amherawdwr eiddigus ; yr hwn a ofnai iddo fod yn f wy poblogaidd nag ef ei 
hunan gyda y Rhufeiniaid. 

Gellir dywedyd mai hon oedd y fuddugoliaeth oresgynol olaf a enillodd 
y Rhufeiniaid yn Ynys Prydain; oblegyd gosodasant derfyn eu llywodr- 
aeth wrth y gwarchodres-gaerau, rhwng y Clvvyd a'r Fforth. Ond y 
llwythau a drigianent ar y tu gogleddol i'r caerau hyny ni chydnabyddent 
eu rheolaeth ; ond yr oeddynt yn byw yn annibynol yn eu mynyddau a'u 
coedydd, fel cyn dyfodiad j r r estroniaid i'r yn} r s ; ac ni ddarostyngwyd 
erioed mo honynt. Meddylia Chalmers mai y rhai hyn oeddynt y bobl a 
ymddangosent yn yr oesoedd canlynol dan yr enw Brithwyr, a' a bod o 
waedoliaeth Cymreig, yr \m ffunud a'r rhai a breswylient ar yi- ochr 
ddeheuol i'r Clwyd; ac un rheswm efallai am eu dygasedd at y Cymry 



56 DARLITHIAU AR 

mewn oesoedd dyfodol, ydoedd eu bod hwy wedi cydymffurfio a ebydym- 
gorphori megis a'r Rbufeiniaid, a'u cynnorthwyo ond odid yu eu hymosodiadau 
ar y Celyddonwys. 

Ni wyddys ond y nesaf peth i ddim am helynt yr ynys hon dan y rbag- 
lawiaid a ganlynasant Agricola yn y llywodraethiad o honi, am oddeutu 
deng mlynedd ar hugain, tebygir ei bod mewn cyflwr o heddwch cyffred- 
inol dros yr yspaid crybwylledig ; ond gorthrymder y swyddogion Rbuf- 
einig o'r diwedd a gyffroodd anfoddlonrwydd mawr yn mysg y trigolion, 
a dinystriwyd rhai o'r caerau Rbufeinig rhwng y Ffortb a'r Clwyd, a 
gorthrechasant y fyddin Rufeinig mewn brwydr ; ac yr oedd y f ath derfysg 
wedi ymgyffraw yn y wlad, fel y barnodd Adrian yn angenrheidiol iddo 
ddyfod drosodd ei hunan i geisio adferu pethau i iawn drefn; yr byn a 
wnaeth yn y flwyddyn 121; ar ol gyru y Celyddonwys i gilio yn ol i'w 
rban eu bunain o'r ynys, efe a gyfododd warcbodglawdd neu fur o bridd, 
o'r afon Tjme byd at y Solway, yn 80 milldir o byd. Ar ol marwolaetb 
Adrian daetb Antoninus Pius i'r orsedd amberodrol, yn y flwyddyn 138. 
Yn amser ei deyrnasiad, decbreuodd y llwytbau Celyddonaidd afionyddu 
yr ardaloedd Rbufeinig dracbefn: a'r amberawdwr a anfonodd Urbiciis yn 
rbaglaw ar yr ynys bon yn y flwyddyn 140, a byddin gref ganddo; a bwn 
hefyd a lwyddodd i yru y Celyddonwys yn ol dracbefn. ac adeiladodd fur 
arall o bridd neu dywarch, ar sail o gerig, rbwng y Fforth a'r Clyde, ar 
byd yr un tir a rbes caerau Agricola. Y mur bwn oedd dros ddeng milldir 
ar bugain o byd, yn 20 troedfedd o ucbder, a 24 o led. Yr oedd ffos ar y 
tu gogleddol iddo, yn 40 troedfedd o led, ac 20 o ddyfnder; ac yr oedd 
ffordd lydan dda ar y tu debeuol, i'r milwyr dramwy o gaer i gaer, o ba 
gaerau yr oedd 19 ar byd y mur. Y fatb weitbfeydd mawrion a wnaed 
gan y Rbufeiniaid er diogelu eu meddiant o'r gwledydd a ddarostyngasant ! 
Y wlad rbwng y muriau, sef debeudir yr Alban, a warcbadwyd yn y modd 
cyfyngaf gan y Rbufeiniaid — yr ydoedd. yn llawn ffyrdd milwraidd yn ei 
cbroesi yn mbob cyfeiryd, ac amddiffynfeydd lluosawg, yn y rbai y cyfleid 
gwarcbodluoedd Rbufeinig; a byn a fu ei cbyflwr dros agos i 300 mlyn- 
edd; er byny, nyni a ganfyddwn fod y trigolion, sef Cymry Ystrad Clwyd, 
wedi cadw eu biaitb gysefin yn dra dilwgr, fel pe na buasent erioed dan 
lywodraetb y bobl byny, yr byn sydd eglur a diwad oddiwrtb gyfansoddiadau 
Aneurin, Llywarch Hen, &c, y rbai oeddynt o'r rban bono o'r ynys. 

Cafwyd maen mynor yn adfeilion ben fur Adrian, a'r argrafl' canlynol arno, 
er coffau y cyf nod dan ein sylw ; 

M. F. CL. PRTSCO ICINIO ITALICO LEGATO 

AUGUSTORUM PR. PR. PROV. CAPPADOCLE 

PR. PR. PROV. BRITANNIA LEG. IIII. GALLICLE 

PRffiF. COH. IIII. LINGONUM VEXILLO MIL. 

ORNATO A DIVO HADRIANO IN EXPEDITIONS 

JUDAIC. 

Q. CASSTO. DOMITIUS PALUMBUS* 

Wrth yr argraff-faen ucbod, deallwn i sicrwydd fod Prisons Licinius 
wedi bod yn rbaglaw yn yr ynys bon yn ystod teyrnasiad Adrian. Y mae 
befyd ddarn o arian batbawl o deyrnasiad Adrian, ar un wyneb i'r hwn y 
mae darlun o'r amberawdwr yn ngbyda tbri o filwyr, y rbai, yn ol barn 
Camden, a gynnrycbiolent y tair lleng a wnelent i fynu y fyddin Rufeinig 
yn yr ynys bon y pryd byny: a tbano yr argraff canlynol, "exer bri- 
tannicus." Ac un arall i'r un penadur, a'r arwyddair canlynol arno, 
"bestitutor britanni." 

* A. Sammes. p. 254. 



jtaner y cymky. r, t 

O'r (Kwedd, aeth ymouodiadau y Celyddontryfl ar y dalaeth Rnfeinig 
nesaf atynt, mor flin, fel y barnni yr aroherawdwr Sefer yn angenrheidiol 
iddo ddyfod drosodd i drefnu moddion i'w gwfth B efyll; ac yn nghylch y 
flwyddyn 208, efe a arweiniodd fyddin gref i gospi y Celyddonwys: ond 
wedi ymdrafferthu yn fawr rhwng y mynyddoedd a'r coedydd n'r corsydd, 
heb allu gweled gelyn, gan fod y Celyddonwys yn rhy gyfrwys i ddyfod o'u 
cuddfeydd i gyfarfod a'r Rhufeiniaid mewn brwydr, efe a orfu ddychwelyd 
yn ol yn golledus. Y cadgyrchiad yina o'i eiddo a ddarlunir yn fywiog 
gan Dion Cassivs, yr hwn a ddywaid — "Tra yr ydoedd yn treiddio trwy 
y wlad, cafodd draff erth annhraethadwy ; gan dori coedydd, darostwng 
bryniau, gwneuthur pontydd dros yr afonydd. a chloddian dros y corsydd ; 
ond ni ymladdodd un frwydr, ac ni welodd fyddin o"r gelynion ; eithr 
hwynt-hwy a osodenfc ddefaid a gwartheg ar y ffordd, fel pan grwydrai y 
milwyr ar en hoi, i'w dal, y'u maeddid yn hawdd gan y brodorion a gyn- 
llwynent iddynt. Blinid hwy yn ddirfawr hefyd gan y dyfroedd. a chan 
ymwasgaru oddiwrtb eu gilydd, caent eu tnaglu; a rhai yn anallung i 
ganlyn eu taith, a leddid gan eu cyfeillion, fel na syrthient i ddwylaw y 
gelynion: ac yn y modd byn, trengodd ilenr/ mil a (levguw o'r milwyr." 
Yr oedd Sefer ei hunan y pryd yina mor fethiant gan y gymmalwst, fel 
yr oedd yn rhaid ei ddwyn oddiamgylch mewn eludai ; eto cymmaint oedd 
ei awydd am ddarbstwng y gweddill o'r ynys hon. fel y treiddiodd efe byd 
ei heithafoedd gogleddol yn y cyflwr bwnw: eto h\\ raid iddo ddychwelyd 
fel y darluniwyd, lieb gwblhau ei amcan : ac wedi dyfod i Gaerefrawg, 
efe a barodd adgyweirio mur Ad)ian. gan ei adeiladu oil o feini yn lie 
ty warcb ; ac er ei fod wedi amcanu gwneyd ail gadgyrchiad yn erbyn y 
Celyddonwys, efe a fu farrw yn Ngbaerefrog, yn y flwyddyn 211, cyn rboddi yr 
amcan hwn mewn gweithrediad ; a'i fab Caracalla a ddychwelodd ar frys i 
Rufain, rhag ofn y collai yr amherodraeth. 

Grwnelid Sefer yn dduw gan y Rhufeiniaid: ond gwelwn mor ddibarch y'i 
trinid gan hen Gymry yr Alban. Dywaid rhai fod ei gorph wedi ei gludo 
mewn rhwysg mawr oddiyma i Rufain i'w gladdu; ond y mae ereill yn 
haeru i'w gorph gael ei losgi yn Mrydain, ac mai ei ludw yn unig a glndid 
i Rufain mewn llestr aur, ac a gyfiewyd yn meddrod Antoninus. At ol 
byn, ni chlywn nemawr am ymosodiadau y Celyddonwys ar y Rhufeiniaid, 
eanya boddlonent debygid ar eu euro yn ol byd hen fur Adrian, ac enill 
iddynt eu hunain gymmaint o helaethiad ar eu tiriogaethau. Ond yn amser 
Constantius, yr hwn a fu farw yn y flwyddyn 3<>6", gwelir hwy drachefn ar y 
maes dan yr enw y Pictiaid, neu y Brithwyr; dan yr hwn enw y'i darlunir o 
byn allan, ac nid dan yr enw Celyddonwys. 

Dywaid amryw o'r hen haneswyr i Custeint wneyd heddweh trwyadl a'r 
Prydeiniaid, ac ymbriodi o hono ag JElen, merch i un o'r tywysogion 
Cymreig a elwid Cod, ac yn y canlyniad wedi dyfod yn benadur Prj^dain, 
ac yn gydamherawdwr a Galerius, i'r hwn y gadawai daleithiau yr Eidal ac 
Affrica, am eu bod yn rhy bell o Frydain, lie yr hoffai efe drigo. Efe a fu 
farw yn Ngbaerefrog, wedi teyrnasu un mlynedd ar ddeg ar Frydain, a dwy 
flynedd fel amherawdwr y Taleithiau Gorllewinol. Dangosai Custeint 
garedigrwydd nid bychan i'r Cristionogion, y rhai, cyn ei ddyfodiad ef i'r 
llywodraath, a ddyoddefasant erledigaethau llymion. Dywedir am dano 
ddarfod iddo ar un achlysur, er profi didwyllder ei lyswyr, beri hysbj-su 
fod aberth cyhoeddus i gael ei offn-miT i'r duwiau, a phwy bynag a fyddent 
yn absenol o'r oiuchehvyl, ac a omeddant offrymu i'r duwiau, y byddai 
iddynt goili ffafr y llys ; ond y byddai i'r rhai a gydffurfient gael parhad o'r 
ffafr. Yn wyneb y cyfryw gyhoeddiad, amryw o'r rhai a gymmerent arnynt 
o'r blaen fod yn Gristionogion, a gydymffurfient a chyhoeddiad y tywysog ; 
Rhif. 3. 



;>$ DARLITHIAU AR 

yntan yn y fan a fwriodd boh un o'r cyfyw rai o'i wasanaeth, gan ddy- 
wedyd, fod y sawl a allai fod yn anffyddlawn i Dduw yn sicr o fod yn an- 
ffyddlawn i'w dywysog ; a chymmerth i'w wasanaeth, ac i'w ffafr, y 
Cristionogioii hyny a fuasent yn ffyddlavni i'w proffes yn nydd eu profed- 
igaeth. Ei wraig ef ydoedd El en Luyddawg, a elwid felly, meddir, am 
iddi yn ei hen ddyddiau (dan deirnladau crefyddol, ond trwy gamarweiniad 
yr athrawon crefyddol, y rhai y pryd hyny oeddynt yn dechreu ymlygru 
yn brysur) fyned a llu mawr ganddi i'r Tir Sactaidd, i chwilio am y groes, ar 
yr hon y dyoddefasai Prynwr y byd. 

Mab Custeint o hon, medd rhai, oedd Cystenyn, yr hwn hefyd a elwir 
"Cystenyn Fawr," ac weithiau "Cystenyn Fendigaid." Dywedir ei fod ef 
yn Rhufain gy:-a'r amherawdwr Galerius, pan y clubn efe ani glafychiad 
ei dad, ac efe a brysurodd oddiyno, fel y gallai weled ei dad cyn ei farw ; 
yr hyn hefyd a gafodd, er ei lawenydd mawr. Dywedir fod ei dad 
Cusceint, pan y canfu ei fab yn yr ystafell, wedi cyfodi yn ei eistedd yn y 
gwely, a darfod iddo yn mhresenoldeb ei gynghorwyr lefaru fel hyn — 
"Mae genyf yma fedd-argraff a chofadail fawr, sef fy mab fy hun, yr 
hwn yr ydwyf yn ei adael i'm dilyn yn y llywodraeth ; a'r hwn, drwy 
gymhorth Duw, a sych ymaith ddagrau y Cristionogion, ac a'u diala ar 
eu gormeswyr : ac yn hyn, uwchlaw pobpeth yr ydwyf yn yingysuro." 
Ac wedi dywedyd y geiriau hyn, Custeint a fu farw, a'i fab Cystenyn a 
gyfodwyd i'r llywodraeth yn ei le, trwy ddewisiad brwdfrydig y fyddin 
Brydeinaidd; a chyn pen hir efe a enillodd yr holl amherodraeth or- 
llewinol a dwyreiniol hefyd, ac a symudodd y Uys amherodrol o Rufain i 
Byzantium, yr hon yn y canlyniad a alwyd ar ei enw, Caercystenyn. 

Nid oes genyf ddim rhyw lawer o hanesion gwerth eu croniclo am 
Frydain, yn y cyfwng, o'r pryd hwn hyd oni ddaeth Gratian i orsedd or- 
llewinol Rhufain ; canys er uno yr amherodraeth yn Kghystenyn Fawr, 
hi a ranwyd drachefn yn ei feibion, ac a barhaodd yn rhanedig wedi hyny, 
y naill a'i lys amherodrol yn Kgaercystenyn, a'r llall yn Rhufain. Kid 
oedd Gratian ond llanc ieuanc pan ddechreuodd efe deyrnasu, heb fawr 
o egni cyneddfol, ac efe a ymollyngodi i fuchedd ofer ac anfuddiol, gan 
dreulio ei amser mewn helwriaeth, o'r hwn ddifyrwch yr oedd yn dra hofius, 
a gwelid yn fuan nad oedd efe yn feddiannol ar y cymhwysderaii angen- 
rheidiol i gynnal y llywodraeth, yn enwedig yn y dyddiau hyny, pan wesgid 
ar yr amherodraeth o bob tu, gan ei gelynion barbaraidd. 

Y pryd hyny yr oedd yn llywydd ar y byddinoedd Rhufeinig yn Mryd- 
ain, swyddog o'r enw Clemexs Maximus, yr hwn a elwir yn yr hanesion 
Cymreig, Macsen Wledig, yr hwn, yn ol tystiolaeth rhai, oedd yn anedig 
o'r Hispaen ; ond yn ol ereill, oedd yn anedig o'r ynys hon, ac o waedol- 
iaeth Cystenyn; ac wedi bod yn gwasanaetlm gyda chlod dan y blaenor 
Theodosiu?, mewn amryw ryfeloedd ya Mrydain ac ar y cyfandir. Ym- 
ddengys fod Macsen yn wr o anianawd tra uchelfrydus, ac iddo gael ei 
dramgwyddo yn fawr trwy i Gratian gyfodi Theodosius i'r amherodraeth, 
tra y cyfrifai ei hun yn deilyngach o'r anrhydedd hwnw: a chan ei fod 
yn dra phoblogaidd gyda'r fyddin Rufeinaidd oedd dan ei lywodraeth, efe 
a ryfygodd, yn y flwyddyn 383, wrthryfela yn erbyn ei hen feistr Gratian, 
a chymmeryd ei gyhoeddi yn amherawdwr gan y byddinoedd Prydeinaidd. 
A chan ei fod yn ymwybyddus nas gallai gadw ei sefyllfa yn hir, gyda y 
meddiant o Ynys Prydain yn unig, efe a benderfynodd gymmeryd medd- 
iant o'r amherodraeth orllewinol oil. 

Mae yr hanesion Cymreig yn dywedyd ei fod wedi priodi Helen, merch 
Eudaf, pendefig cadarn o Gaer Seiont, neu Gaerynarfon ; ar enw yr hon y 
mae lie gerllaw y dref hono yn myned hyd heddyw, sef " Coed Helen." 



HANES Y CYMHY. 59 

Yr oedd i'r bendefiges hon frawd a elwid Cynan, Arglwydd Mkirtadawq, 
yn awr Arglwyddiaeth Dinbych, yr hwn ar y cyfrif hyny a elwid yn yr 
hen ysgrifau Cymreig, Cynan Mkiuiadawo. A thrwy gynnorthwy a 
dylanwad y blaenor hwn, cyfodwyd byddin gref o Gymry i gynnorthwyo 
y byddinoedd rheolaidd ; a Macsen, yu nghyda'i fyddinoedd, a aeth 
drdsodd i'r cyfandir, ac a diriodd yn Llydaw, lie y bu rhai brwydrau 
rhyngddo a byddinoedd Gratian ; y rhai a orchfygid ganddo, a chyrchai 
yn fuddugoliaotlius tua Pharis, lie yr oedd yr aniherawdwr penwan 
hwnw yn yniddifyru mewn helwriaeth, yn lie blaenori ei fyddinoedd 
i wrthsefyll cad<rytchiad Macsen. Wedi i Gratian gael ei orchfygu mewn 
brwydr, a'i adael gan ei filwyr, efe a ffodd tua'r Eidil; ond goddiweddwyd 
ef yn neheubartk Gal gan rai o wyr Macsen, y rhai a'i rhoddasant i 
farwolaeth. 

Yr unrhyw hanesion Cymreig a'n hysbysant yn mhellach, fod Macsen 
ar hyn wedi rhoddi i Cynan Meiriadawg, a'r Cymry oeddynt dan ei flaen- 
oriaeth, diroedd yn Llydaw, yn wobrwy am en gwasanaeth, ac felly iddynt 
wladychu yno yn lie dychwelyd yn ol i Frydaih. Ond Macsen ei hnn a 
gyrchodd gyda'i fyddinoedd tua'r Eidal : ond Theodosius, aniherawdwr y 
LHvyrain, a gyrchodd yn ei erbyn a, byddin gref, ac a'i gorchfygodd ; ac yn 
yr ymgyrch yma lladdwyd Macsen, yr hyn a ddygvvyddodd yn y flwyddyn 
388. Y mae chwedl yn gysylltiedig a hanes sefydliad Cynan yn Llydaw, 
yr hon a gawn yu y Brut ; sef ar ol iddo ymsefydlu yn Llydaw, gan nad 
oedd y Prydeiniaid 3m dewis ymgyfathrachu gyda phobl y wlad hono, 
anfonasant i Brydain am wragedd ; ac yn ganlynol i'w cais, ddarfod i 
dywysoges o'r enw Ursula, yn nghydag 11,000 o forwynion pendefigol, a 
60,000 o rai o iselradd,* hwylio tua gororau Llydaw ; ond cyfododd tym- 
hestl fawr, drwy yr hon y drylliwyd amryw o'r llongau, ac y gyrwyd y 
lleill ar hyd y moroedd, nes iddynt syrthio i ddwylaw Gwynwas, brenin yr 
Huniaid, a Melwas, brenin y Pictiaiaid, gan ba rai, am nad ymostyngai y 
morwynion i'w trachwant, y cawsent eu llofruddio yn ddidrugaredd ; ac er 
cof o hyn y cedwir "Gwyl y Gwyryfon." 

Mae y Trioedd Cymreig yn crybwyll am y cadgyrchiad uehjd o eicldo 
Macsen a Chynan yn y modd canlynol: — 

" Tair Cyforddwy a aethant o Ynys Prydain ; cyntaf, yr un a aeth y gan 
Ur (Yrp) ab Erin Luyddawg o Lychlyn; ac efe a ddaeth i'r ynys hon yn 
amser Gadial ab Erin, i erchi cymhorth yr ynys hon, dan adduned na 
cheisiai o bob prifgaer, namyn y rhif a ddelai ganthaw iddi : ac ni ddelai 
ganthaw amgen nag un i'r gaer gyntaf, namyn ei hun a'i was Mathatta fawr, 
ac o hono, cael dau, ac i'r eilgaer, pedwar, ac o'r drydyddgaer, myned yn 
wyth, ac o'r nesaf, unarbymtheg : a herwydd hyny o gyfredyd o bob caer 
arall, hyd onid o'r gaer diweddaf, nis gellid eu rhif yn yr holl ynys. A 
chydag ef y daeth triugeint ac un mil, ac nis gellid iddo fwy na hyny yn 
yr holl ynys o wyr cyfalleu, gan nad oedd namyn plant a henafgwyr ar ei 
ol. A llwyra lluydd a fu erioed oedd Ur ab Erin Luyddawg ; ac ar ddi- 
ystyrdod y bu gan genedl y Cymry roddi hyny iddaw dan adduned anes- 
gorawl, canys o hyny cafas y Coraniaid le i ddwyn cyrch gormes i'r ynys 
hon. Ac o'r gwyr hyny ni ddaethant drachefn yr un o naddynt, nag o lin, 
nag o eppil iddynt. Sef ydd aethant ar gyrch cyforddwy hyd yn Mor 
Groeg, ac aros yno yn nhir Galas, ac Afena hyd heddyw, a myned yn 
Roegiait. — Ail Cyforddwy a ddyweiniwyd y gan Caswallawn ab Beli ab 
Manogan, a Gwenwynwyn a Gwanar, meibion Lliaws ab Nwyfre, ac Ar- 



* Mae ereill, gyda rawy o debyRolrwydd i fod yn gywir, yn dweyd 1 1,000 o gwbl, sef wyth 
mil o radd isel, a tbair mil o rai pendefigaidd. 



60 DARLITHIAU AR 

ianrod, ferch Beli, eu mam. Ac o Arllechwedd Galedin, ac Essyllwg, 
ac o Gydwelyddon y Belenwys ydd han<eddynt ; a rhif y gwyr hyny 
oeddynt driugeint ac un mil ; a myned a wnaethaut y gyda Chaswallawn 
eu hewythr, ar ol y Caisariaid drwy For, hyd yn nhir Geli Llydaw, a hau- 
oeddynt o Kial y Cymry: ac ni ddaeth un o honynt na'u lieppil yn eu 
hoi i'r ynys lion, eithr aros a wnaetliant yn ngvvlad Gwasgwyu, yn mysg y 
Caisariaid, He y maent hyd yn awr ; ac yn nghyleh dial yr orddwy hono 
y daethant y Caisariaid gyntaf i'r ynys hon. — Trydydd Cyforddwy a ddy- 
weiniwyd o'r ynys hon y gan E]eu Luyddawg a Chynan ei brawd, Ar- 
glwydd Meiriadawc, hyd yu Llydaw, lie y cawsant diroedd, a chyfoeth, a 
theyrnedd y gan yr Ymherawdr Macsen VVledig, am ei gauilofi (gyu- 
northwo) yn erbyn gwyr Rhufain. A'r gwyr hyny a hannodd o Dir 
Meiriadawc, ac o Dir Seisyllwg, ac o dir Gwyr a Gorwennydd ; ac ni 
ddaeth yn eu hoi yr un o honynt ; eithr aros yn Llydaw uc yn Ystre 
Gyfaelavvg a wnaethant hwy, gan wiadychu yno. Ac achos hon o gyf- 
orddwy y bu wanhad a diffyg gwyr arfawc ar Genedl y Cymry, onid aeth- 
ant y Gwyddyl Ffichti yn ormes arnynt : ac o hyny y gorfu ar "Wrtheyrn 
Gwrthenau gyrchu Saeson i ladd (ymladd) yr ormes hono. A'r Saeson 
yn gweled gwencUd y Cymry, a droitant yn Fradormes drwy . gystlyniad y 
Gwyddyl Fhchti, a'r gwyr difrawd a hwynt, a dwyn eu tiroedd oddiar y 
Cymry, a dwyn hefyd oddiarnynt eu braint a'u coron. 

A Tlcair Traha Gadarn Cenedly C}'mry y gelwir y tair cyforddwy yina; 
a hefyd y Tri ArianMu, achos dwyn o honynt o'r ynys yr aur a'r ariant hyd 
y gellid eu cael o dwyll a dichell a difrawd, yn gystal ag o iawn a bodd ; 
a'r Tair Annoeth Luyddawd a'u gelwir, am wanhau drwyddynt yr ynys 
hon gymmaint ag y rhoed lie drwy hyny i'r Tair G ormes Gadarn, sef y 
Coraniaid, a'r Caisariaid, a'r Saeson " — Tin. 14. 

Mae yr hen hanesydd Nennius, yr hwn a ysgrifenai yn y ddegfed ganrif, 
yn dwyn ei dystiolaeth i'r ymfudiad hwn, gan ddywedyd, "Y rhai hyn 
ydynt y Brython Armoricaidd, ac yno yr arosant hyd y dydd heddyw; o 
achos eu habsenoldeb, Prydain a oiesgynwyd gan genedloedd estronol, a'i 
hetifeddion a fwriwyd allan, kyd nes caniateir cynnorthwy oddiwrih Dduw."* 

Y mae yn y Mabinogion hefj T d chwedl a elwir "Breuddwyd Macsen 
Wledig," yn cyfeirio at yr un peth; ac er fod y Lreuddwyd dj^wededig yn 
ymddangos o gyfansoddiad mynachaidd, mor ddiweddar efallai a'r 14eg 
ganrif, ac yn dryfrith o ffugiadau ofergoelus, y mae yn brawf fod traddod- 
iad byw yn mhhth y genedl trwy yr oesoedd am y cyfryw ymfudiad o 
Gymry mewn cyssylltiad a chadgyrchiad Macsen Wledig. Dywedir hefyd 
bod Elen merch Eudaf ab Caradawg, yr hon a briodasai Macsen, wedi peri 
gwneyd amryw ffyrdd trwy yr ynys, y rhai a elwir ffyrdd neu "Sarnau 
Elen:" y mae un o'r cyfryw 7 , neu yn hytrach olion o honi, i'w gweled yn 
nghyininydogaeth Dolyddelen. 

Y mudiad crybw r ylledig o gynnifer o arfogion allan o Frydain, a adaw- 
odd yr ynys mor egwan a diamddiffyn, fel nas gallai y trigolion a adawsid 
ynddi wrthsefyll rhuthriadau y gelynion barbaraidd a ddefnyddiasant yr 
arfod yma yn chwannog i'w blino: ond Theodosius, yr hwn a ddaethai i'r 
orsedd amherodrol ar ol Macsen, a ystyriai Ynys Prydain yn rhan ry 
werthfawr o'r amherodraeth i fod yn ddiofal yn ei chylch ; ac felly efe a 
anfonodd gynnorthwyon drosodd, drwy y rhai y gorfodwyd y Scotiaid 
a'r Pictiaid i encilio i'r parthau gogleddol o'r ynys eto unwaith; a thrwy 
ystod teyrnasiad yr amherawdwr galluog hwnw, cafodd y rhai a gyfanedd- 
ent y rhan Rufeinig o'r wlad lonyddwch oddiwrth eu gelynion. Ond bu 

* Gwel Hanes Cymru, gan y Parch. T. Price, t.d. 144. 



ITANES Y CTMRY. 61 

farw Theodosius, pan nad oedd ei fab a'i etifedd, Honorius, narayn bach- 
genyn meddal, lleg mlwydd oed; a phenodwyd un o'r enw Stilico i fod 
yn warcheidwad iddo, neu raglaw i ddwyn y llywodraeth yn mlaen tra 
fyddai dan oed. Hwn drwy ei uchelfrydedd, a andwyodd ei hunan a'i 
benadur ieuanc, ac a lanwodd yr araberodraeth ag ysbryd gwrtbryfel, fel 
y bu raid galw y mihvyr Rhufeinaidd o Frydain, i amddiffyn rhanau ereill 
o'r amherodraeth, nes at y brif ddinas. Yna y Prydeiniaid, pan welsant 
nad gwiw iddynt ddysgwyl cynnorthwy o Rufain, a ffurfiasant lywodraetb 
annibynol yn eu plitb en bunain, ac a etbolasant un o'r enw Marcus yn 
amherawdwr, yr hwn, fel y berntr, oedd yn rbaglaw Rhufeinig yr ynys y 
pryd bwnvv; ond hwn a'u hanfoddlonodd yn fuan, trwy ryw ymddygiadau 
o'i eiddo, fel y cyfodasant yn ei erbyn, ac y'i rhoddasant i farwolaetb. 
Yna yr etbolasant un arall o'r enw Gratian i'r llywodraetb; ond yn mben 
y pedwar mis, rhoddwyd bwn befyd i farwolaetb. Yna yr etbolasant 
fihvr o radd isel, medd rbai: ond ereill a ddywedant ei fod yn frawd i 
Aldroe7i, brenin Llydaw;* ei enw oedd Cystenyn, ac ar gyfrif poblogrwydd 
ei enw, a'i egni cynneddfawl, efe a enillodd arglwyddiaetb dra tbrwyadl 
ar y Prydeiniaid. Dywedir ddarfod iddo gymmeryd. yn wraig bendefiges 
Rufeinaidd, o'r bon, yn ol y Liber Landavensis, y bu iddo ferch, yr bon a 
briodai Pebiau, fab Erb, breuin Gweut ac Ergyng, yr bwn oedd yn gefnderw 
i Tewdrig ab Teitbfallt, brenin Morganwg, a thaid St. Dyfrig. Nid yw 
yn anhebyg mai y Cystenyn bwn a sebodd eglwys Llangystenyn yn Ergyng, 
gan ei gwaddoli, a'i daw Pebiau a'i rboddes wedi byny i Landaf, o'r byn 
roddiad y cair prawf yn y Liber Landavensis, t.d. 314. 

Bu i Cystenyn amryw feibion befyd, yr henaf o ba rai a alwai Constans, 
yr bwn a ddaetb i'r llywodraeth ar ol ei dad. Dywedir mai ei feibion ef 
hefyd oeddynt Einrys "YVledig, ac Utbr Bendragon.t Dywedir i un o'r Pictiaid 
yn mben tua deng mlynedd, dan y rbitb o geisio rhyw ymddiddan cyfrinacbol 
ag ef, ei hudo i ymrodio mewn llwyn o goed neillduedig, lie y'i gwanodd a 
dagr, neu gyllell hir, fel y bu efe farw. 

Wedi marwolaetb Cystenyn, fe ddywaid rhai o'n baneswyr fod cryn ym- 
ryson wedi bod rbwng y pendefigion yn ngbylcb yr olyniad i'r llywodr- 
aeth, gan fod Constans, mab hynaf Cystenyn, yn mynachdy Caerwynt, 
wedi ei neillduo i fucbedd eglwysig ; ond Giortheyrn a'i cymmerodd o'r myn- 
achdy, ac a fynodd ei wneuthur yn frenin, gan sicrhau iddo ei hunan yr 
boll wir awdurdod, fel ei raglaw: a chyn pen hir, efe a gafodd gyfleusdra 
bradwrus i lofruddio y brenin ieuanc, ac heb gydsyniad pendefigion ereill 
yr ynys, efe a drawsfeddiannodd yr orsedd. Ond gan y daw banes Gwrtheym 
a'i weithredoedd dan ein sylw yn naturiol mewn darlith arall, nid ymhel- 
aethwn ar hyn ynia. 

Oddeutu y pryd yma, debygid, y Brytaniaid yn cael eu bHno yn barhaus 
gan y llwytbau gogleddol, ac annghydfod yn eu plith eu hunain yn eu 
gwneyd yn rhy weiniaid i'w gwrthsefyll, a anfonasant unwaith eto i ofyn 
cynnorthwy gan eu hen gyfeillion, y Rhufeiniaid; ac y mae Gildas wedi cadw 
crynodeb o'r llythyr a anfonent at y llywydd JEtvus, ar yr achlysur, yr hwn 
sydd fel y canlyn : — 

"At iEtius, tair gwaith Consul; ocbeneidiau y Brytaniaid. Y Barbar- 
iaid a'n gyrant i'r mor, a'r mor a'n gyra yn ol at y Barbariaid; rhwng y 
rhai hyn, cyfoda dau fath o drancedigaethau, naill a'i fe'n cigyddir, neu fe'n 
boddir." 

* Girald. Cambrensis, lib. vL p. 43. Owen's Hist, of Wales, p. 112. Warrinnton's History 

of Wales, p. 33. 

t Williams's Biographical Dictionary of Welshmen. 



62 DARLITHIAU AE 

Ond ni dderbyniodd yr ynys hon gynnorthwy mwyach o Rufain; canys 
yr uedd gan ei byddinoedd fwy na digon i wneuthur, i wrthsefyll rhuthrau 
eu gelynion barbaraidd yn nghalon yr amherodraeth ; canys yr oedd rhyw 
gyffroad rhyfeddol yn awr wedi dyfcd i gynhyrfu cenedloedd y ddaear, 
a'u gyru yn unfryd yn erbyn amherodraeth. Rhufain. Felly, y ddiweddaf 
o'r byddinoedd Rhufeinaidd a ymadawodd o'r ynys hon tua'r flwyddyn 
446, ac yn y flwyddyn 476 y llwyr ddiffoddwyd amherodraeth y Gorllewin, dan 
deyrnasiad Augustulus, yr olaf o amherawdwyr Rhufain. 

Dyma ni wedi bod yn ceisio rhoddi brasddarluniad o'r "bwystfil ofnadwy 
ac erchyll, a chryf ragorol," a welsai Daniel : yr hwn yr oedd iddo ddannedd 
mawrion o haiarn, ac oedd yn bwytta, ac yn dryllio, ac yn sathru y gweddiii 
dan ei draed ; yn rhoddi ei bawen ofnadwy ar Ynys Prydain, gan wasgu ein 
hynafiaid dewrion yn arswydus. 

Y mae-hanes trigias y Rhufeiniaid yn yr ynys hon, effeithiau y trigias 
hwnw ar iaith, moesau, ac amgylchiadau y cynfrodorion, dadfeiliad eu 
rhwysg cyffredinol, a'u henciliad o Frydain, yn cynnwys testynau y 
buasai yn ddifyrus ymchwiho yn llawer pellach iddynt nag y cawsom ni 
hamdden i wneyd yn narpariad y Ddarlith hon: ond ni oddef y ffiniau a 
osodasom i ni ein hunain, i ni ymhelaethu, gan hyny, terfynwn y Ddarlith 
yma, gyda lhai casgliadau oddiwrth yr hyn a fu dan sylw: — 1. Gwelwn 
nad oedd diffyg o ddewrder personol yn mysg ein cyndadau; canys er 
nad oeddynt ond noethion o ran arfogaeth mewn cymhariaeth a'r Rhuf- 
einiaid, ac annghyfarwydd hefyd ar y celfyddydau milwraidd, ni chafodd 
y Rhufeiniaid, gymmaint o orch^st i oresgyn holl wledydd Ewrop, ag 
a gawsant i oresgyn Ynys Brydain. Ac yn nodweddion Caswallon a 
Charadawg, Buddug a Gwallawc, ac ereill o'u pendefiigion, cawn enghreifft- 
iau o'r gwladgarwch mwyaf twym, a'r dewrder mwyaf dihafal, fel nad wyf 
yn meddwl y gall yr oesoedd diweddar ddangos eu heilfydd, a chym- 
meryd i ystyriaeth eu hanfanteision, ac enwogrwydd milwraidd y rhai a 
wrthsafent. 

2. Gwelwn mai y prif, os nad yr unig achos i'r Rhufeiniaid allu cael 
gorphwysdra i wadn eu troed o fewn ein hynys, oedd annghytundeb yr 
amryfal lwythi yn eu plith eu hunain, ac eiddigedd y man benaethiaid o'u 
gilydd; fel y cyfodai bradwyr, yn enwedig o fysg dychweledigion diw- 
eddar i'r ynys, megis y Belgwys, y rhai nid oeddynt wedi cydymgorphori 
yn drwyadl a'r cynfrodorion, gan y rhai y cawsent hwy nawdd a chroesaw 
yn eu cyfyngderaa mwyaf. — Y mae cofia y gwroniaid gwladgarol a ffydd- 
lawn yn hyfryd, a'u henwau eto yn arogli yn beraidd i'w holafiaid; tra y 
mae enwau bradwyr ein gwlad a'u cenedl yn ffiaidd, a'n coffa yn cynhyrfu 
dygasedd o'n mewn. 

3. Gwelwn ddoethineb y Llywydd goruchel, a'i ddaioni tuag at ein 
cenedl, yn ei waith yn goruwch-lywodraethu ysbryd uchelfrydig a chalon 
drachwantus y Rhufeiniaid, yn eu hymosodiad ar Frydain, i fod yn foddion 
gwanychiad gefynau eu coelgrefydd, a'u parotoad i dderbyn yr Efengyl, 
ac egwyddorion gwir grefydd. Trwy fradychiad Caradawg gan Aregwedd 
Foeddawg, achlysurwyd dwyn ei dad Bran ab Llyr yn wystl dros ei fab i 
Rufain, lie y clywodd yr efengyl, ac y'i dysgwyd yn egwyddorion y grefydd 
Gristionogol : a thrwy oresgyniad Ynys Fon gan Suetonius yn gyntaf, ac yn 
llwyrach gan Agricola, dystrywiwyd yr Athrofa Dderwyddol, a chwalwyd 
yr athrawon, fel nad oedd cymmaint o rym gwrthwynebol i ledaeniad 
egwyddorion Cristionogaeth yn y tir. 



HAKES Y OYMRY. 



as 



CYWYDD AR DDEWRDER CARADOG, 



OAN R. DAV1ES, NANTGLYN. 



Pwy yw'r dyn o'r Prydeiniaid 
Ucbaf a threcbaf wrth raid, 
Fu'n cadw ei wlad rhag brad bron 
Dystryw caethiwed estron ? 
Yn ol cofiant honiant hawl 
Gywir banes gorhenawi, 
Por aodawl, Mab Bran ydoedd, 
Cred a gair Caradog oedd. 

Pan fn yrn^ais Iwl Caisar 
Dros y byd am drais a b&r, 
A'i fawr chvvant i'w feddiant fo 
Gael tyniad pob gwlad tano, 
A phenau corona u crain 
Yn wyr rhif dan iau Rbufain ; 
Ac wedi difrodi'n frau 
Doreitbus wladwriaetb.au, 
A darostwng i dristyd 
Amryw fan yn y mawr fyd, 
Troes ei gledd trwy duedd dig 
At Frydain, hynt frivvedig: 
Llytbyr gyrai, mal sai'r son, 
Atgas oil at Gaswallon, 
Am ufudd-dod bynod ber, 
I 'mostwng i'w rymusder, 
Trwy anion gwystlon yn gain 
A'u trofa'n ddeiliaid Rbufain, 
Am lawn deyrnged, addfed un, 
Neu ryfel ddiwarafun. 

Galwodd y call Gaswallon 

Y gwyr o fraint ger ei fron, 
Eang byrwydd gyngboriaid, 
Prif Frython, blaenion ei blaid, 
I gael rboi i glyw y rbai'n 

Y dymbestl oedd yn damwain, 
A'r taranau briwiau brad 

Gaisar a'i agosiad. 

Y dewrion Frytbon un fryd 
Yn ddyfrys wnai ddiofryd 
Am ateb gwyneb di gel 

1 Rbufain, mam y rbyfel, 
Ac ateb pawb yn gytun, 

Oil o'u sedd, oedd fel llais un: — 
"Kin tud ni a'n tadau'n ol 
Yw Prydain, fraint priodol, 
Cadwn yngbyd befyd bon 
O laesdrais cenedl estron, 
Heb ofn geiriau gau un gvvr, 
Na gwartb rwymau gortbrymwr, 



Na bloedd lawn, wydlawn, waedlyd, 
Treisiwr a diboblwr byd : 
Teyrnged na gwystl, taer ungaia 
Nis talwn, trechwn bob trais, 
Nid awn dan iau beicbiau bar, 
Na gweision bytb i Gaisar." 

Ar byn Caisar lacbar lu, 
A'i ddur oil, a'i ddewr allu, 
Gynnullodd egni bollawl 
I'w fawr fost a'i ofer fawl, 
Tua Prydain gain ei gwedd 
Moria3ant mewn mawr rysedd. 

Y Brython bybar bwytbau, 
A mor i'w cylcb fel mur can, 
Gyda'u brenin giasfin gledd 
Ar y maes mewn grymusedd ; 
Gwelent, pan edry client draw, 

Y mileiniaid am laniaw : 
Cadawg fyddinai'r cedyrn, 
Gau restru 'nol canu'r cyrn, 
A'r mor i'w gyfor a gaid 
Ar ei fin o Ruf einiaid ; 

Ac i'w mysg, uwcb terfysg ton, 
Bratbawl ergydiai'r Brytbon 
Bicellau a saetbau sig 
Yn gawodau gwaywedig, 
Nes trywanu'r e.stroniaid 
Yn gnwd gnif i'r llif a'r llaid; 

! ellylled arcbollion, 
Gorwaed oer du'n gwrido'r don ! 
Gwelai'r Caisar mai da'r daitb 
Droi'i olwg adre' eilwaitb. 

Drwy gronfa d'ai'r gvvr anfertb 
Yma'n ol a mwy o nertb. 
Glaniai a tbiriai'r waitb bon 
Heb wir waetbaf y Brytbon ; 
Lladdfa ddirfawr folltawr f u 
Yn ddi atal o'r ddeutu; 
Ac er tiriaw'r gwyr taerion 
Hir-ddrain fu Brydain i'w bron, 
Troi a wnaent yn mben tro'n ol 
Yn ddynion afiwyddiannol. 

Rbufain yn mben rbyw enyd, 
Gan ucbder balcbder ei bryd, 
Oedd eto am dirio'n deg 

1 Frydain, y fro wiwdeg, 



G4 



DARLITHIAU AR 



Ar hyder cael gafael gu, 

Modd unwaith i'w meddiannu ; 

Galwyd gynt i'r hynt fawr hon, 

Da web allu pob (iicbellion; 

Arfogwyd, a llogwyd llu, 

Dorf fawr oil, dirfawr allu, 

A pbwyntiaw elephantiaid 

Geirw yn lie meircb, groenllwm haid ; 

Yn ddrrgel iawn chwyrnlawn cbwant, 

A tbrosodd y rhutbrasant 

Ar y Brython gwirion gwyl, 

Byd asgaetb, heb eu dysgwyl ; 

Yn baiarnawl, blyngawl blaid, 

Ac estylch. rif locustiaid. 

Cynfelyn, cawn ei foli, 
A dewrion Frytbon o fri, 
I'w batal drwy'n bardal bon 
Ar y maes fa rymusion : 
Ond Caradog, d'wysog da, 
Fawr alarcb, f u wrola' ; 
Gwr o aerwr goreuryw, 
Tyst ei nertb, ein testyn yw; 
Gwr glanbryd o ysbryd Iau 
Anorfod yn ei arfau : 
Difalcb fryd mewn gwynfyd gwaith, 
Dilwrf mewn adfyd eilwaitb ; 
Diddryngnaws yn acbaws neb, 
Diweniaitb, na dau wyneb; 
Carwr ei wlad fad a fu, 
Gwron, a'i wlad i'w garu ; 
Rbyfelwr boyw o filoedd, 
Fab a dawn o'i febyd oedd ; — 
Deg ar bugain, filain fodd 
Rbagorwycb, brwydr a gariodd, 
Ar Rufeiniaid baid di bedd. 
Treiswyr yn dilyn trawsedd ; 
Tros saitb mlynedd a'i gledd glain 
Pridawl ddiffynodd Prydain, 
Yn erbyn grym cyndyn certb 
Enynfa Rbufain anfertb. 

Wrtb selu rbeitbus olwg 

Ar fryn lu'r gelyn lawn gwg, 

A'i fod i'w gyfarfod fo 

A mawr gad am ergydio, 

Caradog odidog don, 

Fe areitbiodd i'w Frytbon : — 

" frodyr, ein byfrydwcb 

Yw cadw'n gwlad. rbag triniad trwcb ; 

Ein bywydau beb oediad, 

Rbown dros freiniau, gleiniau'n gwlad ; 

Gafaelwcb, enwog filwyr, 

Cedwch i'ch bron galon gwyr : 



Cofiwcb ddewrder grymder gruid, 
Uwcb nifer, eicb benafiaid ; 
Ymnertbwcb yma'n wyrtbiawl 
Am eicb bro, 'cb eiddo, a'cb bawl : 
I lawr, i lawr maluriwcb 

Y taerion ladron i lwcb ; — 
Atynt yn awr, laddfawr lu ! " 
Ac ercbyll yr ymgyrcbu ; 
Hir bu yno ddarnio'n ddig, 
Dyblu gwaed diblygedig ; 

Y taer Rufeiniaid diradd 
Dros eu lie, am drais a lladd, 
A'r Brytbon bawnion eu Hid, 
Mor baeddol am eu rbyddid, 

Tra Caradog freiniog frig, 
Llywydd od, yn lluddedig: 
Curtis Finddu, fagddu fodd, 
Bryd ucbel a'i bradycbodd; 
Ocb! golled ar led i'w lu 
Fu'r dicbell o'i fradycbu ; 
Ei drosglwyddo'n eiddo wnaid 
Ar y fan i'r Rbufeiniaid ; 
Eu llu'n byn fu'n llawenbau 
O'i dyniad i gadwynau ; 
Ei wraig a'i blant aetbant ollj 
Ran ercb ! dan yr un archoll, 
A'i frodyr cun i'r un rwyd, 
A mawrion wyr gymmervvyd, 
Druain ! i Rufain beb rus, 
Eu cludwyd ger bron Claudus. 
Dygwyd ei weinidogion 
A'i eirf beirdd i'r yrfa bon, 
Ei euraidd goron orwycb, 
A'i dyrcb aur, rbagoraur gwyeb, 
I ddangos Uwydd, sicrwydd sain, 

Y rbyfel ger gwydd Rbufain. 
Caradog, by' vvr ydoedd, 

Of ni dyn o'i f ewn nid oedd ; 
Pob caetb oedd ddilatbr atbrist, 
A salw drem benisel drist; 
Ond Caradog siriog sel, 
Heb ocb, oedd wyneb ucbel; 
Dywedodd yn ei didau, 
lafar rbydd, beb lwfrbau, 
Yn byf, ac o flaen befyd, 
Senedd, a pben bonedd byd. 

"Claud as Caisar, llefaraf 
Air atad, os cenad caf, — 
Ynys Prydain, gywrain gais, 
Hoff enwog a ddiffynais : 
Prif anel fy rbyfeloedd 
A'm dyled i'm deibaid oedd : 



HANTS Y CYMRY. 



05 



Wyf etifedd gorsedd gain 

Priodol goron Prydain. 

Nid rhyfedd bod nod fy nerth 

I'w ohynnal fel ei channerth; 

Nid am sel ac uchcl gsris, 

Ond am ryddid ymroddais: 

O-s da'r ymdrechais, a doeth, 

Gwir i'ch cof goreu'ch cyfoeth; 

Caled fy heiyrn coeliwch 

Am waith brad, i'm hoff wlad fflvvch : 

Oeddwn berchen diweddar 

Goludon a gweisron gwar; 

Trysorion rhagorion, gant> 

Milwyr mewn rhwysg a moliantj 

A rhyfelfeircb. rif hwylfawr, 

Byd mwyth, a chefbydau mam — 

Ni feddaf heddyw'n foddion 

Dan haul, ond y gadwaen hon ! 

O golli'm gvvlad glodadwy, 

Mae'ch plaid Rufeiniaid, yn fwy; 

Os cedwch, wyf is cadwyn, 

I'm ynghyd fy mywyd mwyn, 

Byddaf yn dystiant byvvdda 

O'ch tynenvch, degwch da." 



Rhyfedd gan ddoethion Rhufain 

A dwys oedd glywed ei sain; 

Ar y gair yr agorwyd 

Pob broil yn rliyddion o'u rhwydd, 

A rhyddid prid i Fab Bran, 

Hollawl o hyny allan. 

A dyiia'r pryd, hyfryd hedd, 

Gywir fael er gorfoledd, 

Gyda thylwyth brighvyth Bran, 

Fel enaint nefol anian, 

D'ai'r ddoeth Efengyl goeth gain 

Fawredig gynta'i Frydain. 



Hyn sydd gof hen oesoedd gynt 
Dyddiau terfysglyd oeddynt; 
Gwae ar wae, hirvvae o hyd ; 
Poen ar boen, pwn hir benyd ; 
Ing ar ing, angeu ar waith ; 
Galar ar alar eil waith; — 
Iolvvn Ner, rhag trawsder trwch, 
Mae'n haeddol am ein heddwch. 



Ychwanegwn vai rhannau o Gywydd Arobryn ar "Ymdrech Buddug yn 
erbyn y Rhufeiniaid," gan y diweddar Barch. E. Hughes, Boc ffari. 



Gwawriodd dydd — a haf-ddydd hwn, 
A roi wendeg ar wyndwn, 
Ac eurwisg ar bob goror, 
Ochrau maith, a chyrau mor. 
Pan roed bloedd gyhoedd drwy'r gfid 
Ar filoedd i ryfeliad, 
Ebrwydd, ar arwydd, hir rif, 
Banerawg, byw, aneirif, 
Cerbydau, a charnau chwyrn 
Meirch y gad, mawrwych gedyrn ; 

Y darian, a'r pladuriau, 
Dros y tir, gwelir yn gwau : 
Torf wasgar, lawn terfysgoedd, 
Pob cerbyd fal yspryd oedd ! 
Ar y gelyn oer gilwg, 
Rhuthrent, a gyrent mewn gwg : 
Yntau'n ddur, a mur un modd, 
Un enaid a'i henynodd. 

Y Fanon, un eon, oedd 
Blaenores y blin yroedd ; 
Ac ar gerbyd tanllyd hon, 
Aflonydd, fyw olwynion ; 
Ei dwy ferch, diau o fodd, 
Cain luniau, a'i canlynodd. 



Eu llygaid yn danbaid ynt, 

A'u galar oil a gelynt : 

Dial a roes, do, ail wrid 

A'r ruddiau'r rhai'n o Ryddid ! 

A'u bronau, caerau cariad, 

Yn noethion, gwynion trwy'r gad, 

Eu gyriad sydd ar gorwynt, 

A'u gwallt yn droellau'n y gwynt ! 

Gwroniaid myg yr ynys, 
Milwyr o fraint, mal ar frys, 
Wrth weled hyfed yw hynt 
Yr eiddil dair ymroddynt ; 
Eu holwynion dilynant, 
Ail fywyd ac ysbryd g^nt. 
Weithiau o'u bwau buain, 
Syth yr hed saethau y rhai'n ; 
A'r hirbell bicell i'w bon, 
I galonau gelynion. 
Pladuriau (arfau erfawr 
Poetbion olwynion) i lawr 
Megys yd, (och waedlyd chwant ! ) 
Mil o eraill main riant: 
Tra gyrant, troau gorwyllt, 
Trwy lu blin byddin fal byllt. 



66 



DARLITHIAU AR 



Drwy'r gwaed hyd yr egwydydd, 
"Weithiau'r ant, rhedant yn rhydd, 
I ganol (o fawr gyni ! ) 
Gelynion llymion yn lli'. 
Liu ar lu yn llwyr a'i lawr, 
Torfoedd ar dorfoedd dirfawr ; 
Llaw wrth law (difraw) a dur, 
Irad alon yw'r dolur. 
Angau 'mhob lliwiau a llun 
Oer a welir, arw eilun : 
A'i waeddiadau oedd ddidawl, 
Rhwng bloedd y rniloedd a'u roawL 
Ond ! er lly wio'r lluoedd 
Gan yspryd yn danllyd oedd, 
Ehyw dynged — dynged icgol 
I'r Brython wychion sy'n ol ! 
A eth cri a gweddi i'r gwynt, 
Ran duwiau ni wrandawyat ! 
Trwy amryw gad ofnadwy, 
A brad oedd ymweliad niwy, 
Yr oeddynt i gyrbaeddyd 
Rhoddiad o ben Rhyddid byd. 

Y ddu nos a ddynesodd : 
Tafl dy len, f ' aw en, o fodd, 
Ar y maes, lle'n oer a mud 
Hyd elltydd, yn ngwaed alltud, 
Wyth deg mil, wych beppil cbwyrn, 
Rhin a gwaed yr hen gedyrn, 
Sy'n gorwedd, gorwedd yn srau, 
Hawr och ing I yn mraich angau 1 



Yn nirgelaf ystafell 

Ei llys gynt, lie bu Ilais gwelL 

Y Fanon o wiw fonedd 
Yn awr y sy'n oer ei sedd. 
Kid wylaw mae'n ei dulen, 
Er ar law pwysaw y pen ; 

A grudd brudd ; ond gradd a bri 
Na cbwynant yn ei ehyni 7 
Yn ei gwedd ynt enwog wawl, 
A mawredd uwchlaw marwawl I 

Eisoes o'r byd a'i drasau, 

A mawredd hwn, ymryddhan 

Wna'i hysbryd ; byd heb oedi 

Ysbrydion i'w bron yw bri. 

O'i blaen y tybia luniau 

Hynafiaid yn dibaid wau ; 

Gwyr o einioes goronawg. 

Oesoedd — hir oesoedd yr hawg ! 

Tra heibio'r ant trwy barba^i, 

Amneidiant a mwyn nodau 

Ar hon, eu Ml, i'w dilyn, 

A'u hiaith, fal tybiaf, yw byn : — 

"Pa le, Boadicea, 

Dan gel yn ddiogel dda, 

Y trigi'n awr, erfawr wawd 
Rhufeiniaid, neu rhy fwynwawd I 
I fynu dal dy fonedd ; 

Na gwall o barch gwell yw bedd ; 
Na foddia'u gwyn, na iydd gaeth," 
A chiliant fal drychiolaetb. * 

0V G wyneddion, 



DAKLITH IV. 

BYGIAD CRJSTIGNOGAETH I FBYDAIN. 



Y MaE y geiriau byny o eiddo Solomon fab Bafydd, brenin Israel, yn cael eu 
gwirio mewn myrdd a mwy o amgylchiadau yn mbob oea — "Oddiwrth yr Ar- 
glwydd y mae cerddediad gwr : ond betb a ddeall dyn o'i ffordd ei hun?" 
Diar. 20. 24 ; ac felly y bu yn nodedig yn amgylchiadau dygiad Cristionogaeth 
gyntaf i Ynys Prydain. Pe na buasai Caradawg wedi gwneuthur y fatb wrth- 
safiad dewrwych yn erbyn boll rym y Rhufeiniaid dros gynnifer o flyneddoedd, 
nes gorfodi byd yn nod ei elynion i fawrygu ei nodweddiad fel gwladgarwr 
gwiw, a gwron dihafal, ni buasai mwy o sylw yn cael ei wneyd o bono ef nag a 
wnelai y Pbufeiniaid trahaus o ugeiniau o dywysogion eraill a gymmerid gan- 
ddynt yn garcbarorion rhyfel : ac er cbwerwed oedd id do gael ei fradychu gan 
frenines y Brigantwys, a'i ddwyn mewn cadwynau i Rufain, i'w wneyd yn 



HANES T CYMItT. 67 

ddrych i'r Eidaliaid, ac i chwanegu gogoniant buddugoliaethol yr amherawdwr 
galluog Claudius Caisar, yr hyn yn cldiau a barai alar dwys i'w ddeiliaid ffydd- 
lawn, a'i filwyr dewrion, a ymladdasent gynnifer o frwydrau celyd dan ei luman 
enwog, bu hyny yn achlysur o'r drugaredd fwyaf i Frydain ; cams y Gurnchal 
yn hyu hefyd a barodd i gynddaredd dyn ei foliannu, ac a ataliodd weddill 
cynddaredd mewn iawn bryd. 

Wedi y frwydr waedlyd, yn yr hon y gorchfygai Ostorim, y rhaglaw Rhuf- 
einig, fyddin Caradawg, ac nievvn canlyniad i'r hon y'i bradychwyd yntau ; 
dygid ef, a'i dad hybarchus, Bran ab Llyr JJediaith, yn nghyda'i holl deulu, yn 
garcharorion i Rufain; ond mewn canlyniad i yinddygiad eofn, ac araeth ar- 
dderchog Caradawg o flaen Caisar, a'i boll fonedd, parwyd ei ryddhau ef a'i 
deulu o'u cadwynau ; ac efallai i Caradawg, a'i wraig, a'i ferch, gael dychwelyd 
yn ol i'w wlad el hun a'i diriogaethau treftadawl, dan yr amod nad ymladdai 
efe mwyach yn erbyn y gallu Rhufeinaidd: o'r byn y mae y tawelwch cyffred- 
inol a fu yn Mrydain dros amryw flyneddoedd wedi marwolaeth Ostorius, yn 
brawf lied gryf ; ond fel gwystl o'i ffyddlondeb i'w gyfamod, ceisid gan ei dad 
aros yn Rhufain, yr hyn a wnaeth, fel y'n hysbysir, dros saith mlynedd ; ac y 
mae yn debyg i amryw o'i deulu aros yno gydag ef. ISid ymddengys oddiwrth 
unrhyw gofion sydd ar gael genym ni yn bresenol, fod unrhyw gaethiwed ar 
Bran na'i deulu, dros yr yspaid dywededig, yn amgen na'u bod yn gorfod car- 
trefu yn Rhufain ; a thebyg y w yr ymddygid tuag atynt yn barchus yn Uys 
Rhufain ; ac nis gellir gwybod paham y rhoddid caniatad iddynt i ddychwelyd 
i'w gwlad eu hun yn mhen y saith mlynedd ; oddieithr bod Caradawg, dros yr 
hwn yr oedd Bran yn wystl yn y brif ddinas, wedi marw erbyn hyny. 

Tra yr arhosai Bran a'i deulu yn Rhufain, yr oedd yr Efengyl yn cael ei 
phregethu yn y ddinas hono, a llawer o'r trigolion, ie, fe debygid, rai o dylwyth 
Caisar ei hunan wedi ymwrthod a'u heilunod mudion, a gwneuthur profies 
gyhoeddus o'u ffydd yn Nghrist ; ac fel hyn gallasai y Prydeiniaid gael cyfleus- 
tra i glywed yr Efengyl yn cael ei phregethu ; ac i ymgyfeillachu a'r rhai a'i 
pregethent, ac yn mysg eraill, efallai, a Phaul, apostol mawr y Cenhedloedd. 
Wedi i'r hen dywysog Cymreig deimlo awdurdod yr Efengyl ar ei feddwl ei hun, 
a phrofi ei chysuron melus a sylvveddol, yr oedd yn eithaf naturiol iddo fod yn 
llawn awydd am ddwyn y gwirioueddau gwerthfawr hyny i'w gydgenedl anwyl, 
y rhai oeddynt "heb obaith ganddynt, ac heb Dduw yn y byd:" gan hyny, can 
gynted ag y cafodd ei ryddid, efe a hwyliodd tua Phrydain, a chydag ef bedwar 
o wyr enwog am eu duwioldeb, a'u sel dros ledaeniad y gwirionedd, sef Hid, 
Cyndaf, Arwystl, a Mawan, yr hwn, yn ol rhai awduron, oedd fab i Cyndaf. Dy- 
wedir mai Iuddewonydoedd Hid, Cyndaf, a Maivan, ac mai Rhufeinwr ydoedd 
A ncystl, yr hwn a gyfenwir yn ''Achau y Saint," yn Ancyrtli Hen ; a bernir 
mai yr un ydoedd a'r Aristobulus am yr hwn y crybwylla Paul yn Rhuf. 10. 16 ; 
"Anerchwch y rhai sydd o dylwyth Aristobulus." 

Ein hawdurdod dros y golygiad uchod, a dynir o'r " Trioedd Cymreig," ac 
"Achau y Saint," yn nghyda rhai crybvvylliadau o waith Usher, Stillinyfleet, 
Gildas, Eusebius, &c. Fel hyn y dywaid y Trioedd ar hyn : — 

"Tri Menwedigion (neu Fendigedigion) Teyrnedd Ynys Prydain: — Bran 
Fendigaid ab Llyr Llediaith, a ddygwys gyntaf ffydd yn Nghrist i Genedl y 
Cymry o Rufain, lie y bu efe saith mlynedd yn ngwystl ei fab Caradawg, a ddug 
gwyr Rhufain yn ngharchar, gwedi ei fradychu trwy hud, a thwyll, a chynllwyn 
Aregwedd Foeddawg." — Tri. 35. 

Y mae yr Archesgob Usher yn ail adrodd hen gyfansoddiad Groegaidd, yr hwn 
a fynega i Aristobulus gael ei ordeinio gan Paul, i fod yn esgob i'r Prydeiniaid. 
Ac y mae Gildas, yr hwn a ysgrifenai ei hanes mor foreu a'r chweched ganrif, 
yn rhoi ar ddeall ei fod yn beth hysbys yn ei amser ef , fod goleuni Cristionog- 
keth wedi tywynu ar Frydain cyn dyddiau gwrthryfel Buddug : — "Yn y cyfamser, 



68 DARLITHIAU AR 

yr ynysoedd hyn, y rhai oeddynt yn rhwym mewn oerni a rhew, ac mewn bro 
bellenig o'r byd, yn mhell oddiwrth yr haul gweledis:, a dderbyniasant belydraii 
o oleuni, sef hyfforddiadau sanctaidd Crist, y gwir haul, yr hwu a ddangosai i'r 
boll fyd ei ogoniant, nid yn unig o'r ffurfafen dymhorol, ond o uchelder y nef- 
oedd, yr hon sydd yn tra rhagori ar bob peth tymhorol, yn y rhan olaf, fel y 
gwyddom o deyrnasiad Tiberius Caisar, gan yr hwn y lledaenid ei grefydd yn 
ddirwystr, a bygythid ag angeu y rhai a ymyrent a'i phroffesw3 T r." Dyna dyst- 
iolaeth GiJdas. Ac yn mhellach y dy waid ef — " Y pelydrau hyn o oleuni a 
dderbyniwyd a meddyliau claiar gan y trigolion, ond er hyny, hwy (sef egwydd- 
orion yr Efengyl) a wreiddiasant yn mysg rhai o honynt, i raddau rnwy neu lai, 
hyd y naw mlynedd erledigaeth dan Dioclesian, pan y dymchwelwyd yr eglwysi 
drwy yr holl fyd, y llosgwyd cynnifer o gyfysgrifau ar a ellid gael o'r Ysgryth- 
yrau Sanctaidd yn yr heolydd, a bugeiliaid detholedig diadell Duw a gigydd- 
Iwyd yn nghyda'r praidd fel, o byddai bossibl, nas gadewid mewn rhai taleith- 
lau ddim o oliou crefydd Crist." 

Yr Esgob Still in gfeet hefyd. yn ei Orgines Britanicce, a ymresymai fel hyn : — 
" Mae yn sicr f od Paul wedi enill dychweledigion lawer ar ei ddyfodiad i Rufain, 
am ba achos y soniai efe am saint yn nhylwych Caisar ; ac nid yw yn annhebyg 
fod rhai o'r caethion Prydeinaidd, a ddygasid drosodd gyda Charadawg a'i deulu, 
o'u nifer; y rhai yn ddiau a fuasent yn awyddus am weled dychweliad eu gwlad 
trwy Paul, apostol enwog y Cenedloedd." 

Pan ystyriom fod yr esgob dysgedig yn rhwym o fod yn hollol anadnabyddus 
o dystiolaethau y Trioedd, a'r Achau, pan gyfansoddai ei lyfr, y mae cyd-daraw- 
iad y casgliad uchod a'r cyfryw dystiolaethau, yn teilyngu ystyriaeth arbenig. 

Mae yn wir bod amryw haneswyr, ac yn ea mysg y diweddar Dr. Burgess, 
Esgob Ty Ddewi, yn dadleu yn gryf bod yr Apostol Paul ei hunan wedi bod yn 
pregethu yr Efengyl yn Mrydrain ; dodaf yma rai o'i resymau er mwyn y chwil- 
frydig:— " Yn gyntaf, y mae yr Apostol yn Rhuf. 15. 28, yn dweyd ei fod ef yn 
bwriadu myned i'r Hispaen, 'Mi a ddeuaf heibioch i'r Hyspaen.' Ac y mae 
Clemens Romanus, yr hwn oedd gyfaill a chydweithiwr i St. Paid, ac yn dy- 
wedyd i'r Apostol hwnw yn ei bregethiad o'r Efengyl 'deithio hyd derfynau 
eithaf y Gorllevm?;' ac y mae amryw awdurdodau i ddangos fod Ynys Prydain 
yn cael ei chyfrif yn mhlith ardaloedd eithaf y Gorllewin. Er enghraifft, y mae 
Catullus yn ei galw 'yr ynys bellaf o'r Gorllewin.' Ac y mae Eusebius, yr 
hwn a ysgrifenai rhwng 270 a 340, yn dywedyd c i rai o'r Apostolion grotsi y 
mor i'r Ynysoedd Prydeinaidd? Hefyd y mae Hieroxymus, neu Jerome, yn yr 
un ganrif, yn dywedyd i St. Paul, ar ol iddo fod yn yr Hispaen, 'fyned o for i 
fdr, a phregethu yr Efengyl yn yr ardaloedd gorllewinol.' Ac y mae yn rhoi ar 
ddeall mewn man arall, ei fod ef yn cyfrif Prydain yn mhlith yr ardaloedd gor- 
llewinol. Yn y chweched ganrif, y mae Prydydd o'r enw Venatsttius Fortu- 
Natus, yn dywedyd i St. Paul 'groesi y mor, a myned hyd Ynys Prydain.' " 

Crynhoad yr Esgob dysgedig oddiwrth y mynegiadau hyn, yw fod yr apostol 
wedi ymweled ag Vnys Prydain ; a thrwy lawer o ymchwiliad hanesyddol, y 
mae efe yn dangos fod yr unig amser yn yr hwn y gallasai yr apostol gyflawni y 
daith hon, yn cyd-daro mor agos a dychweliad Caradawg o Rufain, fel yr haera 
yn hyderus iddo ddefnyddio y cyfle hwnw i ddyfod drwodd i'r ynys hon. 

Myn rhai hefyd, fod cadarnhad i'r golygiad uchod yn ganfyddadwy yn enw 
eglwys gadeiriol Llundain, sef St. Paul's, gan fod eglwysi cyflwynedig i'r apostol 
hwn mor anaml, meddyliant fod yr eithriad hwn yn arwyddoccau rhyw achos 
pennodol i beri dewisiad o'i enw yma, a chasglant mai er coffadwriaeth o'i 
weinidogaeth yn y lie hwnw y rhoddwyd ei enw ar yr eglwys. 

O'm rhan fy hun, wedi gwneuthur o honof lawer o ymchwiliadau nas meddaf 
ofod i'w hadrodd yn fanol yn y Ddarlith hon, nis gallaf lai na barnu mai trwy 
weinidogaeth yr Apostol Paul yr enillwyd y dychweledigion cyntaf o'r Prydein- 



HANE8 Y CTMRT. C9 

laid i ffydd Crist, a kyny yh Rhufain ; mai efe a awdurdododd ac a anfonodd y 
eenhadon cyntaf i bregethu yr Efengyl yn Ynys Prydain, gyda Bran ab Llyr, 
ar ei ddychweliad o Rufain i wlad ei dadau, a'i fod yn teinilo pryder mawr yn 
achos cyflwr brodorion yr Yflye hon; ond y mae yn anhawdd genyf feddwl y 
Duasai amgylebiad mor bwysig ag ymweliad apostol mawr y Cenedloedd a'n 
gwlad, mor ddisylw yn ein hen gofion cenedlaethol, tra y maent yn cynnwya 
bryldwylliadaU o amgylchiadau eraill, llai pwysig, o'r unrbyvv gyfnod. 

isid oes genym un cry bwy Iliad, ar gof a chadw, er cadarnkau y dyb o 
fod y gwrori Caradawg wedi ei enill i'r ffydd Gristionogol, ac nid yw kyny 
yn debyg, os barnwn fel y crybwyllais o'r blaen, ei fod ef wedi dycbwelyd 
i'w wlad V11. y fall ar ei ryddhad gan Caisar : ac mai ar ei farwolaetk ef y 
dycbwelodd Bran, yr kwn yn nghyda'i deuln a arosent yn Rhufain, yn 
wystlon o'i ffyddlohdeb i'r llywodraeth bono, tra fu efe byw : ond cry- 
bwyllir ani /w/yi », fercb Caradawg ab Bran, fel y fenyw gyntaf o'r saint 
Prydeinaidd. Yr oedd hi yn byw hyd yn agos i ddiwedd y ganrif gyntaf, 
a phriododd ag tin Sarllog^ Arglwydd Caer Sarllog, a elwir yn awr Old 
Sdrum. Crybwyllir hefyd am Cyllin, fab Caradawg, fel un o'r prif Grist- 
ionogion Prydeinaidd. Pa un a Oedd y rhai byn wedi aros gyda'u taid yn 
Rhufaiti, ag iddyrit gael eu henill i gredu yr Efengyl yno, ai ynte ar 
ddychweliad eu taid d Rufain y derbyniasant Gristionogaeth, a'u bod felly 
yn mysg blaenffrvvyth buddugoliaeithau yr Efengyl yn yr ynysoedd hyn, 
his gellir ei benderfyntt. Y mae amryw awdwyr hefyd yn barnu mai 
merch i Caradawg ydoedd Claudia, yv hon a giybwyllir gan Paul yn ei 
Epistol at Tiinotbeua (2 Tim. 4. 21,) yn briod a phendefig Rhufeinaidd, o 
deulu Caisar, o'r enw Pudens ; a pha Gymraes a f uasai mor debyg o gael 
ei hanrhyde'ddu drwy undeb priodasol a phendefig Rhufeinaidd uchelradd 
a meich y gwron enwog Caradawg? Mae yr Archesgob Usher yn dra 
phenderfynol ar hyn, ac yn dadleu mai hi oedd y gyntaf o'r Prydeiniaid a 
dderbyniodd Gristionogaeth, ac mai drwy ei hofferynoldeb hi yr enillid y 
lleill o'r teulu i wrandaw a derbyn yr Efengyl. — Cyfansoddai bardd Eidal- 
aidd o'r enw Martialis, ychydig o linellau o glod iddi, y rhai a gyfleithir fel 
y oanlyn gan awdvvr hyawdl " Drych y Prif Oesoedd." Fel hyn y maent — 

"Mae Gwladys Ruffydd gywrain 

A ddaeth o Ynys Prydain, 

Mewn glendid^ dygiad, dysg a dawn, 

Mor llawn a neb o Rufain, 

Mor Ian ac odiaeth fanol 

Yw ei hwynebpryd grasol ; 

Ni wn i fod mewn cwr o'r byd 

Wynebpryd mor ragorol. 

Boed y genfigen wammal, 

Rhwng gwragedd Groeg a'r Eidal, 

Gwladys yw eu pen, a'u dawn, 

Pa le y cawn ei chystal?" 
Heblaw hyn, nid oes genym un sail i ameu na alla3ai fod ambell i 
Gristion yn mysg y Rhufeiniaid a ddeaent drosodd i breswylio yn y tref- 
edigaethau a sefydlid gan eu tywysogion yn yr ynys hon, neu y milwyr a 
anfonid drosodd, i ymladd eu rhyfeloedd, y rhai a allasent fod yn offer- 
ynol i ledaenu yr Efengyl yn mysg eu cydnabod, oddeutu y trefed'igaethau 
neu eu gorsafau milwraidd. Y mae un amgylchiad tra nodedig yn cael ei 
grybwyll gan Rowlands, yn ei lyf r ar H}-nafiaethau Mon, yr hyn a duedda 
i brofi bod rhyw rai a garent yr Arglwydd Iesu yn y fyddin gyntaf a ar- 
weiniai Suetonius drosodd, i oresgyn Ynys Fon, yn y flwyddyn 61 : canys 



70 DARLTTHIAU *AE 

yn adfeilion hen adeiladau Derwyddol, a ddystrywid gan Suetonius yn y 
cadgyrchiad cyntaf hwnw, y cafodd yr hynafiaethydd uchod, wrth agor 
bol yr adfeilion crybwylledig i chwilio am ryw hynafiaethau, yn y fiwyddyn 
1723, fathodyn o'r Gwaredwr ; ar un ochr iddo, yr oedd pen ag wyneb, 
wedi ei ddylunio yn hardd, ac ar ei wyneb arall, argraff Hebreaidd hardd, 
yn cynnwys ymadroddion o'r ystyr yma — "Hwn tw Iesu Gkist y Gwar- 
edwr." 

Pa fodd y deuai y bathodyn crybwylledig i'r fath le; oddieithr ei golli 
yn ngherfysg y frwydr a fu rbwng y Rhufeiniaid a'r Derwyddon ar eu glan- 
iad gerllaw Porthamel, neu yn wir, gwymp ei berchenog yn ngbanol ad- 
feilion yr hen deml Dderwyddol, lie y bu y dystiolaeth yma o'i gariad at 
Grist yn gorwedd gyda'i esgyrn dros un cant ar bymtheg a haner o flyn- 
eddoedd, sef hyd onis caed ef gan Rowlands t wrth gloddio a chwilio yr hen 
adfeilion crybwylledig. — Drwg iawn genyf ychwanegu fod y dernyn dy- 
ddorol uchod o hynafiaeth wedi ei golli, tra yn cael ei ddwyn gan ryw 
genad oddiwrth Mr. Roiclands i ryw hynafiaethwr arall i'w weled. 

Efallai y goddefa y darllenydd i mi droi ychydig o'r ffordd yn bresenol, 
i adrodd un hacesyn, neu yn hytrach chwedl fechan, am Bran a'i chwaer 
Bronwen, yr hon a geir yn y Mabinogion. — Dywedir fod Bronwen yn pres- 
wylio yn Harlech, swydd Feirionydd, yr hwn le a elwid oddiwrthi gynt, 
"Twr Bronwen." Matholwch, brenin y Werddon, a'i ceisiodd ac a'i 
cafodd yn wraig ; ond yn mhen yspaid, wedi ei myned gydag ef i'w wlad, 
efe a ymddygai yn frwnt ati, ac a'i tarawai ar ei grudd, am ba achos y 
gadawai hi y wlad hono, i ddychwelyd i'w hen gartref ; ond pan y tiriodd 
ar oror Mon, tua Phorth Fadog, ger Llanfwrog efallai, dywedir iddi edrych 
yn ol tua'r Iwerddon, yr hyn a adnewyddodd yr adgof o'r trahausder a 
gawsai yno yn y fath fodd ag y bu hi farw o dor calou : ac y mae y chwedl 
yn chwanegu darluniad o'i beddrod, gan ddywedyd — "Bedd petrual a 
wnaed i Fronwen, ferch Llyr, ar Ian Alaw, ac yno y claddwyd hi." Yn y 
fiwyddyn 1813 gwnaed darganfyddiad tra dyddorawl, yr hyn a brawf fod 
hyd yn nod y ffugchwedlau Cymreig, a elwir y Mabmogion, yn seiliedig 
ar ffeithiau hanesyddawl. Rhyw amaethwr a drigianai ar Ian yr afon 
Alaw, mewn angen am gerig at ryw wasanaeth, a aeth i'w helpio ei hun o 
hen garnedd oedd ar Ian yr afon, ac a elwid "yrYnys Foel," ac weithiau 
"Ynys Bronwen." Wedi symud llawer o gerig, daeth yr amaethwr 
o'r diwedd at gistfaen orchuddiedig gan lechfaen mawr: ac erbyn symud 
y caead, gwelid yn y gistfaen lestr pridd (urn,) tua throedfedd o ddyfnder, 
wedi ei chyfleu a'i genau yn isaf, yn llawn o ludw, a darnau llosgedig o 
esgyrn. — Y mae cyfeiriad yn y Trioedd hefyd at yr amgylchiad yma, gan 
ddywedyd fod Bran wedi cynnull llu mawr i fyned drosodd i ddial traha 
ei chwaer ar Matholwch. Md yw yn annhebyg bod yr amgylchiad yma 
wedi cymmeryd lie pan oedd Bran yn lied ieuanc, o leiaf cyn i'w fab Car- 
adawg ddyfod i enwogrwydd, ac o ganlyniad, cyn iddo yntau wybod dim 
am Gristionogaeth. Gellir meddwl bod y cadgyrchiad yma wedi bod yn 
ofnadwy o ddinystriol ; canys fe ddywedir na ddychwelodd o'r cadgyrch- 
iad ofnadwy namyn saith yn fyw, wedi agos ddibobli y Werddon. 

Ond i ddychwelyd at ein testyn, yr ydym yn cael lie i feddwl mai 
penadur ar yr Essyllwyr, y rhai a gyfaneddent Ddeuheubarth Cymru, 
ydoedd Bran, pan y'i cymmerwyd ef ynghyda'i fab Caradawg yn garchar- 
orion, ac nid yw yn annhebyg iddo ar ei ddychweliad o Rufain, fyned i'r 
un wlad i gartrefu, yn mysg ei bobl a'i geraint ; ac felly, gyda'r Essyllwyr 
y gellid meddwl i'r Efengyl gael ei phregethu gyntaf o fewn yr ynys 
hon, ac oddiwrthynt ymdaenai y gwirionedd yn lied fuan at y llwythau 
cyfnesol, yn enwedig y Gordofigwys, y rhai oeddynt mewn cyfathrach 



HANE3 Y CTMRT 71 

oV agosaf a'r EssyllTryr, os nid yn ddeiliaid yr un penadur tua'r pryd 
dan sylw. 

Mae yn anhawdd i ni beidio gollwng yr awenau i'n dychymygion, a 
goddef iddynt bortreiadu golygfa a allesid gael yn fynych yn y ganrif 
gyntaf, ar rai o lanerchau ein hen wlad hoff. — Daew un o'r prif genhadon, 
ai Ctjndaf, I lti/ } neu Arwystli yw, nis gwn, yn sefyll dan gysgod y dderwen 
gauadfrig, ar lethx y bryn draw, ac wedi ei ddoniaw a gallu i lefaru a 
thafodau, yn dysgu yr hen Gymry yn eu hiaith eu hunain, am yr unig wir 
Ddaw, a'r hwn a anfonodd efe, Iesu Grist, ein Hiachawdwr ni; yn ym- 
resymu a'r Derwyddon, gan wrthbrofi eu dychymygion fibl, a'u dwyfydd- 
iaeth annghyson ; a'r gwirioneddau rhyfedd a draethid ganddo gyda'r 
fath symlrwydd a thanbeidrwydd, dan ddylanwad dwyfol, yn cario argy- 
hoeddiad i feddyliau y gwrandawyr, ac yn peri hyd yn nod i'r athrawon 
Dervvyddol, y rhai yn ol eu hegwyddorion eu hunain oeddynt yn rhwym i 
brofi pob peth, a dal y gwir yn erbyn y byd, synu uwch ben y ddysg new- 
ydd a ddygi<l i'w clustiau, ac yn encilio i'w celloedd, neu eu myfyrianau 
neillduedig, i ddwys ystjTied y tystiolaeth.au rhyfedd a glywsent ; ac yna, 
wedi eu gorchfygu a'u henill i gredu y gwirionedd, yn ymwasgu a'r 
Cristionogion, fel y'u dysgid yn fanylach yn ffordd Duw y gwirionedd. 

Ond pan ystyriom ansawdd derfysglyd y wlad, y rhyfeloedd parhaus a 
ffynent rhwng y naill lwyth a'r Hall, neu rhyngddynt a'r Rhufeiniaid, a'r 
anfantais o ddiffyg ffyrdd cyfleus i gynnal cymundeb rhwng y naill ran 
o'r wlad a'r Hall, nid yw yn debyg i'r grefydd newydd ymdaenu gyda rhyw 
gyflymdra hyuod a chyffredinol. Ac a hyn y cytuna tystiolaeth Gildas* 
yr hwn a ddywedai : — " Y pelydr hyn o oleuni a dderbynid a, meddyliau 
elaiar gan y preswylwyr, ond er hyny (egwyddorion y gwirionedd) a 
wreiddiasant yn mysg rhai o honynt i raddau mwy neu lai, hyd y naw mly- 
nedd erledigaeth dan y creulawn Dioclesian, pan ddymchwelid yr eglwysi 
drwy yr holl fyd, y llosgid yr holl eiliadon o'r Ysgrythyrau Sanctaidd a 
ellid gael yn yr heolydd, ac y llofrnddid etholedig fugeillaid praidd Duw 
yn nghyda'u praidd diniwed, fel nas gadewid, o byddai bossibl, ddim o 
olion crefydd Crist yn rhai o'r taleithiau." 

* Gildas ydoedd fab i Caw, tywysog gogleddol, ac vfyr Gerainl ab Erbin, tywysog Dyfnaint. 
Efe a anwyd tua'r flwyddyn 500, yn mysp Cymry Ystrad Clwyd, efallai, neu Brydeiniaid 
Cumbria, am ba actios y'i gelwir weithiau Gildas Albanicus. Tua chanol y chweched ganrif, 
gormesai y Saeson eyinmaint ar drigolion Cambria ac Ystrad Clwyd, fel y bu raid i Caw a'i 
deulu symud oddiyno, ac ymofyn am nodded yn Nghymra. Yr hen dywysog a ymsefydlai 
yn Mon, lie y terfynodd efe ei ddyddiau; a dywedir fod y rhan fwyafo'i feibion wedi encilio 
i wlad yr Essyllwyr, lie y'u derbynid yn roesawus gan Arthur Frenin, hoff drigle yr hwn 
ydoedd yn Nghaerlleon ar Wysg. Amryw o honynt a ymroisant i fuchedd grefyddol, ac yn eu 
mysg Gildas, yr hwn a ymunai & chynnulleidfa Catwg Ddoeth, yn Morgauwg, yr hwn sefydliad 
a gychwynasid gan Garmon, er gwrthsefyll egwyddorion Morganiaeth. Dywedir fod Gildas 
wedi agoryd athrofa yn Nghaerbaddon tua'r flwyddyn 555, am ba achos y'i gelwir weithau 
Gildas Badonicus ; canys y mae lie cryf i feddwl nad oedd dau Gildas. Mae amryw hynaf- 
laethwyr craffus yn barnu mai efe ydoedd y bardd enwog Aneurin Gwawdrydd : ac os felly, 
efe a syrthiodd drwy law llofrudd ; canys tywysog o'r enw Eidyn, er ymddial efallai am y 
rhyddid a arferasai y bardd yn ei sylwadau ar wyr mewn awdurdod, camweddau y rhai a 
ddynoethid ganddo yn ddiarbed, a'i lladdodd trwy ei daro yn ei ben a bwyall. Yr oedd ei fab 
Cennyd yn benathraw Cor Cennyd, a elwir yn awr Llangenyd yn Mro Gwyr. Ymddengys lod 
gan Cennyd diriogaethau yn Seinghenydd, hen enw Caerphily, ac efallai i'r lie gael ei enw 
presenol oddiwrth ei fab FfUi, yr hwn hefyd oedd wr mewn urddau eglwysig, ag oedd yn oesi 
tua dechreu y seithfed ganrif.— The Cambro British Biography,' 1 by William Richabds, LL.D. 



72 DARLITHIAU AR 

Mae yn anmhosibl i ni, ar hyn o bryd, alln cael allan i foddlonrwydd, 
i ba raddau y fi'ynodd Cristionogaeth yn mysg ein hynafiaid ar yr adeg 
dan sylw : ond tebygem y gallwn gasglu ar seiliau teg ei bod wedi cym- 
rneryd gafael gref yn nbylwyth Bran tad Caradawg; canys yn mhen tua 
cban' mlynedd wedi dygiad yr Efengyl i Frydain, yr ydym yn cael hanes 
am un o'r gwehylyth yma, sef Lleirwg ab Coel ab Cyllin ab Caradawg, yn 
frenin Cristionogol, ac yn offeryn hynod er adfywiad Cristionogaeth yn mysg 
ei gydgenedl: ac ar gyfrif y daioni a wnaeth efe i'w gydgenedl, efe a gyf- 
enwir fynychaf Lies ab Cod; ao weithiau " Lleufer Mawr" neu y Goleuad. 
Mawr, ar gyfrif ei offerynoldeb i adfywio a liedaeu goleuni Cristionogaeth 
drwy yr ynys. Dyma y crybwylliad a gawn ni am dano ef yn Nhrioedd 
Ynys Piydain: — "Tri Menwedigion (bendigedigion) teyraedd Ynys Pryd- 
ain ; Bran Fendigaid ab Llyr Llediaith, a ddygwys gyntaf ffydd yn Nghrist 
i genedl y Cymry o Rufain, lie y bu efe saith mlynedd yn ngwystl ei fab 
Caradawg, a ddug gwyr Rhufain yn ngharchar, gwedi ei fradychu trwy 
hud, a thwyll, a chynllwyn Aregwedd Foeddawg. Ail, Lleirwg ab Coel 
ab Cyllin, Sant, a elwir Lleufer Mawr, a wnaeth yr eglwys gyntaf yn 
Llandaf : a hono fu'r gyntaf yn Ynys Prydain ; ac a ddodes fraint gwlad 
a chenedl, a brawd a briduw (tyngiad) ar a fyddant o'r ffydd yn Nghrist," 
Tri. 85. A thrachefn : — "Tri Archesgobawd Ynys Prydain; Cyntaf, 
Llandaf, o ddawn Lleirwg ab Coel ab Cyllin, yr hwn a roddes diroedd a 
braint gwlad idd y rhai a gystlynynt gyntaf ag y ffydd yn Nghrist ; Ail, 
Caer Efrawg, o ddawn Cystenyn emherawdwr, sef oedd efe y cyntaf odd yr 
emherodron yn Rhufain a ymgystlynwys ag y ffydd yn Nghrist ; Trydydd, 
Llundain, o ddawn yr emherawdr Macsen Wledig : a gwedi hyny y buant, 
Caer Llion ar Wysg, ac y Gelliwig. yn ISghaernyw, a Chaer Rhianedd yn 
y Gogledd ; ac yn awr y mae Mynyw, a Chaer Efrawg, a Chaer Gaint," — 
Tri. 66. Y mae y ddau Driad dylynol yn taflu peth goleu debygid ar yr 
un blaenorol. Gwel Cambro Briton, vol. ii. p. 195. 

Lleirwg, yn gwybod mai o Rufain y daethai yr Efengyl gyntaf i'r 
ynysoedd hyn, yn amser ei orhendaid, ac yn deall hefyd, efallai, fod 
yn y ddinas hono amryw o Gymry urddasol ar y pryd, yn proffesu 
Cristionogaeth, a anfonodd at un Eleutherius, yr hwn oedd y pryd hyny 
yn Esgob yr Eglwys Gristionogol yn Rhufain, gan daer erfyn arno anfon 
gwyr cymhwys drosodd, i ddysgu ffyrdd Duw yn fanylach i'r Prydeiniaid ; 
a'r hyn y cydsyniodd efe yn garedig, gan anfon dau wr galluog drosodd, 
y rhai a elwid By fan a F fag an, at y rhai y mae yr Achau Cymreig yn 
chwanegu dau ereill, sef Medwy ac El fan; ac wedi tirio o honynt yma, 
cawsant bob cefnogaeth a chynnorthwy gan Lleirwg i ddwyn yn mlaen 
y gwaith gogoneddus o efengyleiddio y Prydeiniaid. Y mae genym le 
cryf i feddwl fod un o'r pedwar cenadon hyn yn Gymro, ac o'r un gwehel- 
yth fyth a'r hen Bran Fendigaid, er iddo gael ei ddysgeidiaeth grefyddol 
efallai yn Rhufain ; canys fel hyn y cawn achau Dyfan, " ab Alwn Aflerw, 
ab Ysbwyth, ab Manadwydan, ab Llyr." 

Y mae eglwys yn Morganwg yn gyssegredig i goffadwriaeth Ffagan. sef 
St. Ffagan ; a gelhd meddwl fod Dyfan wedi dyoddef merthyrdod yn y 
diwedd, canys ar ei ol ef y gelwir lie yn yr un sir, Merthyr Dyfan ; coffeir 
Medwy hefyd yn Llartfedwy. Dywedrr fod Elfan wedi llafurio yn benaf 
tua Gwlad yr Haf, a Dyfneint. Y mae yn amlwg oddiwrth ansawdd cref- 
ydd yn y blynyddoedd canlynol, a'r amrywiol eglwysi a gyssegrwyd i'r 
gwyr enwog hyn, eu bod yn gymmeradwy iawn gan Gristionogion, ac i'w 
llafur hwynt gael ei fendithio i raddau helaeth. 

Y mae Dr. W. Richards yn barnu am y pedwar cenadwr hyn mai Crist- 
ionogion Prydeinaidd oeddynt, wedi derbyn addysg yn Rhufain, ac ymsef- 



IIANES Y CTMR7. 73 

ydlu yno, fel y sylwasom eisoes mewn perthynas i un o honynt : os felly, 
yr oeddynt yn gymhwysaph i'r gwasanaeth at yr hyn y'u hanfonid, gan y 
buasent yn y fan yn alluog i'lefaru yu iaith y brodorion. 

Gyda golwg ar drefn eglwysig y cyfnod hwn ar Gristionogaeth, dywaid 
y diweddar I). Peters o Gaerfyrddin, fel y canlyn : — " Yn y cant eyntaf 
o Gristionogaeth, nid oedd ond un gweinidog neu esgob yn mbob eglwys 
trwy y byd Cristiouogol ; a dewisid ef i'w swydd gan aolodau yr eglwya 
yn unig. Ac i'r dyben i'w 'gynnorthwyo ef yn y gorchwyl pwysfawr o 
ofalu am y praidd, dewisid rhai o'r aelodau i fod yn benuriaid, a diacon- 
iaid, yn gyfatebol i aragylchiadau yr eglwys. Fe barhaodd eglwysi 
Crist yn y dull anymddibynoi bwn, beb unrhyw rwymyn undeb rhyng- 
ddvnt ond eariad, dros ran fawr o'r ail gant. Ond cyn diwedd yr &jl g ant 
diddymwyd y drefn apostojaidd bon, a chafodd boll gynnulleidfaoedd yr 
un dalaetb eu bnno yn un corpb eglwysig; gweinidogion pa rai a ymg^'f- 
arfyddent ar amserau gosodedig, i drefnu mesurau cymhwys, i ddwyn yn 
mlaen gysur ae adeiladaeth gytt'redinol yr boll gorpb taleithiol, a cbanddp 
awdurdod ar boll esgobion, neu weinidogion y dalaetb hono. Y sefydliad 
hwn a ddechreuodd yn gyntaf yn mysg y Groegiaid, ac a ymdaenodd yn 
fuan oddiwrthynt hwy, dros yr boll fyd Cristiouogol. Bu y cyfnewidiad 
hwn yn foddion i leihau rhagorfreintiau y byd yn gyffredinol, ac i gyn- 
nyddu awdurdod yr esgobion. Oblegid, er fod y gweinidogion ar eu 
hymddangosiad eyntaf yn y cymnaanfaoedd hyn yn addef nad oeddynt 
ond cenhadau eu hainrywiol eglwysi, ac mai yn enw a thrwy osodiad eu 
pobi yr oeddynt yn gweithredu, newidiasant yr iaith ostyngedig hono yn 
fuan ; ac a haerasant fod Crist wedi rhoddi awdurdod iddynt wneuthur 
rheolau ffydd a moesau i'w pobl. Pan gyfarfyddai esgobion yr amrywiol 
daleithiau mewn cymmanfaoedd, bernid yn gymhwys i wisgo un o honynt 
ag awdurdod uwch, fel blaenor y gymmanfa; a daeth y blaenoriaid hyn 
yn raddol i fod yn archesgobion ; ac felly y diddymwyd y cystadledd ag 
oedd rhwng yr esgobion o'r dechreuad."* 

Nid ydym yn deall fod un lie neillduedig wedi ei adeiladu at wasanaeth 
crefydd yn Ynys Prydain, hyd amser Lleirwg ; ond yr hyn sydd yn fwyaf 
tebyg yw, y byddai y cynnulleidfaoedd, y rhai nid oeddynt ond by chain, 
yn cyfarfod mewn tai annedd, neu dan gysgod y derw tewfrig. Efallai, 
fel y crybwyllir yn un o'r Trioedd, mai yr adeilad gyntaf a gyfodwyd at 
wasanaeth crefyddol yn hollol, oedd yr un a gyfodwyd yn Llandaf, trwy 
haelioni , Lleirwg, brenin yr Essyllwyr, preswylwyr Morganwg a Mynwy, 
a'r un g\vr, "o gariad at Grist, ac eneidiau dynion," meddir, "a roddodd 
diroedd a breintiau" gwladol i'r rhai a broffesent y grefydd Gristionogol, fel 
anogaeth iddynt i helaethu achos Crist yn y wlad. Ac nid yw yn rhyfedd 
os darfu i Gristionogion mewn enw luosogi yn ddirfawT yn y wlad yn y 
canlyniad ; ac y mae lie cryf i of ni fod y ffafrau breninol dywededig wedi 
bod yn achles gref i ragrith. 

Y mae seiliau cryfion i farnu fod llawer o'r rhai a gymmerent arnynt 
fod yn grefyddol yn nyddiau Lleufer, er mwyn cyfranogi o'r breintiau 
a drefuai efe er cefnogi Cristionogaeth, wedi taflu yr hug ymaith ar ol 
ei farwolaeth ef ; ac yn y canlyniad, y Paganiaid a gyfodasant erledigaeth 
lem ar y Cristionogion ; ac yn yr erledigaeth hon, yn mysg ereill a gwymp- 
asant, meddylir fel y crybwyllwyd yn barod, fod Dyfan enwog, ar ol llaf- 
urio yn ddyfal i'w henill i ffydd Crist, wedi cael ei ferthyru ganddynt. Pa 
nifer heblaw hyny o rai mwy anngbyhoedd a farwolaethwyd am eu crefydd 
y pryd hwn, nis gallwn feddu unrhyw fantais i amgyffred : ac yn wir, nia 

* Gwel Hanes Crefydd yn Nghymra, t.d. 67, 70. 



74 DARLITHIA.U AR 

meddwn ond y nesaf peth i ddiui o wybodaeth am ansawdd Cristionogaeth' 
yn Mrydain, o'r pryd hwn, sef tua diwedd yr ail ganrif, hyd yn agos i 
ddiwedd y drydedd ganrif. Dioclesian a esgynodd yr orsedd yn y flwyddyn 
284, ac yn mhen y pum' mlynedd, unwyd Custeint Cforus ag ef yn ngwein- 
yddiad y llywodraeth. Dan y dywededig Dioclesian y bu y ddegfed erled- 
igaeth ar y Cristionogion, yr hon oedd yn fwy gwaedlyd a dinystriol na'r 
naw ereill. Nid y w yn yniddangos fod rhyw lawer o rym yr erledigaethau 
ereill wedi cyrhaedd yr ynys hon, a thybir fod amryw o'r Cristionogion 
erlidiedig o Eufain, a gwledydd ereill y cyfandir, yn ffoi i Fiydain am 
loch.es rhag y dymhestl, y rhai felly a allasent fod yn ofterynol i fesur lied 
helaeth i leda.enu egwyddorion yr Efengyl yn Mrydain ; ond mor bender- 
fynol ydoedd Dioclesian i lwyr ddileu Cristionogaeth oddiar wyneb y 
ddaear, fel yr anfonai ei orchymyn awdurdodol, wedi ei argraffu ar ddah 
enau pres, at y swydd->gion Ehufeinig oeddynt yn Mrydain, i erchi iddynt 
lwyr ddyfetha adeiladau a llyfrau y Cristionogion yn yr ynys hon; ac na 
adewid papuryn heb ei losgi, a gynnwysai athrawiaeth yr Tesu Grist, neu 
ddim o hanes bywyd y prif Gristionogion ; a thyrua y dystryw cyntaf y 
gwyddys am dano a fu ar ysgrifeniadau gwerthfawr ein hen dadau ; yr 
hyn, efallai, yw y prif reswm fod can lleied ar gael yn bresenol o gofion 
crefyddol y Cymry am yr oesoedd blaenorol i hyn. 

Tna dwy flynedd, debygid, y parhaodd grym yr erledigaeth hon yn 
Mrydain ; ac yn yr adeg ddywededig, yr oedd y Swyddogion Ehufeinig 
Paganaidd yn ymddifyru yn y cyflawniad o orchymyn gwaedlyd eu meistr 
Galerius a Dioclesian ; a chan gael eu cefnogi yn chwannog yn eu milein- 
waith gan y paganiaid brodorawl, arferent y creulonderau mwyaf i'w har- 
teithio a'u marwolaethu. Meddwn enwau rhai o'r merthyron hyn ar gof 
a chadw; ond diau fod cannoedd wedi eu rhoddi i farwolaeth, am y rhai 
nid oes genym unrbyw goffhad. 

Cymmerth yr Archesgob Usher lawer o drafferth i gasglu yn nghyd 
gymmaint ag a allesid gael o grybwyllion am yr erledigaeth hon ; ond y 
mae yn amlwg fod yr hyn a gynnullodd efe yn nghyd, lawr iawn o 
ffugchwedlau yn gymmysgedig a'r ffeitbiau ; gan hyny, ymdrechaf hyd y 
gallaf i grynhoi o'r crynswth, gymmaint ag a ymddengys i mi yn fwyaf 
tebygol i'r gwirionedd. 

Yn mysg y rhai a seliasant dystiolaeth eu ffydd a'u gwaed yn Mrydain, 
yn ystod yr ystorm dan sylw, yr ydoedd Alban, Amphibal, Julius, ac 
Aaron. Meddylir fod Alban o deulu Ehufeinig ; ond yn frodor o Verulam. 
Dywedir ei fod wedi gwasanaethu saith mlynedd mewn gwledydd tramor, 
fel swyddog milwraidd yn myddinoedd Dioclesian; ond wedi ei ddy- 
chweliad i Frydain, duwioldeb hynod gweinidog o'r enw Amphibal, a 
effeithiodd ar ei feddwl yn fawr, ac efe a'i cymhellodd i ymgartrefu yn ei 
dy ef yn Verulam, fel y'i dysgid yn fanylach ganddo yn ngwirioneddau 
Efengyl Crist. Wedi i orchymyn yr amherawdwr, Galerius a Dioclesian, 
yn erbyn y Cristionogion, gyrhaedd Prydain, fe'i gosodwyd mewn gweith- 
rediad gan yr awdurdodau, yn ngwahanol barthau y wlad yn ebrwydd ; a 
chan fod Alban yn bryderus am allu celu ei athraw duwiol rhag cynddar- 
edd yr erlidwyr, y rhai a wyddent am dano yn dda, ac a anfonent fil- 
wyr i'w ddal, Alban a ymwisgodd fel gweinidog ei hunan, ac a aeth allan 
i'w cyfarfod ; ac efe a ddygwyd yn y fan o flaen y barnwr, neu y Pro- 
prcetor, yr hwn oedd ar y pryd yn offrymu aberth i eilunod Ehufain. Wedi 
ei gythruddo yn ddirfawr at ymddygiad Alban, y barnwr a orchymynai ei 
lusgo at ddelwau y gau dduwiau hyn, gan ddywedyd ar yr un pryd, "Gan 
dy fod di wedi llochesu gwrthryfelwr a chyssegr-yspeilydd, a'i atal ef i 



HANKS Y CYMUY. fV 

ddyoddef y gospedigaeth ddyledus iddo fel diystyrwr y duwiau, rhaid i ti 
fly hunan fyned dan y gospedigaeth hono, os ydyw yn wirionedddl dy foci 
vn etiog o unrhyw gamweddau." A cban fod Alban yn ymddangoa yn 
hollol ddiarswyd yn wyneb y bygythion hyn a'u cyff'elyb, y barnwr a ofynai 
iddo yn sarug, o ba deulli neu wehelyth yr oedd efe. I'r hyn yr ateibai 
y pendeflg Oi&tionogol, "Ni phertbyn i ti wybod byny: ond os ydwyt 
yn ewyllysio gwybod rhyw beth am fy nghrefydd, bydded hysbys i ti fy 
mod yn Gristion, ac yn rhwym gan ddyledswyddau Cristionogol. ,> Yna 
y barnvvr a ddywedai, " Vr ydwyf yn gofyn dy envv, mynega ef i mi yn y 
fan." I'r hyn yr ateboddj " Fe'm gelwir Alban gan fy rhieni,- ac yr ydwyf 
yn addoli y gwir a'r bywiol Dduw, yr hwn a greodd bob pettn ' Yna y 
barnwr, wedi ei enyn gan ddigllonedd, a ddywedai, " Cs myni di fwynhau 
dedwyddwch ac estyniad einioes, nac oeda offrymu aberth i'r duwiau 
maw rion." Albari a atebodd, "Ki ddicbon yr aberthau byn fod o un gwa.s- 
anaeth i'r rhai y'u hotfrymir iddynt, y rbai mewn gwirionedd ydynt 
gythretdiaid, ac yn hollol anallnog i gyfJawni dymuniadau ac ewyllysiau 
en haddolwyr: ond i'r gwrtb wyneb, pwy bynag a offrymont aberth i'r 
cyfiyw eilunod, a dderbyniant gospedigaeth dragywyddol yn uffern." Y 
barnwr, wedi ei gythrnddo yn ddirfcwr gan yr ymadroddion hyn, a or- 
chymy)\ai i'r dihenyddwyr ffrewyllu y carcharor, gan dybied y gallasai 
felly siglo y dianwadalweh calon hwnw nas gallasai tfynu arno trwy 
eirian. Alban a ddyoddefai y cyfan, nid yn unig yn amyneddus, ond 
hefyd yn llawen; gan ei chyfrxf yn fraint gael dyoddef dros enw yr Ar- 
glwydd ei Waredwr. Y barnwr yn canfod nad oedd dim a siglai ei ffydd, 
a archai ei arwain i'r dienyddle; felly efe a arweinid allan o'r ddinas, a 
thorwyd ei ben ar fryn cyfagos; llej wedi byny yr adeiladwyd mewn oes- 
oedd diw 7 eddarach, grefydd-dy ysplenydd, er anrbydedd i'r merthyr, yn y 
dref a ehvir hyd heddyw ar ei enw, St. Albans. 

Yn fnan wedi dienyddiad Alban, ymddengys bod Amphibal naill ai 
Wedi ei rhoddi ei hunan i fyhy i'r awdurdodau Khufeinig, neu wedi ei gym- 
meryd yn garcharor ganddynt ; a'i fod ef, yn nghyda naw o'i gyd Grist- 
ionogion, wedi eu marwolaethu yn gyfagos i St. Albans. Trwy'r un pryd, 
Aaron a Julius, dau ddinesydd o Gaerlleon ar Wysg, ac amryw ereill 
mewn amrywiol barthau o'r wlad, yn wyr a gwragedd, a ddyoddefasant 
yn yr un achos gogoneddus. 

Adroddaf yma ddau draddodiad lleawl, y rhai a allant daflu petb golavi 
ar y cyfnod yma ar Gristionogaeth yn ein gwlad. Ar gyffiniau plwyfau 
Llaufihangel Dinsylwy a Llanddona, yn Mon, y mae diphwys ofnadwy yn 
nghreigiau glan y mor, a elwir "Nant Dienydd," a'r traddodiad yn y gym- 
mydogaeth yw, y rhoddid Cristionogion i farwolaeth yno mewn rhyw oes, 
trwy eu rhoddi mewn barilau, trwy y rhai y byddai picellau heiyrn wedi 
eu gyru, a'u blaenau llymion i fewn, ac yna y'u treiglid dros y dibyn ar- 
swydol i waered i'r mor. Yn agos i'r dienyddle ddywededig, y mae hen 
orsaf filwraidd Eufeinig, a elwir "Dinas Sylwy," lie y cafwyd, rai blyn- 
eddau yn ol, amryw fathiaclau, a rhai eilunod Rhufeinig ; ac heb fod yn 
nepell, yn mhlwyf Llaniestyn, y mae lie a elwir "Pen yr orsedd," lie 
ond odid y cynnaliai y barnwr ei frawdlys. 

Yr ail draddodiad sydd yn y dernyn canlynol, a nodais o Newyddiadur 
Caerynarfon am Gorph. 24, 1847:— "Yr wythnos ddiweddaf, fel yr oedd 
rhai bechgyn yn ymddifyru wrth droi rhyw gerig rhyddion ar y Mynydd 
Mawr, yn agos i dyddyn o'r enw Castell Goronwy, uwchlaw Nantlle. hwy 
a gawsant, mewn ben lestr tin, nifer o sylltau, o fatbiad Harri VIII.; un o 
ba rai a welsom, ac yr oedd mewn cadwriaeth ragorol. Mae amryw le- 
oedd teilwng o sylw yr hynafiaethydd yn y gymmydogaeth ; un o'r cyfryw 



76 DARLITHIAU AR 

yw 'Pen yr orsedd,' yr hwn oedd unwaith yn He o fri, fel y tnae ei enw yil 
arwyddoccau ; yn gyf agos i hwn y mae ' Cwm Certain,' lie y dy Waid 
traddodiad yr arferid cyflawni cospedigaeth yn yr hen oesoedd trwy fwrw 
y tfoseddwr mewn baril, neu gerwin bicellcg, i dfe'igld i waered ar hyd 
ystlys y Mynydd Mawr, i Gwm Cerwin. Y mae lie . nodedig. arall hefyd 
hdb fod yn nepell, ar fyhydd y Cilgwyn, a elwii" 'Mynydd Twrog,' lie y 
mae amryw gerig mawrion ar eu penau, fix amgylchedig a phentWr o rai 
hychain, y rhai, meddir, a ddefhyddid i labyddio tfoseddwyr. Mae y 
rhah fwyaf o gerig maWri&n, lied luniaidd, wedi eu symud yh ddiweddar, 
a'u defnyddio i adeiladu y tai lluOsog sydd wedi eu eyfodi gari y cnWafel- 
Wyr ac ereill ar y mynydd. Gwelir olioh ffordd Rufeinig hefyd yn y 
gynimydogaeth hon 5 yn amgylchii godrau y IViynydd Mawr, gan gyieirid 
o'r ofsaf Rufeinig yn Smas Dinlle, efallai, tua rhai o'r gorsafoedd oedd- 
ynt yh gwydd Feiriohydd, trwy Garni Farchnad, ar yr ochr arall i'r tiant^ 
efallai, He y, cyfarfyddai trigolion Meirionydd ad Arfon i gyfnewid eu 
nwyddau. Cafwyd rhai hen fathau hefyd yn gyfagos i'f He dywededig, 
r'ai blyrieddau yn ol. If id yw y cyffredin yn deall, efallai, fod ty ffarm 
presenol Nantlle wedi bod unwaith yn rhah o lys breninol Iorwerth I. Y 
raae yn gorwedd ar wastadedd rhwng dau lyn, a'i heri ehw ydoedd 'Bala 
Deitlyn ;' ac oddiyina y dyddiai y penadur hwnw rai o'i gyfreitbiati ydyut 
ar gael eto." 

Oddiwrth y crybwyllion hyn y mae yn lied hawdd i ni gasglu bod erled- 
igaeth hyd ahgeu, mewn amryw ffyfdd ereulawn, wedi bod ar Gristionog- 
ion yr ynys hon yn foreii; canys nid oedd y ddulliaii o farwolaethu & 
grybwyllir yri y traddodiadaU uchod mewn arferiad, hyd y desllais ij ya 
yr erledigaethau Pabaidd; ond yr o'eddynt yn yr erledigaethaU Pagasaidd, 
Heblaw hyny, y mae lie a elwir Pen yr orsedd yn agos i'r ddau le, a gor- 
safaa Rbufeinig hefyd ; ac yn agos i uh man y m'ae roiynwent,, lie y cleddidi 
cyrph inaluriedig y merthyron, efallai ; ond yh y fan arall, nid oedd angen 
claddfa, gan fod y roof yn eu cymmeryd ymaith. 

Gyda golwg ar yr erledigaeth hon ar yf eglwys ieUanc egwsn yn Mryd- 
ain, y dywedai yr Arche&gob Usher; "Llnaws mawr o wyr a gwragedd 
mewn amrywiol ranau o'r ynys, a ddyoddefasant y poenau mwyaf creu- 
lawn, a chan orfoleddu yn eu dyoddeiiadaii, a orchymyfiasant eu bysbryd- 
oedd i ddwylaw Ceidwad ffyddlawn. Eraill a ffoisant i'r coedwigoedd, ac 
a ymguddiasant mewn ogofeydd a mynyddoedd, nes i Dduw eU gwaredu 
hwynt oddiwrth lidiawgrwydd eu gelynion." 

Clarice yntau, yn ei Ferthyrdaith, a ddywaid, "Er na pbarbaodd yr 
erledigaeth greulon hon ond tua blwyddyn a haner yn Mrydain, lladdwydi 
cynnifer o Gristionogion, llosgwyd cymmaint o'r Ysgrythyrau, a thynwyd 
i lawr gynnifer o'r addoldai yn yr yspaid hyny, fel braidd na ddiwreiddiwyd 
Cristionogaeth o'r wlad."— -Dywed eraill, i filoedd o wriy wod a benywod ddy- 
oddef merthyrdod yn Mrydain ar yr adeg hon.* 

O'r diwedd, Dioclesian a roddodd i fynu y swydd amberodral, a ehya 
hir llwyddwyd i gael gan ei gydamherawdwr, Maximian Hercules, wneyd 
yr an peth : ae ar hyny, Galerius a'i cyhoeddodd ei hun yn acaherawdwr 
y Dwyrain, a chafodd Custeint Clorus ei wneyd yn araherawdwr j Gor- 
llewin ; ac erbyn iddo ef gael yr arbenicter yma, ele a barodd atalfa ar yr 
erledigaethau trwy y gwledydd hyn yn f tian ; eany& er mad ©>es genym le 
i farnu ei fod ef wedi ei oleuo & goleani yr Efengyl, yr oedd efe yn wr o 
dvmher dda a hynaws, ac felly dangosodd diriondeb mawr at y Cristion- 
Ogion, fel y dychwelodd y rhai a enciliasant, o'u llochesau, ac y dechreu- 

Dij ch y Prif Oesoedd, t. d. 132. 



hanes r cm* v. 77 

asanfc ail adeiladu yr addoldai a ddymcbwelasid, a'u calonau a lanvvyd o 
lawjnydd a gorfolcdd am ddaloni Daw. Gosodwyd dyddiau befyd i'w 
treulio mown ympryd a gweddi, o goffadwriaetb am y rhai enwocaf o'u 
brodyr a roisid i farwolaetb yji ystod yr erlodigactb.* Dyma ydoedd 
dechreiiad y Gwylmabsaint a gynnelir mewn amrywiol leoedd yn ein 
gwlad, i ddybcnion ac mcwn dull tra gwabanol i'w gosodiad cyntaf. Y 
Rhufeiniaid a'u galwent, "Fasti Mcmorim Sanctorum" a'r Cymry a'u 
galweut "Gwyliau Mybyr Sant;" ac oddiwrtk yr enw hwu y daeth Gwyliau 
Mab Sant.f 

Er y myn rbai o bleidwyr Eglwys Rbufain haeru fod y llusern Gristion- 
ogol wedi ei llwyr ddiffbddi yu Mrydaiu dau yr ystorm grybwylledig, ac 
na ail oleuwyd mo honi hyd amser Awstin Fouach, y mac yu havvdd profi 
i'r gwrthwyucb: cauys yu nyddiau Cystenyu Fawr, fab Custeint, yn y 
flwyddyn 314, gorchymyuai yr ymheravvdwr i esgobion yr amrywiol dal- 
eithiau ymgyfarfod mewn cymanfa yn Aries, tref yn Ffrainc, i gj r m- 
meryd dan eu hystyriaeth ddadl a gyfodasid yn eglwysi Affrica, gan blaid 
a elwid y Donatistiaid, ac oedd yn bresenol yn y gymmaufa bono dri o 
esgobion Cymreig, sef I for, esgob Caerefrog, Rhustyd, esgob Llundain, a 
Brawdol neu Cadfraivd, fel y'i gelwir mewn rbai ben gofion, esgob Caer- 
lleon ar Wysg ; a'r tri esgob byny a law-nodasant y rbeolau a wnaetbpwyd 
yno : a cbyda yr esgobion ucbod yr oedd yn wyddfodol, fel cenbadon o 
Frydain, Saccrdos yr benuriad, ac Armin y diacon, o Gaeiileon ar Wysg. 
Y mae y rbeolau y cytunwyd arnynt yn y gymmanfa ucbod, ac a law- 
nodwyd gan y cenbadon crybwylledig o Frydain, yn fanteisiol i ni i ffurfio 
barn am ausawdd yr Eglwys Gristionogol yn Mrydaiu yn necbreu y bed- 
waredd ganrif. Dyma hwy : — 

"1. Fod y Pasg i gael ei gadw ar yr un amser dr wy yr holl fyd; a bod 
esgob Rbufain, fel arferol, i roddi gwybodaetb o'r diwrnod. 

2. Nad oedd i nn esgob satbru ar esgob arall. 

3. Fod esgobion teitbiol i gael caniatad i gyflawni eu swydd yn y dinas- 
oedd i ba rai y deuent. 

4. Nad oedd un i gael ei gyssegru yn esgob, beb fod tri esgob, o leiaf, 
yn breseuol. 

5. Fod y gweinidogion a roddent arian allan ar log, i gael eu bysgym- 
muno. 

6. Nad oedd y gweinidogion ddim i ymadael a'r eglwysi He yr oeddynt wedi 
cael eu burddo. 

7. Na cbai y diaconiaid ddim gweinyddu yr ordinbad o Swper yr Ar- 
glwydd. 

8. Yn gymmaint a bod yr erledigaetb gwedi darfod, fod y rbai a wrtb- 
odent bariiau yu yr alwad o firvvyr, i gael eu batal o gymmundeb. 

9. Fod y rbai oedd yn gyru cerbydau mewn rbedegfeydd, ac yn dyn- 
wared mewn chwareudai, i gael eu troi o gymmundeb. 

10. Fod y Cristionogion byny a fyddai yn cael eu gosod yn llywodraetb- 
wyr mewn lleoedd pellenig, i dduyn gyda bwynt lytbyr cymmeradwyaetb 
odcbwrtb eu besgob eu bunain, ac na fyddai iddynt gael eu batal o gym- 
mundeb, oddieitbr eu bod yn yniddwyn yn groes i ddysgyblaetb yr eglwys. 

11. Fod y personau byny, gwragedd pa rai a ddebd mewn godineb, i gael 
eu cyngbori i beidio priodi dracbefn tra byddeut by w. 

12. F(^d y gwyryfon a briodent anngbi'edinwwr i gael eu batal o gym* 
mundeb dros amser. 

* Bede, llyfr i , pen. 8. 
t Rowlauds's Muiia AuC, p. 184. 



78 DARLITHIAU AB 

13. Na ehai y rhai a gamgyhuddent eu brodyr, ddim eu derbyn i gym> 
niundeb tra y byddent byw. 

14. Nad oedd i neb ag oedd wedi ei ysgymmuno mewn un lie, i gael eu 
derbyn mewn lie arall. 

15. Nad oedd i un gwrthgiliwr gael ei adferyd i gymmundeb mewn 
clefyd : ond bod iddo aros hyd oni wellhai, a phrofi ei ddiwygiad. 

16. Gan fod y Donatistiaid, ac ereill, yn ail fedyddio y rhai a fedydd- 
iasid gan eu gwrthwynebwyr, penderfynwyd nad oedd y rhai oeddynt 
wedi eu bedyddio yn enw y Drindod Sanctaidd, i gael eu hail fedyddio."* 

Bu wedi hyn gymmanfeydd yn Nicea, Sardis, ac Arminium, y rhai a 
elwid yn nghyd yn benaf yn achos cyfeiliornadau Anus t a bernir fod 
amryw esgobion o Frydain yn bresenol yn mhob un o'r eymmanfaoedd 
uchod, y rhai trwy eu pleidleisiau a brofent fod yr eglwysi Cymreig hyd 
yn hyn yn uniawngred. 

Tua'r flwyddyn 380, ysgrifenai Oyaostom, gan ddywedyd, " Tafodiaith 
y Prydeiniaid sydd drwsgl erchyll ; ond y maent yn seinio yn hyfryd yn 
eu barn yn nghylch crefydd; yno y maent yn beraidd ac yn gywir. Eu 
hiaith yn wir sydd wrthun, hagr arw; ond eu moesau sydd lariaidd a 
sanctaidd." Yr oedd efe yn barnu bod eu hiaith yn drwsgl, ac yn arw, 
am nad oedd efe yn eu deall ; neu ynte, efallai ei fod ef yn cyfeirio at 
ddull trwsgl yr esgobion Prydeinaidd yn llefaru mewn iaith estronol yn y 
eymmanfaoedd, pan yn traethu eu barn ar bynciau y ffydd: canys er eu 
bod yn gyfarwydd fel dysgedigion ar y Lladin a'r Groeg, nid yw yn debyg 
y gallasent droi eu tafodau mor rwydd i lefaru yr iaith hono yn ystwyth. 
Tystiai Atkanasius a Hilarius fod esgobion Prydain yn rhydd oddiwrthi 
Ariaeth : ond y mae Gildas yn dweyd i'r heresi yma gael eu dwyn drosodd 
i Frydain rhywfodd, a chynnyrchu yr effeithiau mwyaf niweidiol, a'r ym- 
rysonau chwerwaf. Y mae lie cryf i feddwl fod y syniadau Ariaidd wedi 
llygru llawer ar eglwysi yn Mrydain, er y gellir meddwl bod yr esgobion, 
neu weinidogion yr eglwysi, wedi ymgadw yn Ian oddiwrthynt. Yr oedd 
Arius a'i syniadau mewn cryn ffafr gyda Chystenyn ac yn ei Iys, ac y mae 
genym bob lie i gasglu fod amryw o bendefigion ieuainc yr ynys hon yn 
treulio llawer o'u hamser yn ac o ddeutu y llys amherodrol yn amser Cys- 
tenyn; a pheth oedd yn fwy tebyg nag y buasai i'r rhai hyn ddwyn yr 
heresi yma "dros y mor" (chwedl Gildas) i Frydain. 

Mae y sylwadau canlynol yn cael eu gwneyd gan awdwr dysgedig yr 
Horce Britannicoe, ar ansawdd. Cristionogaeth yn Mrydain yn ystod y 
ganrif hon, sef y bedwaredd : — " Barnwyd yn gyffredinol fod y grefydd. 
Gristionogol wedi gwreiddio yn ddwfn yn Mrydain yn ystod teyrnasiad 
Cystenyn Fawr, a chyfranogi o'r nawdd breninol, fel taleithiau ereill o'r 
ainherodraeth. Mae yn wir y gwellhai y Cristionogion Prydeinaidd yn 
y gwychder allanol a ddynodai ffyniant crefydd dros yspaid y tymhor 
heulawg yma ar yr eglwys ; yr adeiladau neillduedig i addoliad cyhoeddus 
a addurnid a gradd o wychder cyfaddasedig i grefydd sefydledig yr amher- 
odraeth: a'r gw^r lien a berchid, ae a anrhydeddid a sylw y mawrion. 
Ond yr archlwysiaeth a ffynai mewn gwledydd ereill, dan aden gysgodol 
ffafr amherodrawl, ni chyfarfyddai a daear mor gydnaws yn yr ynys hon; 
ac y mae yn lied anhawdd penderfynu a oedd yn y wlad hon lywodraeth 
eglwysig esgobawl reolaidd yn ftynu yn y canrif yma. Mae yn wir fod 
esgobion yn amryw o'r trefydd a'r dinasoedd mawrion; ond nid oedd y 
rhai hyn eto yn llwythog ag urddau tymhorol a chyllidau mawrion. Nyni 
a allwn ffurfio rhyw ddyfaliad o barth eu sefyllfa oddiwrth yr hyn a ddy- 

Gwel Stillingfleet's Orig, Brit., chap. 2. 



Banes y cymrY. 79 

Wedir am yr esgobion Prydeinaidd yn nghynghorfa Arminum; canys tra 
yr oedd yr esgobion eraill oeddynt yn bresenol yn dwyn en traul eu hun- 
ain, hwy yn unig a dderbyniasant o haelioni yr amherawdwr, ac y dygwyd 
eu traul gan y lly wodraeth. 

"Yr oedd yr eglwys yn cael ei gwneyd yn agored i beryglon newyddion 
yn nhymhor llwyddiant allanol. Yr oedd cydfmrfiad a'r byd, yr hwn yn 
awr a wenai ami, yn dechreu cael effaith dra niweidiol ar len a lleyg. 
Llygrid symlrwydd. crefydd, trwy ei llwytho a defodau chwyddedig, dan 
yr esgus teg o enill y Paganiaid drwy hyny i gofleidio croes Crist : ac 
felly y cafodd dynion dyeithr i rym tufewnol crefydd lywbeth yn ei le mewn 
ffurfiau allanol. Dygid amrywiaeth, inawr o ddefodau i'r addoliad dwyfol, 
a meddai pob talaeth o'r bron ryw hynodrwydd o'r eiddo ei hun, yr hyn 
mewn amser a barodd lawer o ymrysonau cbwerwon. Ond efallai fod 
tlodi yr eglwysi Prydeinaidd yn foddion i'w cadw i ryw fesur rhag rhedeg 
i'r unrhyw rysedd ag eglwysi ereill. Er byny, os nad ymadawodd ein 
tadau oddiwrth y symlrwydd cyntefig can belled ag eglwysi yr Eidal a'r 
Dwyrain, yr oeddynt hwythau hefyd yn dra choelgrefyddol. Yn mysg y 
lluaws a ymdeithient i Jerusalem, i ymweled a bedd em Gwaredwr, ar yr 
hwn yr adeiladai mam Cystenyn eglwys ysblefcydd. yr oedd am ryw o'r 
Brython. Crybwyllir bod rhai o honynt hwy hefya yu mysg y pererinion 
a deithient i Syria, i ymweled a rhyw wallgofddyn crefyddol, a elwid 
Simon y Golofn, am ei fod, meddir, wedi byw ar ben colof n uchel dros 
ddwy flynedd ar bymtheg ar hugain. Fel hyn y dywaid Theodoret, 
< Deuai llawer i'w weled o eithafoeddy gorllewin, yn enwedig o'r Hispaen, 
Gal, a Phrydain."' 

"Mae rhai awdwyr yn dal fod meudwyaeth wedi ei ddwyn i'r wlad 
yma cyn diwedd y gaarif hon: ond Did ymddeogys ei fod wedi ffynu 
nemawr yma hyd y ganrif ganlynol. Dechreuwyd cymmeradwyo y rhyw 
yma o sefydliad yn yr Eidal a Gal, neta. Ffrainc, yn ystod y bedwaredd 
ganrif; ac yn Ffrainc yr oedd Martin o Tours yn gefnogwr galluog ar y 
ddysgyblaeth fonachaidd. Ond nid oedd y sefydliad monachaidd ar y 
dechreu yn gymmaint arwydd o adfeiliad crefydd, ac o ymlygriad yr 
eglwys, ag y gellid meddwl oddiwrth yr hyn y dirywiodd y sefydliad 
hwnw iddo wedi hyny ; oblegyd nad oedd y gosodiadau hyny wedi eu 
llychwino a'r rhwysg a'r llygredd hyny a ymddangosodd ynglyn a hwynt 
dan ly wodraeth Pabyddiaeth. Sefydlwyd hwynt ar y dechreu er hy- 
rwyddo dysg, a meithriniad duwioldeb, fel y gellid dwyn i fynu ddynion 
addas i weinyddu yn ngwasanaeth crefydd. Y monachod a ymgynnalient 
drwy drin tiroedd gwylhion a roddid iddynt gan y boneddigion a'r tywys- 
ogion; gweddient ac ymprydient yn fynych, a'u holl ymddygiad ydoedd 
ddiargyhoedd : ac yn wir, ymddangosai yr holl gyf undrefn yn dra chyf- 
addas i amgylchiadadau terfysglyd yr amseroedd hyny." 

Dros ran fawr o'r bedwaredd ganriif, sef yn ol y Dr. W. 0. Pughe, o'r 
fl. 328 hyd y jfl. 389, yf oedd Cunedda Wledig yn teyrnasn. Yr oedd efe 
yn benadur Brython Ystrad Clwyd, a thrwy ei fam, Gwawl, ferch Coel 
Godhebawg, yr oedd iddo etifeddiaethau eang yn Nghymru. Pan ores- 
gynwyd y rhai hyn, ac y'u trawsfeddiannid gan y Gwyddelod, Cunedda, 
gan yr hwn yr oedd teulu mawr, a anfonodd amryw oH feibion i Gymru, 
i'r dyben o geisio adenill eu tiriogaethau oddiarnynt, yn yr hyn y buont 
yn dra llwyddiannus, a hwy a sefydlasant eu hunain yn y wlad. Tybiaum, 
ei fab henaf, a fu farw yn Ynys Manaw ; ond Meirion ah Tybiawn, ei fab, 
a gafodd gantref Meirion, yr hwn a alwyd felly ar ei enw ef ; Anvystl ab 
Cunedda a gafodd Arwystli; Elnion a gafodd Caer Einion, yn sir Dre- 
taldwyn; CeYcdig a gafodd Geredigion; Dunod a gafodd Ddunodig, yu 



80 DARLITHIAU AR 

swydd Gaerynarfon; Edeyrn a gafodd Edeyrnion, yn swydd Feirionydd; 
M ad a gafodd Ddinmael, yn sir Dinbycb ; Cod a gafodd Goeleion ; Dog fad 
a gafodd Ddogfaelin ; Rliufon a gafodd Euf oniawg, oil yn sir Ddinbycb ; ac 
Osivail a gafodd OsweiHn, yn sir y Mwythig. Amryw ereill o'i feibion a'i 
wyrion a ynaroddasant i wasanaetb cyssegredig, wedi eu hamddifadu o'u 
tiriogaethau gan y Pictiaid a'r Sacsoniaid ; . am ba achos y mae tylwyth 
Canedda yn cael eu crybwyll yn y Trioedd fel un o dri gwelygordd 
sanctaidd Ynys Prydain : y ddau ereill . oeddynt eiddo Bran a Brychan. 
Nid yw yn annbebyg fod Cunedda wedi ,bod dros rai blynyddoedd cyn ei 
farwolaetb yn meddu arbenicter yr boll . ran o'r ynys o Ystrad Glwyd hyd 
eitbaf Gwynedd, a tbybiaf mai ar y cyfrif hwnw y'i cyfenwid Cunedda 
Wledig. Yr oedd Cunedda yn gangen oddiar ben gyff Bran ab Llyr, ac f e 
ymddengys i mi, trwy gymmaint a allais gael o'i banes, ei fod yn cam 
crefydd Crist, ac yn eiddigeddu dros ei llwyddiant: canys dywedir ei fod 
wedi dwyn ei blant "i fynu yn egwyddorion crefydd Crist, a rboddi tiroedd 
a breintiau gwladol i'r rbai a broffesent y ffy dd yn N gbrist, a'r rban fwyaf 
o'i feibion a ymgyflwynasant i'r Arglwydd, ac a fuant yn Uafurus a ffydd- 
lawn yn eu boes gydag acbos crefydd ; ac ereill o'i biHogaetb a fuant acblesawl 
i grefydd, a cbymmwynasgar i Weinidogion y Gair. 

Caswallon Law Hir oedd wyr i'r dywededig Cunedda Wledig, mab i 
Einion Yrtb ab Cunedda. Y gwr bwn a ymladdodd amryw frwydrau 
&'r Gwyddelod, ac a'u llwyr orcbfygodd mewn brwydr ofnadwy, yn agos 
i'r fan lie y mae Caergybi yn gorwedd yn bresenol. Dywedir ei fod wedi 
hualu ei -wf r yn y frwydr bono, fel y gwrtbsafent rutbr eu gelynion fel un 
gwr, ac yno efe a laddodd eu blaenor Serigi a'i law ei bun, ac felly a 
orpbenodd waredu Gogledd Cymru oddiwrtb eu gormes. 

Mewn canlyniad i'r fuddugobaetb fawr bon, ac fel cydnabyddiaetb o'i 
ddiolcbgarwcb i'r Duw Goruchaf, efe a adeiladodd addoldy neu ^apel yn 
y f an lie y cwympasai Serigi Wyddel, yr bwn a elwid "Capel y Gwyddyl," 
a'r ardal a elwid "Llan," neu "Glan y Gwyddyl." Wedi byn y mae yn 
ymddangos i Caswallon adeiladu iddo ei bun un llys yn y bryn a elwir 
Mynydd EUian, lie y mae lie a elwir byd beddyw "Llys Caswallon;" a 
tbebygir bod ganddo dreigle tywysogaidd arall yn y Creaddiu, ar Ian afon 
Gonwy, y lie a elwir byd beddyw " Bod Caswallon." 

Yn ei ddyddiau ef y sefydlwyd tri cbor, neu dair atbrofa, yn Ynys Fon, 
er dwyn gwyr ieuainc crefyddol yn mlaen mewn dysgeidiaetb a'u cy- 
mbwysai i weinidogaetb y Gair ; y naill yn Llan y Gwyddyl. dan lywydd- 
iaetb Cyhi, am ba acbos y'i gelwid Cor Cyhi, ac mewn amser Caergybi - f y 
llall yn mbartb gogleddol yr ynys, dan lywodraetb Elian, oddiwrtb yr bwn 
y galwyd y He Llandian ; a'r drydedd yn mbartb dwyreiniol yr ynys, y 
lie a elwid Penmon, dan lywyddiaetb Seiriol, ac ar ei enw y gelwid ynys 
fecban gyfagos yn Ynys Seiriol; ond "Ynys Glanaeb" y'i gelwid o'r 
blaen. 

Cybi ydoedd fab Selyf ab Geraint ab Ebrin, a Gwen fercb Gynyr o 
Gaer Gawcb. Yr oedd ei dad yn benadur yn Ngbernyw; ond efe, wedi 
cael bias ar wyboclaetb, a adawai lys ei dad, ac a elai drosodd i Ffrainc, 
lie y treuliodd gryn yspaid gyda'r bybarcb Hilary, esgob Poictiers, yr 
bwn, wedi cael perffaitb foddlonrwydd yn ei ddysg a'i dduwioldeb, a'i 
bordeiniodd i weini mewn petbau cyssegredig. Efe a arosodd yn Poictiers 
yn gynnortbwywr i'r ben esgob da, byd oni fu efe farw, yna y dycbwelodd 
Cybi i'w wlad ei bun ; ond mor gytbryblus oedd y wlad bono ar y pryd, 
fel y'i gadawodd, er ei fod yn etifedd y benaduriaetb ; ac wedi iddo bwylia 
allan i'r mor, efe a laniodd gyntaf yn Mhenrhyn Menefia, a alwyd yn ddi- 
weddaracb Ty Ddewi: ond gan nad oedd efe yn dewis aros yma, efe a 



HANES Y CTMRT. 81 

jrroeeodd y brigwyn i'r Iwerddon, lie y dywedir iddo arcs dros bedair 
blyru'dd. " Gallwn gasglu oddiwrth hyny, fod Cristionogaeth wcdi ei 
phlanu eisoes yn yr Iwerddon; gan nad yw yn ymddangos fod Cybi wedi 
ymfudo yno er troi y Paganiaid at Gristionogaeth, ond yn bytrach i ym- 
olyn am le tawel i ymroddi i fyvvyd crefyddol raewn neillduaeth, ar ynys 
fechan, lie yr adeiladai grefydd-dy bycban iddo ei him. Wedi ei aflon- 
yddu, efallai, yn ei ddewisfan neillduedig, efe a groesodd y raor draclict'n 
ac a ymsefydlodd yn agos i Lan y Gwyddyl, ar benrhyn gorllewinol Ynys 
Fou; ac yno, medd Leland, efe a adeiladodd ryw le bycban iddo ei bun 
ar y decbreu : ond Caswallon, gan dosturio wrth waeledd ei dreigle, a 
roddes gastell oedd yn y gymmydogaeth iddo, a tbiroedd at ei wasanaeth: 
ac niewn canlyniad i'r dyroddiad hael hwn, sefydlwyd monacblog fechan 
yn y lie, yr hwn a alwyd ar ei enw Caergybi. Dywaid Leland yn mhell- 
acb, fod yn ei amser er, yn nheyrnasiad Harri yr Wytbfed, Gynonwyr a 
Clmr-weinyddion, y rhai oeddynt yn enwog am eu lletygarwch i rai ar eu 
taith drwy y lie i'r Iwerddon. 

Elian, a gyfenwid Elian Geimiad, neu y pererin, ydoedd fab G align 
Rieddawg ab Carcludwys ab Cyngu ab Ysbwys ab Cadrod Calchfynydd. 
Ei fam oedd Canna ferch Tewdwr Mawr ab Emyr Llydaw. Efe a ym- 
sefydlodd, fel y crybwyllwyd eisoes ar oror ogleddol Ynys Fon, yn y lie a 
elwir ar ei enw Llanelian, yn amser Caswallon Law Hir, yr hwn, debygid, 
oedd yn dra hoff o hono, ac a roddes lawer o diroedd a breintiau iddo, 
can wneutbur ei grefydd-dy yn noddfa. Y mae llawer o draddodiadau 
bynod yn cael eu cadw ar gof yn y gymmydogaeth, o berthynas iddo hyd 
beddyw. Un o honynt yw, fod Caswallon wedi erchi i Eban ollwng 
ei gi ar ol carw i'r ty wysog ; a pba faint bynag o dir a atngylchai y carw 
o flasn y ci, y rhoddid hyny at wasanaeth crefydd yn y rhan hono o'r 
wlad ; ac felly, meddir, y nodwyd allan blwyf Llaneilian yn M6n ; ac y 
mae yno aber fechan yn agos i Borth Eilian, a elwir hyd heddy w " Llam y 
Carw," yn goffadwriaeth am y rbedfa uchod 

Seiriol ydoedd gar agos i Caswallon, debygid, canys fel byn y cawn am 
dano yn "Achau y Saint:" — " Seiriol ab Owain Danwyn ab Einion Yrth 
ab Cunedda Wledig." Yr oedd ganddo ef gapel a elwid "Capel Seiriol" 
yn Mhenmon, a chrefydd-dy yn Ynys Seiriol, gerllaw; dywedir fod gan- 
ddo ef athrofa enwog, ac y byddai meibion pendefigion a thywysogion o 
wledydd pellenig yn dyfod i dderbyn addysg ganddo. Yr oedd y tri wyr 
byn yn dra enwog am eu duwioldeb a'u symlrwydd, ac yn treulio eu boll 
amser yn llwyr mewn ymprydiau, gweddiau, a llafur crefyddol. Dywedir 
yr arferent gyfarfod ar amseran gosodedig yn agos i Glorach, lie y mae 
tfynonau ar enwau dau o honynt, i ymgynghori pa fodd oreu i ddwyn yn 
mlaen achos crefydd yn y wlad, ac anog eu gilydd i gariad a gweithred- 
oedd da ; a cban y byddai yr haul i wyneb Cybi yn wastad wrth ddyfod 
yn y boreu, ac wrth ddychwelyd yn yr hwyr, a'r un modd i gefn Seiriol, 
gelwid y naill "Seiriol Wyn," a'r Hall "Cybi Felyn," medd y traddodiad. 

Tua'r cyfnod yma, neu efallai ychydig yn foreuach, yr oedd Morgan, 
yr hwn sydd yn fwy adnabyddus wrth ei enw Lladinaidd Pelasjius yn blino 
eglwysi cred a'i athrawiaethau cyfeiliornus, a diau iddo wneutbur llawer 
o niwaid i wir grefydd mewn rhai parthau o Gymru. Dywedir iddo gael 
ei ddwyn i fynu yn Athrofa Bangor is y Coed,* a chyfrifid ef yn un o'r 

* Y mae llawer yn meddwl mai Lies ab Coel a sefydlodd yr Athrofa yn Mangor is y coed 
yn yr ail ganrif; a bod Dunod Fawr, raab Pabo, yn nghyda'i feibion Deinioi, Cynwyl, a 
Gwarthan, wedi ei hadnewyddu,. a rhoddi tiroedd at gynnaliaeth y sefydliad, tua'r chwecbed 
H&arif. 



82 DAELlTHlAtt Aft 

dynion dysgedicaf yn y byd yn ei oes. Priodolir y cyfeiliornadau canlynol 
iddo ef : — 

"1. Fod Adda wedi ei greti yn greadur marwol, ac y buasai efe marw 
pe y biiasai heb bechu. 

2. Nad oedd pechod Adda o un anfantais ond iddo ef yn unig. 

3. Fod y Gyfraith yn cymhwyso dyn i deyrnas nefoedd, ac wedi ei selio ar 
tDgyfuwch addewidion a*r Efengyl. 

4. Fod rhai dynion cyn dyfodiad Crist yn byw yn ddibechod. 

5. Fod babanod yn yr Un cyflwr ag Adda cyn y cwymp. 

6. Mai nid anufudd-dod Adda yvv yr achos o farwolaeth holl ddynolryw ; 
ac nad yw yr adgyfodiad cyfrredinol yn deilliaw trwy rinwedd adgyfodiad 
Crist. 

7. Pe byddai dyn yn ymdrechu, y^ gallai efe gadw holl orchymyrdon Duw 
heb un anhawsdra; a chadw ei hun mewn cyflwr o ddiniweidrwydd 
perffaith. 

8. Er i gyfoethogion gael eu bedyddio, a byw yn rhinWeddol, nas gallant 
fyned i'r bywyd heb iddynt ymadael a'u holl olud. 

9. Nad ydyw gras a chymhorth Duw yn cael eu rhoddi i gyflawni pob 
gweithred f oesol ; ond fod rhyddid yr ewyllys, a gwybodaeth o ddyled- 
swydd, yn ddigonol i ateb y dyben. 

10. Fod gras Duw yn cael ei roddi yn gyfatebol i haeddiant dyn. 

11. Na all neb gael eu galw yn blant i Dduw oddieithr eu bod yn ber- 
. ffaith ddibechod. 

12. Mai trwy ryddid ei ewyllys, ac nid drwy gymhorth Duw, y mae i ddyn 
gael buddugoliaeth ar ei brofedigaethatt."* 

Tybia amryw fod Morgan wedi cael llawer o'r syniadau hyn o hen 
>athroniaeth y Derwyddon ;t ond y mae eraill yn bamu mai o'r Dwyrain 
y daetharit, ac yn haeru eu bod i'w canfod eiSoes yn ysgrifeniadaU Origen> 
&c. Ond er mor anysgrythyrol oeddynt, cawsant dderbyniad rhwydd a 
chymeradwyaeth helaeth yn y byd, fel y bu yr eglwys mewn perygl o 
lygriad cyfFredinol oddiwfthyDt. Morgan, a chyfaill iddo, o'r enw 
Coelestius, g«T tra dysgedig o'r IWerddon, o'r un daliadau ag yntau ei 
hun, a aethant i Rufain, ac a fuant mewn bri mawr yno dros amser. Wedi 
hyny hwy a ymadawsant o Rufain a daethant i Sicily, ac oddiyno yr 
aethant i Afixica, lie y lledaenent eu daliadau yn fwy eofn. Ond Awstin, 
yr hwn wedi hyny a fa yn esgob Hippo yn Affrica, a gyfodwyd i'w 
gwrthwynebu, a thrwy ei ysgrifeniadau nerthol llwyddodd i gyffroi yr 
eglwys i ystyried ei pherygl, a'r canlyniad fu cynnal amryw gynghorau 
cyffredinol o bryd i bryd i wrthladd lledaeniad y syniadau hyn o'r eiddo 
Morgan a'i gefnogwyr. 

Nid yw yn ymddangos i Forgan ei hun ddychwelyd i Frydain, ond ei 
ddaliadau a daenid yma yn ddyfal, yn enwedig gan un o'r enw Agricola, 
mab i'r esgob Ssverianus. yr hwn efallai a orfuasai ffoi o wlad Gal mewn 
canlyniad i orchymyn yr ymherawdwr Valentinianus ; ac ymddengys eu 
bod yn ymledu mor brysur yn y wlad hon, fel y teimlai yr eglwys yn 
Mrydain yr angenrheidrwydd i wneyd rhyw egni annghyffredin i'w 
gwrthsefyll. 

Efallai fod ymadawiad y Rhufeiniaid a'r ynys hon, yn nghyda mynych 
ruthriadau y Uwythau barbaraidd, wedi peri cymmaint o niwed i achos 
crefydd a llenyddiaeth yn yr ynys hon, fel ag yr oedd y pryd hyn yn am- 
ddifad iawn o ddwyfyddion a dysgedigion galliiog i wrthsefyll y llifeiriant 

* Hanes Crefydd yn Nghymru, t-d. Ill, 112. 
t Dr. Richard'i Account of Morgaut or Pelagius^ p. 105. 



HANES Y CYMRT 83 

o gyfeiliorai oedd yn bygwth goresgyn yr holl wlad. Felly anfonid i Gal 
am gynnorthy oddiwrth yr eglwys Gristionogol yno; ac yn ol eu cais, 
anfonwyd Garmon a Bieiddyn, y cyntaf yn esgob Auxerre, a'r olaf yu eagob 
Troyes, a'r ddau yn dra hyddysg yn yr holl ddidl bertbynol i'r gyfundraith 
Forganaidd, ac yn nodedig am eu duwioldeb personol, a'u sel dros y gwir- 
ionedd. Cawn hysbysiad am Garmon, ei fod. yn fab i Rhcdyw, ac ewythr 
i Emyr Llydaw, ac felly o waedoliaeth Cymreig : ac nid yw yn annhebyg 
fod Bieiddyn o'r unrhyw waedoliaeth. Meddylir fod y ddau wr dysgedig hyn 
wedi tirio yn Mrydain tua'r flwyddyn 429, a dechreuasant deithio o gwr 
bwy gilydd i'r wlad, gan bregethu y gwirionedd i gynnulleidfaoedd Uuos- 
awg a gyrchent i'w gwrandaw pa le bynag yr elent. O'r diwedd, blaenor- 
iaid y Morganiaid a'u cyfarfuant mewn cymanfa gyhoeddu.3 yn Verulam, 
i ddadleu ar y pynciau yr annghytunent mewn perthynas iddynt, a lluaws 
mawr o bobl a ddaethant yn nghyd, i wranda*v y ddadl, ac i farnu drostynt 
eu hunain, gan bwy yr oedd y gwirionedd. Y Morganiaid yn gyntaf a am- 
ddifFynasant eu daliadau hyd eithaf eu gallu ; ond Garmon a Bieiddyn a 
dywalltasant y fath lifeiriant o resymau cedyrn ac ysgrythyrol yn erbyn 
eu hathrawiaeth, gan ddynoethi ysgelerder eu cyfeiliornadau yn y fath 
fodd, fel nad oedd rym yn y Morganiaid i'w hateb, a thrwy anhawsder yr 
atelid y bobl rhag rhuthro arnynt.* 

Yn fuan ar ol y gymanfa uchod, yr oedd Garmon a Bieiddyn ar eu 
taith drwy y wlad i hyfforddi y Cymry, pan y daeth y Pictiaid a'r Saeson yn 
dorfeydd mawrion o Scotland, gan anrheithio y rhan ogleddol o Gymru. 
Ac fel yr oedd lluaws o'r Cymry wedi cyfarfod yn y rhan hono o'r wlad, i 
wrando ar y gwyr enwog hyn yn pregethu, mynegwyd iddynt fod byddia 
y gelynion yn neshau ; a Garmon yn llawn gwroldeb a sel, a dynodd, a"r- 
lluaws dysgyblion yn ei ddilyn, i nant, yn agos i'r Wyddgrug, sir Fflint, 
yr hon a elwir hyd heddyw "Maes Garmon," ac wedi peri i'r Cymry 
ddysgwyl yn dawel am ddyneshad y gelynion, efe a orchymynodd iddynt 
gydgyfodi pan roddai efe yr arwydd iddynt, a gwaeddi " Aleluwia," dair 
gwaith. Felly, ar y munydyn yr oedd y fyddin elynol yn dyfod i'w golwg 
dros ael y bryn, ar fedr rhuthro arnynt, Garmon a roddodd yr arwydd, a'r 
Cymry a gyfodasant yn llu mawr, gan lefain a lief uchel, hyd oni ddad- 
seiniau y bryniau o'u deutu, " Aleluwia, Aleluwia, Aleluwia f" Pan 
glybu y Pictiaid y floedd nerthol hon, hwy a ddychrynasant yn ddirfawr, 
fel y'u taflwyd i'r dyryswch mwyaf, rhai a fwrient eu harfau o'ii dwylaw, 
ac eraill, yn eu ffwdan i ftoi, a laddent eu cymdeithion, a llawer o honynt 
a foddwyd yn afon Alun, yr hon oedd dra uchel y pryd hyny, a'r hon a 
groesasent yn y boreu. Felly, y Cymry, trwy ddaioni Duw, a gawsent y 
fuddugoliaeth lwyraf ar eu gelynion y pryd hyny, heb dynu y cleddyf o'r 
wain. Er nad ydym am ddilyn rhai o'r hen haneswyr Pabaidd, a dadleu 
fod yn y tro yma gyfryngiad gwyrthiol er gweini gwaredigaeth i'r Cymry, 
nis gallwn lai na chydnabod daioni Duw i'n tadau yn y tro. 

Y mae colofn wedi ei chyfodi yn y gymmydogaeth hono, ar y He y 
bernid yr enillwyd y fuddugoliaeth ddywededig, yn y flwyddyn 1736, gan 
Nehemiah Griffith, Ysw., ac ami yn argraffedig y mynegiad cryno a gan- 
lyn am y tro : — " Yn y flwyddyn 420, y Saeson a'r Pictiaid, wedi uno eu 
lluoedd, a ymosoda&ant ar y Prydeiniaid, ac wedi eu cyfarfod ar y llanerch 
hon, yr hon hyd heddyw a elwir Maes Garmon, fel yr oedd blaenoriaid y 
Prydeiniaid, Garmon a Bieiddyn ar ddechreu y frwydr, Crist ei hunan a 
ymladdodd yn y gwersyll. Tair gwaith j bloeddiodd y fyddin Brydein- 
aidd ' Aleluwia'/ Y byddinoedd gelynol a daflwyd i derfysg ; a'r Prydein- 

* Bede, llyfr I. pen. 17.— Ush 8 r de Eccle*. Brit. p. 32a. 



84 DARLITHIAU AR 

iaid a gawsant fuddugoliaeth ar eu gelynion heb dywallt gwaed. Felly 
ffydd, ac nid nerth, a enillodd y fuddugoliaeth. Er cof o'r fuddugoliaeth 
Aleluwiaidd, Nehemiah Griffith a gyfododd y golofn hon, o.c. I736.' r 
Yn agos i'r lie hwu y mae ffynon, |a elwir "Ffynon Gwaed," yr hwn enw 
a gafodd oiid odid oddiwrth y frwydr hon. Gelhd meddwl fod rhyw 
golion ereill yn y gymmydogaeth o ymwehad y ddau wr crybwyhedig, 
megis Llanarmon, Pont Bleiddyn, &c. Y mae hefyd amrywiol leoedd 
ereill cyssegredig i'w coffadwriaeth yn ngwahanol barthau y dywysogaeth ; 
megis Bettws Garmon, Capel Gannon, Llanfleiddian, &c. Mae rhai o'r hen 
haneswyr yn dywedyd ddarfod i Garmon adeiladu addoldy o gangenau y 
coed, y rhai a blethid a gwiail, yn yr hon y cynnahai efe a'i ddylynwyr 
"WyHau y Pasg, ac y bedyddiai efe ran fawr o'r fyddin Gymreig, y rhai a 
fuasent yn ymlynedig wrth baganiaeth hyd yr ymwehad hwn, cyn eu har- 
wain i gyfarfod eu gelynion ; a barnai yr Athraw Rees, mai ar y fan lie y 
safai yr adaii wial hon yr adeiladwyd Llanarmon yn Idl wedi hyny.* Y 
ddau wr enwog hyn, wedi bod yn yr ynys hon tua blwyddyn o amser, a 
llwyddo yn eu hymdrechiadau i waredu y Cymry oddiwrth eu gelynion 
ysbrydol a chnawdol, i fesur mawr, a ddychwelasant i'w gwlad, ac at eu 
diadellau eu hunain, y rhai oeddynt yn hiraethu yn fawr am danynt. 

Gan fod y ddarlith hon eisoes wedi myned yn faith, a'n bod wedi dyfod 
hyd y cyfnod yn hanes ein cenedl, y bydd y bummed Ddarlith i ddechreu, 
terfynaf gyda rhai sylwadau adolygol. 

1. Gwelwn oddiwrth yr hyn a adroddwyd, mor ddirgel yw ffyrdd Duw 
i gyflawni ei amcanion. Ei waith yn gollwng y gwaedgwn Rhufeinaidd ar 
ein hynafiaid — yn peri eu bod yn fwy anniben yn goresgyn yr ynys hon 
nag y buasent yn goresgyn holl wledydd Ewrop, a rhanau o Asia — yn 
cyfodi Caradawg, a'i ddoniaw a'r fath ddewrder dihafal i sefyll cyhyd, 
ac mor ddewrwych, yn erbyn eu holl gadernid — yn goddef i Frenines 
y Brigantwys yn y diwedd ei fradychu i'r Rhufeiniaid — yn rhoddi ffafr 
iddo ger bron Caisar drahaus, a'i bendefigion ucheifrydig, fel y cym- 
merid ei dad Bran yn wystl anrhydeddus drosto i'r ddinas amher- 
odrol — a pheri i hyn gymmeryd lie ar yr adeg yr oedd Paul, apostol 
mawr y cenedloedd yn y ddinas hono, fel ag y perid fod digon o atyniad 
mewn Cristionogaeth i enill sylw yr alltudion Prydeinaidd — oeddynt oil 
fel cynnifer o dorchrwyau yn y gadwyn, er dwyn Cristionogaeth yn foreu 
i Frydain. 

2. Gwelwn anfarwoldeb yr egwyddor Gristionogol ; canys, *r mai mewn 
amseroedd bhnion ar ein cenedl y dygwyd yr Efengyl i Frydain, ac i lawer 
gelyn dyngu mewn balchder y'i diwreiddient o'r ynys, ac o'r byd, y mae 
wedi gorfucheddu yr holl ystormydd, a gorchfygu yr holl wrthwynebiadau ; 
a thra y mae ei hen eiiidwyr wedi pydru yn mhriddellau y glyn, y mae 
Cristionogaeth yn blodeuo drwy holl Frydain, ac wedi myned yn bren mawr, 
gan ledu ei changau dros y byd, a dyferu ei ffrwythau i bob gwlad. 

3. Gwelwn ein rhwyniedigaethau arbenig ni i fod yn ddiolchgar i'r Ar- 
glwydd am yr anrhydedd hwn a roddes efe ar ein tadau, a'r caredigrwydd 
neillduol a ddangosodd efe tuag at eiri cenedl ni, trwy anfon y gwirionedd 
yn ei symlrwydd mor foreu i ni, a pheri i'r Efengyl gael derbyniad mor 
roesawus gan ein tadau. 

* Rees's Essay on the Welch Saints, sect. 7. p. 125. 



HANBS T CYMKY. 85 



DARLITH V. 



HELYNT WLADOL Y CYMRY O YMADAWIAD Y RHUFEINIAID 
A'R YNYS, HYD FARWOLAETH CADWALADR FRENIN. 



Wedi i'r Rhufeiniaid fod mewn meddiant o ranau o Ynys Prydain dros 
, fvvy na phedwar can' ml)nedd, trwy fynych ymrysoniadau eu tywysogion 
uchelfrydig am yr orsedd amherodrol, a chadruthraudiorphwys yr Huniaid 
a'r Gothiaid ar ranau o'r amherodraeth, bu raid iddynt alw eu holl lengau 
milwraidd o Frydain ; ac ar yr un pryd cydgorphorasant filoedd o ieuenc- 
tyd Cymru yn eu byddinoedd, er ceisio eu gwrthsefyll, a chadw calon eu 
teyrnas rhag syrthio yn ysglyfaeth i'r anwariaid : a thrwy hynny, gadewid 
yr ynys hon yn dra diamddiftyn ar y pryd, ac mewn cyflwr hynod o ddi- 
allu i wrthladd gelynion a ruthrent ami o unrhyw barth. 

Yn yr adeg yma, gallem feddwl fod y Prydeiniaid yn dychwelyd yn 
rbwydd i gydnabod ichafiaeth eu penau cenedl eu hunain, achyddiaeth 
y rhai a gedwid yn gywir yn nghaniadau eu beirdd : canys yr ydym yn 
cael ar ddeall bod ein cenedl, er yn foreu iawn, yn rboddi pwys mawr ar 
gadwraeth achyddiaeth yn ddifylchau, fel rhwymedigaeth anhebgor ar 
dlawd a chyfoethog, er rhoddi hawl iddynt i fwynhau eu hiawnderau 
gwladol; ac fel hyn yr oedd yr hen gyfraith am benteulu neu bencenedl: 

"Tri anhebgor pencenedl: bod yn wr cyfallwy; a bod yn hynaf o wyr 
cyfallwy ei genedl hyd yn mhen y nawfed ach; a bod yn benteulu, sef yn 
\Vr gwraig, a phlant o briodas deilwng; a phob un o'r genedl a fydd yn 
wr ac yn gar iddo ; a gair ei air ef ar air pob un o'r genedl." Allan o'r 
penau cenedl, neu y penau teuluoedd crybwylledig, y dewisid, ar am- 
gylchiadau o berygl, un i weithredu fel "Penteyrn," neu "Frenin Cymru 
oil;" felly, tebygid, y dewiswyd Caswallawn, pan oedd Iwl Caisar yn 
ymosod ar y wlad, a Charadawg wedi hyny yn amser Claudius Caisar ; ac 
yn fuan wedi i'r brodorion gael eu rhyddhau oddiwrth yr awdurdod am- 
herodrol, nyni a'u canfyddwn yn dechreu troi i ymgynghori yn nghylch y 
priodoldeb o ddewis brenin neu benteyrn arnynt. 

Ar y cyntaf, meddyliem fod y Lloegrwys a'r Rhufeiniaid, neu y bobl 
estronol gymmysg a gyfaneddent barthau deheuol yr ynys, yn bender- 
fynol i osod un o honynt eu hunain yn yr arglwyddiaeth ; ac felly y bu 
Marcus, Gratianus, Constantlnus, Gerontius, &c, yn arglwyddiaethu ar 
Frydain, bob un yn ei dymhor; a rhai o honynt hyd yn nod yn amcauu 
gwneyd defnydd o'u hawdurdod yn Mrydain, i ymgyrhaedd at yr orsedd 
amherodrawl. Meddylir mai Llundain ydoedd eisteddle y llywodraeth 
hon, yr hon ydoedd yn ddinas fasnachol enwog y pryd hyny, ac yn gor- 
weddyn nhiriogaethau y Lloegrwys, y rhai a ymgymmysgasent a'r Rhuf- 
einiaid yn llawer mwy nag y gwnelsai y cynfrodorion Cymreig pur ; ac 
efallai bod hyny yn fanteisiol iddjmt dros dymhor i gael y penteyrniaid 
o'u plith eu hunain. Ond yr hen lwythau Cymreig, yn eiddigus o'u han- 
rhydedd priodol fel cynfrodorion, a ddalient bod yr awdurdod freninol yn 
perthyn yn naturiol iddynt hwy, fel meddianwyr cyntaf yr Ynys, y rhai 
yn lletygar a roddasent dderbyniad a nawdd i'r Lloegrwys i ororau eu 
gwlad yn eu cyfyngder. Olrheinient yr hawlfraint benteyrnol hefyd i 
Rhif. 4. 



8G> DtSRLITHIAU AR 

adeg foreu iawn, yn mhell cyn i'r Rhufeiniaid sengi ar lanau yr ynys, pan 
y darfuasai i Gymro o'r enw Prydaiu ab Aedd Mawr, uno yr holl lwythau 
yn yr ynys dan un penteyrn, a threfnu yn ddeddf sefydlog, fod i'r awdur- 
dod freninol arcs yn dreftadol dros byth yn ei genedl ei bun,- fel y gwelir 
yn y Triad canlynol:- — 

"Tair prif ardal Ynys Prydain ° Gymru, L3'oegr r ac yr Alban ; a braint 
teyrnedd a ddylid i bob un odd y tair. A than unbenaetb a rhaith 
gwlad ei gwladoler, herwydd dosbarth Prydain ab Aedd Mawr; ac ar 
genedl y Cymry y mae dodi yr unbenaeth wrth raith gwlad a chenedl, 
herwydd braint a dyled gyssefm: ac yn nawdd hyn o ddosbarth y dylid 
teyrnedd yn mhob gwlad yn Ynys Prydain : ac yn nawdd rhaith gwlad 
pob teyrnedd, sef achaws hyny y dywedir ar ddiareb, ' Trech gwlad nog 
arglwydd!. ' " 

Tua'r amser yma yr oedd yn mysg y Cymry benau cenedl, y rhai, 
debygid, y raynasent eu rhoddi yn mlaen o bryd i'w gilydd, yn benteyrn- 
laid; megys Cunedda Wledig, Brychan Brycheiniog, Cadrod Calchfynydd r 
Emrys Wledig, &c.., ond y Lloegrwys a fynasant osod i fynu un o honynt 
eu hunain, &'r enw Gwrtheyrn Gwrtheneu f yn benteyrn; a'r ymrysoniad 
yma am benteyvnedd yr ynys a achlysurodd ryfel cartrefol ofnadwy. 
trwy yr hyn y gwanheid yr holl wlad yn ddirfawr, fel yr oedd y llwythau 
estronol a ruthrent ami, yn ei chael yn ysglyfaeth rwyddach. Yn Wyneb 
y rhuthriadau hyn gan y Brithvvyr a'r Ysgodogiaid o'r gogledd, a'r min- 
teioedd morladronaidd o ororau yr Almaen, anfonai Gwrtheyrn am yr holl 
bendefigion Prydeinaidd, i gynghorfa gyffredinol, er ceisio eu perswadio i 
ynumo ag ef, er gwrthladd y gelynion hyn : ond gan fod llawer o honynt,. 
yn er.wedig y pendefigion oeddynt o'r hen gyif Cymreig, yn ei annghym- 
meradwyo fel penteyrn, nis gallai eu cael i gytuno a'i olygiadau ; am 
hyny efe a benderfynodd, heb gydsyniad y Cymry, logi byddin o filwyr 
estronol i'w gynnorthwyo i wrthladd ei elynion \ a phan ydoedd newydd. 
ddyfod i'r penderfyniad yma f dygwyddai i dair Hong yn llwythog o 
grwydriaid Almaenaidd, dan lywyddiad dau frawd, o'r enw Hengist a 
Horsj, lanio ar orovau dwyreiniol Caint, yn gyfagos i'r lie y glaniasai y 
Rhufeiniaid o'r blaen ; a'r peth mwyaf tebyg yw eu bod wedi glanio yn 
yr ynys yma,. y pryd crybwylledig, fel trafnidwyr yn hytrach nag fel mor- 
ladron. Eu henw cenedlaethol oedd Ghefes,. neu Jutes, ac yr oeddynt 
mewn cynghrair a'r llwythau ereill a gyfaneddent y broydd arforawl 
o'r tu gogleddol i'r afon Elbe ; ae ymgyfenwent yn Saesojiiaid, neu wyr y 
cleddyfau byrion.* Pan ddeallodd Gwrtheyrn am eu gianiad, efe a an f on- 
odd genadwri at Hengist a Horsa, i gynnyg eu llogi hwy, a byddin o'u 
cydwladwyr, i ymladd ei frwydrau ; a chan mai rhyfel oedd eu prif 
alwedigaeth, nid oedd dim yn ddyeithr yn y cyfryw gynnygiad iddynt ; 
felly hwy a gytunasant yn rhwydd i'w gynnorthwyo a byddin gref, dan 
yr amod o gael Ynys Danet, ar oror Caint, yn wobrwy am eu gwasanaeth. 
Yn fuan, hwyliai y drefedigaeth filwraidd newydd hon drosodd, mewn 
dwy ar bymtheg 6 longau ; ae ymsefydlasant yn Ynys Danet, gan gael 
pob peth angenrheidiol i'w eynnal yno gan Gwrtheyrn r a mynych yr 
ymladdasant yn ddewrion a ffyddlawn drosto r yn erbyn y Brithwyr a'r 
Ysgotiaid, y rhai a faeddwyd yn dost ganddynt ; a thrwy hyny daethant 
i fFafr fawr gyda Gwrtheyrn a'i bobl. Ond nid hir y parhaodd y teimlad 
da hwn rhyngddynt ; canys ryw brydrhwng y flwyddyn 449 a'r flwyddyn 
455, y cynnorthwywyr milwraidd hyn a geisient fwy o dkiogaeth, mwy cv 
arlwy, a mwy o arian,. nag. a addawsid iddynt yn eu cyflogiad; gan fwg- 

* Gwel " Thiery r s History of the Norman Conquest," 



HANES Y CYMRY. 87 

wth tori idclynt cu hunain trwy drais, oni chyflawnid eu cais yn rhwydd ; 
ac fel y byddent yn barod i roddi eu bygythiad mewn gweithrediad, 
gwahoddent ychwaneg o arfogion o'u cenedl eu hunain i ymuno a hwy yn 
Mrydain, fel y ffurfid yn fuan drefedigaeth gvef o honynt ar ororau 
Caint, y rhai a droisant yn fradwrus i'w hen feistri, a chan ymgynghreirio 
a'r Brithwyr, hen elynion grcddfol y Prydeiniaid, hwy a wnaethant gais 
teg am drawsfeddiannu y rhanau goveu o'r wlad : ond ar hyn, y Prydein- 
iaid a ymwrolasant, gan eu gwrthladd yn egni'ol, ac wedi amryw frwydrau 
gvvaedlyd, hwy a drechasant y Saeson yn deg, gan eu gyru i'r mor, fel y 
bu raid iddynt hwylio yn eu llongau tua'u gwlad eu hun : ond yr oeddynt 
wedi cael cymmaint o flas^ ar yr ysglyfaeth, fel y dychwelasant yn fua» 
drachefn, a llawer o'r un giwed drachwantus i'w canlyn; a hwy a fedd- 
iannasant wlad eang ar y tu deheuol i'r afon Tafwys, o'r hon nis gallwyd 
eu difeddiannu hyth. Lladdwyd un o'r ddau frawd, sef Horsa, mewn 
brwydr, a'r brawd arall, Hengist, a ddewiswyd gan y Sacsoniaid yn frenin 
arnynt yn eu tiriogaeth newydd, yr hon a alwent yn euhiaith hwy " Keut- 
wara-rice," neu " Freniniaeth gwyr Caint." 

Nid oedd gwaith Gwrtheyrn yn llogi y milwyr estronol hyn ar y de- 
chreu yn gymmeradwy gan nemawr o'r pendefigion Cymreig ; a'i waith 
yn rhoddi tir iddynt i ymsefydlu ar gwr eu gwlad, a chaniatad i adeiladu 
dinas,* a gyffroai eu heiddigedd yn fwy. Hengist, yn ddigon cyfrwys i 
weled ei fantais, ac i wneyd y defnydd goreu o honi, a ymroddai i gryfhau 
drwgdyb ac eiddigedd y brenin yn eu herbyn ; gan haeru eu bod yn awr, 
pan'heb achos i ol'ni y Gogleddwyr mwyach, mor dra eofn a choledd am- 
can i ddwyn y goron oddiarno, a'i rhoddi i arall ; a bod ganddo lawn 
cymmaint o achos i ofni gwrthryfel ei ddeiliaid ei hun ag ymosodiadau y 
Brithwyr a'r Ysgotiaid ; ac mai y ffordd oreu iddo i'w ddiogelu ei hun 
rhag y naill a'r Hall, oedd anfon am ychwaneg o Sacsoniaid drosodd i'w 
gynnorthwyo ; felly tua'r flwyddyn 450, deuai un ar bymtheg o longau 
drosodd yn lhvythog o fyddin newydd o ymfudwyr Sacsonaidd, am y rhai 
yr anfonasai Hengist trwy gydsyniad y Brenin ; ac yn mysg yr ymfudolion 
nyn, yr oedd Escus a Rowenna, mab a merch henaf Hengist. Y Rowenna 
hon a elwir gan yr ysgrifenwyr Cymreig, Rhonwen, a bu wedi hynny 
yn fagl ac yn felldith i'r brenin. _ Hengist a wnaeth wledd fawr yn ei 
ddinas newydd, i'r hon y gwahoddai y brenin, er dangos, fel y dywedai, ei 
ddiolchgarwch iddo am ei garedigrwydd, a*i barch difFuaut i'w fawrhydi; 
a pharai i'w ferch Rowenna weini ar y brenin drwy ystod y wledd, dan y 
rhith o'i anrhydeddu, ond mewn gwirionedd, er cynhyrfu ei nwydau, a'i 
lygad-dynu; a bu y fenyw ysgeler hon yn rhy lwyddiannus yn ei dichell- 
ion : canys er fod gan Gwrtheyrn wraig eisoes, yr oedd tegwch ac ystryw- 
iau Rowenna wedi cyffroi ei drachwant mor angerddol, fel na phetrusodd 
ei gofyn gan Hengist yn wraig ; ac er symmud pob rhwystr o'i ffordd, efe 
a ysgarodd a'i wraig gyfreithlawn, o'r hon y buasai iddo amryw blant ; ac 
wedi addaw i Rowenna gyflawn ryddid i ymarfer ei defodau crefyddol ei 
hunan, efe a waddolodd Hengist a Horsa a thywysogaeth Caint, gan 
ganiatau iddynt ryddid cyflawn i'w phoblogi a Sacsoniaid fel y mynent. 
Pan glybu Gwrgant, iarll Caint, ac amryw o'r pendefigion Cymreig ereill, 

* Dywedir fod Hengist wedi atolygu y fiafr gan G^vrtheyrn, o ganiatad i adeil 
ariu amddiifynfa ar ryw ran o'r diriogaeth a roddasid iddo, gymmaint ag a amgylch- 
ynai croen eidion ; a'r hyn y cydsyniodd Gwrtheyrn yn rhwydfid. Yna Hengist a 
dorodd groen yr eidion niwj'-af a allai gael, yn gareiau meinion, ac a'r rhai hynny 
amgylcliodd y tir ar yr hwn yx adeiladodd ei amddiffjmta, yr hon o'r henvydd a 
elwid Thong-Castor, neu Gaer y Garrai, tua phedair isilldir o Grimsby, yn swydd 
Lincohi 






8S DAHLlTHIAU AR 

am y gweithrediadau hyn o eiddo y brenin, hwy a lanwyd o ddigofaint 
tuag ato ; ac nid oedd neb a deimlent yn ddwysacb yn y tro na'i feibion, 
Cyndeyrn a Gwrthefyr, y rhai yn ngbyda'u mam a ddiystyrasid mor 
ddigywilydd. Y canlyniad a fu i'r tywysogion Cymreig ddiorseddu neu 
yinwrthod a Gwrtbeyrn fel eu penteyrn, gan ddewis ei fab Gwrthefyr yn 
ei le ; a bn ymladd caled rhwng y Cymry dan Gwrthefyr, a'r Sacsoniaid 
dan Hengist, yn cael ei gynnorthwyo gan Gwrtheyrn; ond y Sacsoniaid. 
a Iwyr orehfygwyd mewn pedair o frwydrau— y gyntaf o ba rai a ym- 
laddwyd yn agos i'r afon Darwent; yr ail ger Rbyd y pysgod, neu fel y'i 
gelwir gan rai o'r hen haneswyr, Syddyn y ceubal, yr un fel y tybir ag 
Aylesbury arlan y Medway, yn yrhon y lladdai Cyndeyrn fab Gwrtbeyrn, 
a Hcrsa, un o dywysegion y Sacsoniaid, y naill y Hall ; y drydedd a yira- 
laddwyd ar Ian y mor, ar oi yr hyn y ffcdd y Sacsoniaid i Ynys Danet ; 
ond fe'u dilynid yno hefyd gan Gwrthefyr, fel y bu raid iddynt adaei eu 
gwragedd a'u plant, a frbi yn eu llongau tua'u gwlad eu bunain. Ond 
pan ddeallodd Rhohwen fod ei tbad a'i phobl wedi cael eu baeddu mor 
drwyadl gan Gwrthefyr, hi a lwgr-wobrwyodd wr ieuanc o arddwr, neu o 
leiaf o ymrithiad felly, i wenwyno y brenin, yn yr hyn y bu efe yn rhy 
lwyddianmts. Y brenin yn deal! ei fod wedi ei wenwyno, a bod angau yn 
agoshan, a alwodd y pendefigion Cymreig, a'r prif swyddogion milwraidd 
a vmladdasent dano, yn nghyd ; ac wedi rhanu ei boll drysorau rhyng- 
dclynt. efe a'u Dynghorodd i fod yn un a'u gilydd, ac yn dra pbeuderfynol 
i a n idiSFyn eu gwlad a'u breintiau irhag trais estroniaid. Gorcbymynodd 
befy ! iddynt lo>gi ei gorpb, a rhoddi ei ludw mewn delw efydd o bono yn 
ttiliorthladd Stmiar, gan cbwanegu y byddai yr oiwg ar ei lun yn ddigon i 
cidvchrynu y Sacsoniaid, a pheri iddynt ddychwelyd yn ol i'w gwlad* 
ond i!i v^naetb y tywysogion pi gais olaf hwn, eitbr claddasant ef yn 
ISghaerludd : ac yn ftian v,'edi ei farw, adferwyd ei dad Gwrtheyrn i'r or- 
3?dd draclsefn, yr hyn sydd yn achos o syndod eu bod mor anwadal ag 
Bdfer'ti mi i'r benteyrniaeth, yr hwn a ddifreiniasent mor ddiweddar am 
fradychu eu gwlad i ddwylaw estroniaid; ond efallai fod hyn, fel llawer 
n-o antTodus arall yn eu banes, i'w briodoli i ysbryd ymhlaid, ac 
arnghytundeb yn eu mysg, o bartb i'r un cyir.hwysaf i gael yr orsedd. 
Ni bu Rhoawen yn hir heb anfon i hysbysu ei tbad Hengist o'r pethau 
hyn, yr hwn a ddaetb drosodd drachefn, a nifer mawr o ddilynwyr arfog 
yn ei ganlyn, rriewn triugain o lor.gau, yr hyn afrawychodd y Prydeiniaid 
yn ddirfawr, fel y taer atolygeht ar y brenin Gwrtbeyrn eu gyru yn ol * 
ond y Sacsoniaid, wedi clywed byny, a anfonasant genadwri at Gwrtbeyrn, 
i'w hysbysu ef a"i gynghorwyr, na ddaethent hwy drosodd gydag anrhyw 
amcan gelynol tuag ato ef, nad oeddynt hwy gymmaint ag wedi clywed 
am farwolaeth Gwrthefyr, ond gan feddwl ei foci eto yn fyw, eu bod wedi 
dwyn y 11 u mawr hwnw drosodd er hunanddiffyniad. Ond gan fod 
Gwrthefyr wedi marw, atolygent ar y brenin benderfynu ar yr amser a'r 
He y gallent gydymgyfarfoa yn heddychlawn, er penderfynu pa nifer o 
bonynt a ganiateid i aros yn y tiriogaetbau a roddasai efe idd}nt am eu 
gwasanaetb blaenorol ; ac yna y dychwelai y ileill yn ol i'w gwlad eu 
hunain. Yn y canlyniad, penderfynwyd i'r cyfryw gyfarfod gymmeryd 
He ar ddydd Calanmai, ar wastadedd eang, He yr arferid cynnal cynnadl- 
eddau cenedlaetbol ; ac er gochel unrbyw amryfusedd, cytunid eu bod oil 
i gyfarfod yn y lie dywededig yn an arfog. Ond Hengist, yn ol ei ben 
arfer fradwrus, a archodd i bob un o'i ddilynwyr ef gymmeryd cyllell 
hir gydag ef, wedi ei chucldio dan ei wisg, a phan y byddai iddo ef roddi 
y gair — Nemht tire Saxes, eu bod ar irawaith i'w tynu allan, a lladd y 
Prydeiniaid. Wedi dyfod y dydd, y brenin a'i bendeligion a ddaethant 



HANES Y CYMRT. 89 

yno ar un tu, a'r Sacsoniaid ar y tu arall. Y Prydeiniaid a ddaethent i'r 
cyfarfod yn ddiarfog a diddichell, a phan oeddynt wedi ymollwng i 
wledda, ac i yfcd yn helaeth, Hengist a roddai ei arwyddair, yn iaith ei 
wlad, sef " Tynwcn allan eich cyllill ; " ac yn y fan, pob Sais a laddai un 
o'r pendefigion Cymreig a eisteddai yn nesaf ato ; y rhai, gan eu bod yn 
anarfog ac yn feddwon, ni allent amddiffyn eu hunain, ac felly cwympodd, 
meddir, yn y gyflafan hono, bedwar cant a thriugain o oreugwyr y Cymry, 
a Hengist a gymmerodd y brenin Gwrtheyrn fel ei garcharor. Dywedir na 
ddiangodd ond un o'r pendefigion Cymreig o'r gyflafan yma, sef Eidiol, 
iarll Caerloyw, yr hwn a gafodd drosol ar lawr dan ei draed, ac a'r trosol 
liwnw aladdodd ddeng wr a thriugain o'r Saeson, ac felly a lwyddodd i 
ddianc o ddwylaw y lleiddiaid, a'i fywyd yn ysglyfaeth ganddo. Bernir 
i hyn gymmeryd lie tua 473 ; mewn cyfeiriad at y bradwriaeth gwaedlyd 
yma, y canai lolo Goch, gan ddywedyd — 

" Gwae ddydd annedwydd nodir, 
Gwae rhag yr hell gyllell hir! 
Cyllell hir cuell a llem, 
Callestr-fin helldrin hyll-drem. 
Dagr garmven, gethren gythrawl, 
Neddai ddu a nad'dai ddiawl; 
Yn ei efail y'th laniwyd, 
Dart y diawl a'i haw] ef wyd." * 

Wedi y traha yma, y Saeson a drawsfeddiannasant Gaerludd, Caerwynt 
a Chaerefrog, fel pridwerth y brenin Gwrtheyrn ; a chan ei alltudio ef o 
Loegr, hwy a fedaiannasant y rhan hono o'r ynys yn gyfangwbi iddynt 
eu hunain. Gwrtheyrn yntau a grwydrai trwy Gymru, gan geisio rhyw 
gilfach ddiogel, lie y gallai adeiladu dinas ac amddifrynfa iddo ei hun. 
Priodolir amryw leoedd iddo, fel ei encilfeydd yn y cyfnod yma arno ; 
megys " Nant Gwrtheyrn," yn nghesail yr Eifl, gerllaw Nefyn, un o'r 
lleoedd mwyaf anhygyrch o fewn Cymru, lie yr oedd hen feddrod carn- 
eddawl, yr hwn y dywedai traddodiad ei fod yn perthyn i'r hen bente)^rn 
anffodus yma; a phan y'i hagorwyd, rai blyneddau yn ol, cafwyd cistfaen 
o'i fewn, yn cynnwys esgyrn gwr o gorpholaeth hir. Mae ereill yn 
dywedyd mai "Dinas Emrys," ar odrau y Wyddfa, ychydig o'r neilldu i 
Beddgelert, oedd ei encilfa 5 ereill, ei fod wedi adeiladu math o gastell 
yn nghanol creigydd anial, ar Ian afon Teifl ; ac y mae lie a elwir hyd 
heddyw " Craig VVrtheyrn," tua haner y fiord d rhwng Castellnewydd yn 
Emlyn a Llanbedr pont Stephan — lie, medd y traddodiad, y disgynodd 
tan o'r nefoedd, gan ysu yr adeilad, a phawb o'i fewn, yn ulw. 

Efallai mai y gwahanol chwedlau hyn o barth i ddiwedd Gwrtheyrn a 
achlysurai y sylw a gynnwysir yn un o Englynion y Beddau, yr hwn sydd 
fel y canlyn : — 

" Y bedd yn Ystyfacheu, 

Y mae pawb yn ei amheu, 

Bedd G\ntheym G^Ttheneu." 

_ Tra yr oedd Hengist a'r Saeson yn ymorfoleddu eu bod wedi enill 
tiriogaeth.au mor eang a breision, a thra yr oedd Gwrtheyrn yntau yn 
ffoi o fynydd i nant, gan ofni ei gysgod ei hun, ac yn ei adfyd yn ym- 
gynghori a'r clewiniaid, deuai Emrys Wledig, fab Cystenyn Fendigaid, yr 
hwn a etholasid yn frenin y Prydeiniaid wedi i'r Rhufeiniaid adael yr 
ynys, o Lydaw, lie y buasai efe a'i dylwyth dros ysbaid teyrnasiad 
Gwrtheyrn i ac i'w ganlyn fyddin o ddeng mil o wyr, i waredu y Cymry 

* Gwel Dryeh y Prif Oesoedd, t.d. 75. 



90 DARLITHIAU AR 

j'n eu cyfyngder, i arhoni ei hawl i'r benteyrniaeth, o'r hyn yr ystyriai ei 
hun, ac y'i hystyrid gan ereill, yn etifedd cyfiawn ; ac i ddial gvvaed ei 
genedl ar y Saeson. Can gynted ag y lledaenwyd y newydd am ei laniad, 
y Cymry, er mor ddigalon oeddynt cyn hyny, a gyrchent yn lluoedd i 
ymrestru dan ei luman : ac mewn lie a elwir Maes Beli, efe a gyfarfu 
Hengist a'i wyr wedi ymfyddino yn drefnus, gan obeithio gallu disgyn ar 
Emrys yn annysgwyliadwy : ond Emrys a drefnodd ei fyddin i ymosod 
arnynt, gan ffurfio corph y fyddin o'r Llydawiaid a'i ddeiliaid ei hun, a 
chyfleu y deheuwyr, y rhai oeddynt fedrus gyda'u gwaywffyn, ar yr 
uchelderau, a'r gogleddwyr, y rhai a ragovent fel saethyddion, yn y coed- 
wigoedd, fel na byddai yn hawdd i'r Saeson ddianc un ffordd : a Uawer a 
gwympasant o bob tu. O'r diwedd Hengist a ffodd hyd Gaer Cynan, lie 
y'i hymlidiwyd, a chynnifer o'i ganlynwyr ar a oddiweddwyd gan Emrys, a 
laddwyd ; o'r diwedd llwyr ddrylliwyd rhengau y Saeson, a thaflwyd hwy 
i'r annhrefn mwyaf. Yn y frwydr hon, Eidiol, iarll Caerloyw, a chwiliai 
yn ddyfal am Hengist, gan fod yn awyddus i ymddial arno am ei holl 
ffalsder at y Cymry, yn enwedig cyflafan y cyllill hirion ; ac wedi ei gyf- 
arfod o'r diwedd, hwy a ymladdent mor fFrochwyllt, nes oedd y tan yn 
gwreichioni fel mellt oddiar eu harfwisg. Tra yr oeddynt yn ymladd fel 
hyn, daeth Gwrlais, iarll Cernyw, ifynu, ac a yrodd y Saeson a ymladdent 
oddeutu eu blaenor i ffoi ; ac Eidiol, wedi ei adfywio trwy hyn, a gydiodd 
yn marf a llurig Hengist, gan ei lusgo i ganol y milwyr Prydeinaidd, a 
gweiddi, " Ymcldielwch yn awr ar y Saeson ffoedig, canys wele Hengist 
yma." Y rhan fwyaf o'r fyddin Sacsonaidd, dan dywysiad Octa, fab 
Hengist, a ffodd i Gaerefrog; ac Ossaf ei ewythr, a ffodd gyda'r rhan 
arall i Alclwyd. Wedi y frwydr hon, cymmerth Emrys yr amddiffynfa 
rag-grybwylledig, Caer Cynan, He y gorphwysodd ei fyddin dros dri 
diwrnod i gladdu y meirw, i ymgeleddu y chvyfedigion, ac adgyfnerthu ei 
fyddin. 

Yna Emrys a alwodd ei gynghoriaid yn nghyd, i ystyried pa beth a 
wnelid o Hengist, ac yn y gynghorfa hon yr oedd yn bresenol Eldad, 
esgob Caerloyw, ac Eidiol ei frawd, a phan welodd yr esgob hen elyn ei 
genedl yn sefyll yn y cynghor, efe a ddywedodd, Pe y buasai yr holl 
gynghor yn pemderfynu ei ollwng yn rhydd, y buasai efe, er ei fod j'n 
esgob, yn ei ddaimio a'i law ei hun an, megys y gwnelsai Samuel y pro- 
phwyd ag Agag gynt; ac ar hyny, Eidiol, iarll Caerloyw, a ruthrodd 
arno, ac a'i lladdodd.* Ond y mae awdwr "Drych y Prif Oesoedd" yn 
dweyd mai Dyfrig, archesgob Caerlleon ar Wysg, a gynghorai felly. 

Wedi hyn, Emrys a arweiniodd ei fyddin fuddugol i warchae ar Octa 
a'i wyr, y rhai oeddynt yn Nghaerefrog : ond Octa, yn deall mai ofer a 
fyddai iddo geisio gwrth sefyll y fath fyddin, a benderfynodd ei fwrw ei 
hun a'i ddilynwyr ar drugaredd y brenin, a chan gymmeryd cadwynau yn 
eu dwylaw, a phridd ar eu penau, hwy a'u rhoddasant eu hunain i fynu 
iddo. Emrys gan hynny a alwodd gynghor i yst3^ried pa beth a wnelid o 
honynt ; ac yn y cynghor hwnw, un o'r esgobion (Dyfrig, meddrhai) a 
gynghorodd gan ddywedyd, "Pan ddaeth y Gibeoniaidi erfyn am drugar- 
edd yr Israeliaid, fe'i caniatawyd iddynt; gan hyny, na fydded ein tru- 
garedd ni yn llai na'r eiddo yr Iuddewon." Ac felly arbedwyd eu 
bywydau ; a hwynt-hwy, yn gystal ag Ossaf a'r gwyr oeddynt gydag ef, a 
gawsant diriogaethau dan wriogaeth yn Iscoed Celyddon. 

* Gwel "The Chronicle of the Kings of Britain," gan y diweddar Barch. 
Peter Roberts, Rhiwabon, td. 124. "Hist, of the Ancient Britons," gan y Parch. 
John Owen, vol. i., p. 155. 



HANES Y CYMRY. 91 

Yna Emrys a drodd oi arfau yn erbyn Ella, brcnin y Sacsoniaid 
deheuol, byddinoedd yr hwn a orchfygwyd ganddo, ac efe a adenillodd 
ddinasoedd Caerefrog, Caerludd, Caerwynt, a Cbaer Caradog, fel yr o ;dd 
ei orsedd wedi ei sefydlu mown heddwch. Ac wedi gwysio cynghor cen- 
edlaethol o'r lioll bendefigion a'r archesgobibn i ymgyfarfod yn Nghaer- 
efrog, ar draul y brcnin, anforiwyd gorchymyn allan wedi ei law-nodi a'i 
selio gan y bvenin, yn erchi i'r addoldai a ddistrywiasai y Saeson pagan- 
aidd trwy y deyrnas gael eu hail-adeiladu, i'r cyfreithiau gorthrynm 
en diwygio, i'r tiroedd a ddygasid yn annghyfiawn oddiar eu perchenogion 
gael eu hadferu, ac i gyfiawnder gael ei weinyddu trwy yr boll dir. 
Oddiyno efe a aetb i Gaerwynt, lie y gwnaeth efe yr up Humid, gan ym- 
holi, yn nghyda'i gynghoriaid, i gwynion ei ddeiliaidyn y rhati bono o'i 
deyrnas. Ac oddiyno, yr un ffunud, symudodd ef a'i gynghorwyr i 
Gaer Caradog, lie y buasai cyflafan y cyllill hirion : yn gyfago* i'r hwn le 
y buasai temlDderwyddol fawr unwaith, ond wedi i Gristionogaetb ores- 
gyn y wlad, ymddengys fod addoldy Cristionogol wedi ei gyfodi yn y 
lie. Y pryd hwn efallai y darfu iddo ef gyfodi Gvvyddfa y tywysogion yn 
V He, er cof am gynnifer o honynt a gwympasant yn trwy frad Hengist. 
Yn y gymmanfa a gynnaliwyd yn y lie hwn, y coronwyd Emrys yn ben- 
teyrn Prydain, ac y gosodwyd Dyfrig yn Archesgob Caerlleon ar Wysg, 
ac un o'r enw Samson yn Arcbesgob Caerefrog. 

Yn y cyfamser, yr oedd Pasgen, trydydd mab Gwrtbeyrn, yr bwn ar 
ddiorseddiad a gwarthruddiad ei dad, a enciliasai yn llawn soriant i'r 
cyfandir, wedi llwyddo i gynnull byddin yn yr Almaen, er adenill Pryd- 
ain oddiar Emrys fab Cystenyn ; ac efe a laniodd gyda'i fyddin ar ororau 
Iscoed Celyddon, gan ddysgwyl y buasai y Saeson a gyfleasai Emrys yn y 
broydd hyny yn ymuno ag ef: ond can gynted ag y clywodd Emrys am 
ei ddyfodiad, efe a gynnullodd ei wyr yn ngbyd i fyned i gyfarfod ag ef, 
ac efe a yrodd Pasgen a'i wyr ar ffo yn fuan ; a chroesi y mor i'r Ivverddon 
a wnaeth Pasgen, lie y'i derbynid yn roesawus gan y brenin Cilamwri, yr 
hwn a gytunodd i'w gynnovtbwyo a byddin drachefn, i geisio goresgyn 
Prydain, ac wedi cydbwylio drosodd i'r deheubartb, hwy a anrheitbiasant 
D) N Ddewi, a'r wlad oddiamgylch. 

Y pryd hyn yr oedd Emrys yn gorwedd yn glaf yn Ngbaer Went, ac 
am hynny efe a anfonodd ei frawd Uthr gyda byddin i'w gwrtbwynebu ; 
bwythau wedi clywed am afiechyd Emrys, a logasant ddyhiryn o'r enw 
Eppa, yr bwn, er ei fod yn Sais o waedoliaetb, oedd yn gyfarwydd yn iaith 
a defodau y Cymry, ac yn hyfforddus yn y gelfyddyd feddygol, i ymrithio 
megys mynach, a cbynnyg ei wasanaetb i Emrys, fel meddyg medrus, fel 
y caffai gyfleustra trwy hynny i wenWyno y tywysog : yn yr hyn y bu y 
bradwr yn llwyddiannus ; ac wedi rhoddi y ddiodlyn wenwynig iddo, efe a 
ddiangodd o'r llys, dan y ffug o fyned allan i'r maesydd i gasglu Uysiau 
meddygol. Ond Uthr a ymladdodd frwydr galed agwaedlyd a, Phasgen a 
Chilamwri, y rhai o'r diwedd a lwyr orchfygwyd ganddo : ac yntau, ar 
farwolaeth ei frawd, a goronwyd yn frenin ar yr ynys. Claddwyd Emrys 
o fewn " Cylch yr Arwyr," yn agos i Gaer Caradog, a thrwy gydsyniad yv 
boil bendefigion a'r llenorion, etholwyd ei frawd Uthr yn benteyrn yn ei 
le. Oddeutu yr amser hwnw, ymddangosai rhyw seren wib aruthrol, yr 
hon a ddychymygid gan y lluaws ofergoelns ei bod yn gyffelyb i ddraig, 
ar yr hyn yr ymgynghorai Uthr a Merddin ddewin ; yr hwn a ddywedai, 
" O ! feibion Prydain, yr ydych chwi wedi cael colled anadferadwy ; canys 
yn awr yr ydych wedi eich gwneyd yn weddw o Emrys : er hyny chwi a 

tewch frenin. Brysia di Uthr gan hyny i ymosod ar y gelyn ; canys yr 
oil ynys a fydd eiddot ti. Canys tydi, Uthr, a ddynodir drwy y seren hon 



92 DARLITHIAU AS 

a'r pen draig," &c. Ac Uthr, wedi ei goroni yn frenin, gan gofio geiriau 
Merddin, a barodd wneuthur dwy ddraig ysplenydd o aur, ar km y seren 
a ymddangosasai, ac a gyfleodd un o honynt yn yr eghvys benaf yn Nghaer 
Went, a'r Hall a wnaeth efe yn Human i'w chludo o flaen ei fyddinoedd ; 
ac ar y cyfrif hwnw, medd hen haneswyr, y'i gelwid o hyny allan yn 
"Uthr Bendragon." 

Yn y cyfnod yma, Octa, fab Hengist, ac Ossa, gan en hystyried eu hun- 
ain yn rhydd oddiwrth eu hymrwymiad i Emrys, a ddechreuasant ym- 
gynhyrfu, gan anfon i'r Almaen, ac at Pasgen, am gyfnerthiad i geisio 
adenill arglwyddiaeth ar yr ynys ; ac wedi cynnull byddin gref, gwnaeth- 
ant gadruthiad ar Loegr, a daethant yn lied ddiwrthwynebiad can belled 
a Chaerefrog : ond tra yr oeddynt yn ymosod ar y ddinas hono, daeth 
Uthr a'i fyddin ar eu gwarthaf, lie y'u llwyr orchfygasant, gan eu gyru i 
fynydd Dan?iet, neu Damen, fel y'i gelwir yn rhai o'r hen goflyfrau. A'r 
nosoij hono Uthr a alwodd ei gynghorwyr yn nghyd i ystyried pa beth a 
wnelent yn mhellaeh, i'r hyn y cynghorai Gorlais, iarll Cernyw, gan fod y 
nos yn dywell, a'r fyddin Brydeinaidd yn llai ei nifer na'r fyddin elynol, 
bod iddynt wneyd ymosodiad annysgwyliadwy ar wersyll y Saeson y noson 
hono; a'r hyn y cydsyniwyd; ac wedi cyrhaedd o honynt ben ymynydd, 
gwnaethant laddfa fawr yn eu mysg, gan gymmeryd llawer o honynt yn 
garcharorion, yn mysg y rhai yr oedd Octa ac Ossaf, a'r gweddill o'u 
byddin a wasgarwyd.* 

YVedi y fuddugoliaeth hon cafodd Uthr beth seibiant, yr hwn a ddefn- 
yddiodd efe i ymweled a gwahanol ranau ei deyrnas, er cadarnhau ei 
lywodraeth, a sicrhau gweinyddiad barn a chyfiawnder yn mysg ei ddeil- 
iaid. Ond cyn pen hit cymmevwyd Uthr yn glaf ; a'r penaethiaid Seisnig 
trwy lwgr-wobrwyo eu ceidwaid, a ddiangasant o'r carchar, ac wedi 
llwyddo i gyrhaedd drosodd i Almaen, cyfodasant fyddin newydd o'u cyd- 
genedl, gyda'r hon yx hwyliasant drosodd i Frydain, abu brwydr waedlyd 
ilrachefn rhyngddynt a'r Cymry yn agos i ddinas Ferulam, yn yr hon y 
cludid Uthr mewn gwely i lywyddu ei fyddin ; canys nid oedd gan y mil- 
wyr ymddiried digonol yn ei fab yn nghyfraith, Llew ab Cynfarch, yr hwn 
a bennodasai efe yn faeslywydd yn ei le, o herwydd ei anechyd ei hun : 
ac yn y frwydr hon lladdwyd Octa ac Ossaf; a'r lleill o'r penaethiaid 
Seisnig a yrwyd ar ffo : ond hwy a gynnullasant eu byddin yn nghyd 
drachefn ar fnniau yr Alban, ac a adnewyddasant y rhyfel. Dymunai 
Uthr eu herlyn yno ; ond cynnyddai ei anhwyldeb yn gymmaint, fel nas 
gallai oddef ei gludo o amgylch mwyach, a'r Saeson wedi deall ei fod yn 
arfer yfed dwfr bob boreu o ryw fFynon neillduol, a anfonasant genhadon 
ato, dan y rhith i ofyn amodau heddwch ganddo; ond mewn gwirion- 
edd fel y cafFent gyfleustra i wenwyno dwfr y ffynon hono ; yr hyn hefyd 
a wnaethant. Yn y canlyniad, ba farw Uthr, ac ereill o dyhvyth ei lys, y 
rhai a yfasant o'r dwfr. Fel hyn y terfynwyd einioes Uthr, wedi bod o 

* Y mae rhai haneswyr yn dw^d mai ger Caerbaddon yr ymladdwyd y frwydr 
hon, a meddylir mai ati y cyfeiriai Tahesin yn y llinellau canlynol: — 

" Gwae hwynt-hwy jx ynfydion. 
Pan fu waith Faddon ; 
Arthur ben haelion, 
(Y llafnau bu gochion) 
Gwnaeth ar ei alon 
Gwaith gwyr gewynion." 

Ond o'm rhan fy hun, y mae yn haws genyf goelio eu bod yn cyfeirio at un © 
frwydrau ei fab Arthur, am yr hon y cawn grybwyll eto. 



HANKS Y CYMRT, Do 

bono ddwy flynedd ar bymtheg yn llywodraethu ei genedl mown lhvydd- 
iant ac anrhydedd mawr; ac efe a gladdwyd yn "Nghylch yr Arwyr," 
lie y claddesid ei frawd o'r blaen. Y Saeson a gawsant gyfnerthiad 
ychwanegol o'r cyfandir, ac a ddechreuasant anrheithio y wlad, 
feddwl mai prin y byddai calon na gryin gan y Cymry i'w gwrthsefyll 
mwyacli, wedi marwolaeth Utlir. Nid oedd Avtbur fab Uthr ond bachgen 
icuane, pymtheng mlwydd oed, pan fu fanv ei dad; ond yr oedd yn fedd- 
iannol ar gynneddfau tywysogaidd : gan hyny, wedi i bendefigion y 
Cymry ymgynnull i gynghorfa yn Nghaevfydau ( Silchcster,) hwy a ben- 
derfynasant ei wneyd yn frenin yn lie ei dad, ac efe a goronwyd gan 
Dyfrig, archesgob Caerlleon. 

Y mae yn dra anhawdd rhoddi hanesiad cywir am Arthur a'i weitbred- 
iadau, gan fod myneich y canoloesoedd wedi liunio penfyrau o ehwediau 
celwyddog, a'u tadogi ar ei enw ef, y rhai ydynt daenedig, abygred i fesur 
mawr, yn mysg gwerin boll wledydd y cyfandir o'r bron. Yn y ddeuddeg- 
fed gani'if, dywedai nn ysgrifenydd o'r cyfandir fel y canlyn am dano : — 
'" Canys i ba le ni ddygpwyd ac ni cbyboeddwyd enw Artlmr y Prydein- 
iaid, gan glodforedd hedegawg belled ag y cyrbaedd ymberodraetb 
Cristioaogrwydd ? Pwy, meddaf, ni siarada am Arthnr y Prydpiniaid, 
gan braidd nad ydyw yn fwy adnabyddua i genedloedd yr Asia nag i'r 
Prydeiniaid, megjs y traetbir i mi gan ein pererinion, yn dycbwelyd o'r 
araaloedd dwyreimol? Y dwyveiniaid a siaradant am dano, ac felly y 
ffwnant y gorllewinwyr, a hwyntbwy yn ranedig oddiwrth eu gilydd led y 
(l.laiar oil. Yr Aipht a siarada am dano, a'r Bosphorns nid yw ddystav. ; 
Rbnfain, arglwyddes y dinasoedd, a gana ei orchestion ef; ac nid ydynt 
ryfeloedd Artbnr yn gnddiedig oddiwrth ei chydymgeisydd gynt, Carthage. 
Ei weithredoedd ef a folychir gan Antiochia, Armenia, a Phal^stine." * 

Ond nid ei wir banes, eithr y ffugcbwedlau am dano, a daenid felly 
drwy yr holl wledydd: ac yn y rhai hyny efe a ddarlnnid, nid fel 
blaenor ar ryw Iwyth. hychan o bob!, mewn rbyw gwr neilidnedig o'r 
ddaear; ond fel penadnr goruchel annghydmarol, yn tramwy trwy y 
gwledydd gyda rhwysg goresgynydd anwrthladdadwy ; ei K's yn ymgyn- 
nnllfa i ddewiion y bydi ei farcbogipn ef yn ddewraf o honynt, ac yntau 
ei bun yn rbagori arnynt oil mewn dewrder a phob cam]) filwraidd. 
Gwelwn ef befyd yn cael ei amgylchynu gan fodaii tra anngbyflVedin eu 
hanianawd — dewinion, ellyllon, a'r tylwyth teg. Ei enw a geir yn nglyn 
a chesty 11, mynyddoedd, a meini, yn y fatb fodd na ddigwyddodd i uu- 
rhyw ddyn arall erioed.f 

Parai hyn i amryw baneswyr sobr amen a fn y fath un a'r gwir 
Arthur erioed ; ac o ameu, haeru na bu, cyn gwneyd yr ymchwil bri- 
odol i'n hen gofion hanesyddol, trwy y rhai y gellir profl i foddlonrwydd 
fod y fath un, a'i fod yn rnyfelwr dewr a medrus, ac iddo gael ei ethol yn 
benteyrn tua'r flwyddyn 517, fel yr arweiniai fyddinoedd unedig y Cymry 
yn erbyn y Saeson a'u cynghreirwyr : ac y mae Nennius, hen hanesydd 
o'r nawfed ganrif, yn crybwyll am dde\uldeg brwydr a ymladdodd efe yn 
fnddugol yn erbyn y Saeson. Yn y Trioedd befyd, darlunir ei nodwedd 
fihvraidd fel y canlyn : — 

"Tri rhuddfanogion Ynys Prydain ; Arthur, Morgan Mwynfawr, a 
Rhun fab Beli : sef, pan ydd elynt i ryfel, ni fynai neb aros gartref, rhag 
maint y'u cerid ; ac nid oedd na rhyfel na maes nas enillynt, lie ni bai 
frad na chynllwyn ; am hyny, diareb yw — Tri gwr a wnaint wyr lle'dd 
elynt ; Arthur, Morgan Mwynfawr, a *Rhun fab Beli. Tri wyr a wnaint 

* Gwel " Hanes Cymm," gan y Parch. T. Price, td. 258, 259. f lb. td. 262, 263. 



94 DARLITHIAU AR 

wyr lie i byddynt ; gwyr Arthur, gwyr Morgan Mwynfawr, a gwyr Rhun 
fab Beli."* — 31. _ Ac er prawf o'i rwysg a'i benteyrnedd, gallem grybwyll 
a ganlyn o'r Trioedd : — Tair priflys Arthur; Caerlleon ar Wysg, yn 
Nghymru ; Gelliwig yn Nghernyw ; a Phenrhyn Rhionydd yn y gogledd : 
ac yn y tair hyny, cynnal y tair prifwyl arbenig — nid amgen, y Nadolig, y 
Pasg, a'r Sulgwyn."f Yn y fan, wedi ei goroni, Arthur a gynnullodd lw 
mawr, ac a'i harweiniodd tua Chaerefrog, yn erbyn ei elynion ; ac ar Ian 
afon a elwid y ©ulas, ymladdwyd brwydr galed, lie yr enillodd y Cymry 
y maes ; a'u gelynion a enciliasant i Gaerefrog, lie y gwarchaeai Arthur 
arnynt yn ddyfal, gan atal pob arlwy oddiwrthynt. Pan glybu Baldolff, 
brawd y blaenor Sacsonaidd, am hyn, efe a ddaeth rhagddo, gyda chwe' 
mil o wyr, hyd o fewn tua deng milldir i Gaerefrog, ar fedr ymosod ar y 
Cymry yn y nos ; ond Arthur, wedi clywed am ei amcan, a anfonodd 
Cawdor, iarll Cernyw, a chwe' chant o feirch-filwyr, a thair mil o wyr 
traed, i'w wrthladd, yr hyn a wnaed yn dra llwyddiannus ; yna Baldolff, 
weai methu yn ei ymgais hwn i ryddhau ei frawd, a amcanodd wneyd 
hyny trwy ystryw ; ac wedi ymrithio fel telynor, efe a aeth drwy y fyddin 
Gymreig, a'i delyn yn ei law, a hyd at furiau y ddinas, lie y canai yn 
uchel, rai o hoff donau ei genedl, trwy yr hyn y'i hadnabyddid gan y 
gwarchaedigion, ac felly hwy a'i tynasant i fynu a rhafFau i'r ddinas, 
tie yr ymgynghorai a'i frawd yn nghylch rhyw ffordd o ddiangfa iddo. 
Yn y cyfamser, dygid hysbysiad i Arthur, fod Cledric, tywysog Sacson- 
aidd, wedi glanio ar ©rorau yr Alban, a byddin gref ganddo, i gyn- 
northwyo ei gydgenedl yn Mrydain ; am hyny, barnodd Arthur a'i 
gynghoriaid yn ddoeth iddynt encilio o Gaerefrog i Gaerludd, a gwysio 
cynghor cenedlaethol yn nghyd, i ystyried pa beth a wnelid yn y cyf- 
w r ng hwn ; a'r penderfyniad y daethpwyd iddo oedd anfon cenadwri 
at Howel, fab Emyr Llydaw, o chwaer i Arthur, i erfyn ei gynnorthwy ; 
ac hefyd, bod iddo erchi cymhorth Caron, brenin yr Alban ; Maelgwyn, 
brenin Gwynedd; Meirig, brenin y Deheubarth ; a Chattwr, due Cernyw. 
Dywedir bod Howel wedi dwyn pymtheng mil o'r Llydawiaid gydag ef i 
gynnorthwyo ei ewythr, er llawenydd mawr i Arthur a'i wyr. Yna, wedi 
cael ei gyfnerthu fel hyn, efe a arweiniodd ei luoedd hyd Gaer-lwyd-coed 
(Lincoln,) lie yr ymladdwyd brwydr waedlyd, yn yr hon y lladdwyd chwe' 
mil o'r Saeson ; a'r rhai a ddiangasant a ffoisant i Goed Celyddon, lie y'u 
dilynid gan Arthur, ac yr ymladdwyd brwydr waedlyd arall; ac yn fuan 
fe'u gorfodwyd i roddi eu harfau i lawr i Arthur, a rhoddi gwystlon iddo y 
rhoddent eu holl feddiannau a'u hysbail i fyny iddo, ac y dychwelent i'w 
gwlad eu hunain. Ond wedi eu myned allan i'r mor, hwy a edifarhasant 
am yr amodau a addawsent i Arthur, a throisant yn ol i Frydain, gan 
lanio yn Totness, ac anrheithio y wlad, oddiyno hyd at yr Hafren, ac 
o Hafren hyd at Gaerbaddon, ar yr hon y gwarchaeasant. Ond pan glybu 
Arthur hyn, efe a ddychwelodd o'r gogledd ar frys, ac wedi peri crogi y 
gwystlon yn ddioed, prysurodd tua Chaerbaddon, i ymofyn y gelynion ; 
ac wedi ymladd caled dros ben, fe'u llwyr orchfygwyd unwaith eto, gan 
ladd Colgrin a Baldolif ei frawd, a miloedd o'u gwyr. Yna efe a ddy- 
chwelodd ar frys yn ol tua'r gogledd, i gynnorthwyo ei gar Howel, a'i 
fyddin Lydawaidd, y rhai oeddynt yn ymladd a'r Pictiaid a'r Ysgotiaid ; 
ac wedi llwyddo i ddarostwng y gelynion hyn hefyd, yn gystal a Chilamwri 
a'i wyr a ddaethent drosodd i'w cynnorthwyo, efe a ranodd eu tiriog- 
•aethau rhwng ei swyddogion, sef Arawn, Llew, ac Urien ab Cynfarch : 
a'i nai Howel a'i wyr a ddychwelasant i'w gwlad eu hunain. 

* Myfyrian Archaiology, vol. ii., p. 63. f lb. p. 73, 



HANKS Y CYMRY. 95 

Oiul nid hir y mwynhaodd Arthur a'i deyrnas heddwch ; canya Cerdic, 
yr hwn, er pan y'i baeddasid yn mrwvdr Gaerbaddon, a fuasai yn dra 
lloiiydd yn ei dinogaethau ei hnnan yn Yriys Danet, o'rdiwedd a daerbyn- 
ioda gyfnerthiad o'r Almaen, ac a ddechrouodd anrheitbio tiriogaethau y 
Cymry etoi ac Arthur, or ei fod wedi ci wanyclm yn fawr trwy ei ryfel- 
oedd blfienorol, a ymdrechodd trwy bob nvodd'ion yn ei allu i wrthlaad y 
fath elyn cadarn ; a thros biramser yr ydoedd yn dra anbawdd dirnad pa 
blaid a fyddai drechafl ond o'r diwedd, Cerdic a enillodd fuddngoliaeth 
drwyadl ; a'r Cymry ar hvny a lwfrhasant yn ddirfawr, gan lwyr anobeithio 
y gailent byth ddarostwng y Saeson. Yn wyneb hyn, ac yn ofni llwyr 
drenlio nertb y gweddill o'i filwyr, gwelodd Arthur yn angenrheidiol iddo 
ddyfod i amodau heddwch a Cherdic, a chaniatau rhan o'i diriogaetliau 
iddo, yn bytrach na pheryglu y golled o'r cyfan trwy ryfcl : ac felly y 
terfynwyd y rbyfel, a Cherdic a sefydlodd y freniniaeth a elwid We.ssex, 
neu y Sacsoniaid GorllewinoL 

Yn fuan ar ol hyn, daeth haid fawr o bobl oedd a'u trigiaa yn fwy 
dwyreiniol tua glenydd y Baltic, y rhai a elwid Angkefa, neu /Ingles, 
drosodd, dan dywysiad rhyf lwr o'r enw Ida, a'i ddeuddeng mab ; a glan- 
iodd eu llynges fawr rhwng genau y Forth a'v Tweed; ac er gwneutbur eu 
llwyddiant yn eu hymosodiad ar Brydeiniaid y rhan bono o'r ynys yn 
aicrach, hwy a ymgyngrheiriasant a'r Brithwyr-; a eh an fyned rhagddynt 
o'r dwyrain tua'r gorllewin, parasant y fath arswyd ar y brodorion, trwy 
ladd a Uosgi, ac anrheitbio y wlad y ffordd y cerddent, fel y galwai yr hen 
feirdd Cymreig eu tywysog yn Fflamddwyn. Ond er creuloned oedd Ida, 
a chryfed ei fyddin, efe a gyfarfu ag arvvr digon dewr i'w wrthladd yn 
Ystrad Clwyd, sef Urien, tywysog Rheged, neu Cumberland, fel y tybir. 
Y mae yn ngwaith Taliesin awdl ar frwydr Argoed I/wyfa/n, yr bon a 
3'inleddid rbwng Urien ac Ida ; oddiwrth yr bon y gallwn weled fod yr 
ymladdfa grybwylledig wedi bod vn un galed iawn. Bernir fod Arthur y 
pryd hwn drosodd yn Llydaw, yn cynnorthwyo ei gar cymmwynasgar 
Howel, i ddarostwng gwrthryfel a dorasai all-an mewn rbyw ranau o'i 
diriogaethau. 

Gan fod yr Awdl grybwylledig yn ddernyn o farddoniaeth banesyddol 
ben a gwerthfawr, ac yn anadnabyddus i'r nifer fwyaf o ddarllenwyr y 
parlithiau hyn, dodaf hi i fewn yma, yn nghydag aralleiriad o honi mews. 
iaith ddiweddarach. Dyma fel y mae hi — 

" Y bore Dduw Sadwrn, cad fawr a fu, 

O'r pan ddwyre haul hyd pan gynnu : 

Dygrysowys fflamddwyn yn bedwar llu, 

Goddeu a Regcd i ymddullu, 

Dyfwy o Argoed hyd Arfynydd, 

Ni cheflynt eiryoes hyd yr undydd. — 

Atorelwys Fflamddwyn, fawr drybestawd, 

A ddodynt yn ngwystlon, a yn parawd. 

Yr atebwys Owaiu ddwyrain flfossawd, 

Nid dodynt, nid y'nt parawd:; 

A Cheneu mab Coel, byddai cymwyawg lew. 

Cyn ataliai o wystl nebawd. — 

Atorelwys Urien, Udd yr ecbwydd, 

O bydd yn nghyfarfod am garenydd, 

Dyrchafwn eidoed odducb mynydd, 

Ac ymporthwn wyneb odduch emyl, 

A dyrchafwn beleidr odduch ben gwyr, 

A chyrchwn Fflamddwyn yn ei lyydd, 

A Ha'ddwji ag ef a'i gyweitnydd. 



96 DARLITHIAU AR 

A rhag gwaith Argoed Llwyfain 

Bu llawer celain, 

Rhuddei frain rhag rhyfel gwyr, 

A gwerin a gysswys gan ei newydd. 

Arinaf y blwyddyn, nad wyf cynydd, 

Ac yna y fallwyf hen, 

Ym dygn angeu, angeu ; 

Ni byddif ym dyrwen 

No molwyf Urien ! " 

Nid oes un amheuaeth nad yw yr Awdl uchod o gyfansoddiad Taliesin, 
ac felly yn gynllun teg o'r iaith a arferid yn Ngwynedd dri chant ar ddeg 
o flynyddoedd yn ol. Ond er ei gwneyd yn fwy dealladwy i'r cyffredin 
o'n darllenwyr, dodwn yr aralleiriad canlynol o honi: — 

"Boreu ddydd Sadwrn, brwydr fawr a fa, 

godiad haul hyd oni fachludodd: 
Cyrchodd Fflamddwyn gyda phedair byddin, 

1 ymladd a gwyr Goddeu a Rheged. 
Cyrhaeddent o Argoed hyd Arfynydd, 

Ond ni chawsant einioes yn hwy nag undydd. 

Crochlefai Fflamddwyn mewn mawr flrwst, 

' A roddant hwy wystlon ? A y'nt parawd 1 ' 

Atebws Owain loyw gledd, 

' Ni roddant wystlon — nid ydynt parawd ; 

A Cheneu ab Coel a fyddai lew cyffrbedig 

Cyn y talai o wystl i nebun.' 

Crochalwodd Urien, blaenor y llu, 

' Bydded ymgynnulliad carenydd, 

A dyrchafwn ein baniar oddiar y mynydd, 

A chodwn ein wynebati tua'r gororau, 

A dyrchafwn ein gwaywffyn uwch benau gwyr, 

Rhuthrwn ar Fflamddwyn a'i luoedd, 

Dystry wiwn ef a'i gynnorthwy wyr.' — 

A rhag brwydr Argoed Llwyfain y bu llawer celain, 

Y brain a liwiwyd yn goch gan waed rhyfelwyr, 

A'r werin a daenasant y newydd drwy y wlad. 

Nodaf y fl wyddyn hon hyd fy nhranc, 

Ac hyd oni phallwyf gan henaint, 

A bod fy angeu yn anocheladwy, 

Na wen wyf, oni folaf Urien." 

Tra fu Urien Rheged fyw, ni chafodd yr Eingyl dan Ida, a'u cynghreir- 
wyr, ond y gwaethaf yn mhob brwydr ; ond o'r diwedd llofruddiwyd Urien 
trwy frad un Llofan. Wedi marwolaeth Urien, dywedir i'w fab Owain 
ladd Ida a'i law ei hun mewn brwydr. Oddiwrth yr Eingyl, am y rhai y 
buom yn son uchod, y cafodd y Saeson eu galw English. Ond dychwelwn 
i roddi bras olwg ar ddiwedd hanes Arthur. Ymddengys iddo gael ei 
daer gymhell i fyned eilwaith i Lydaw, i gynnorthwyo ei gar Howel i 
wrthladd rhyw elynion yr ofnai iddynt oresgyn ei wlad; ac iddo, cyn 
hwylio drosodd, appwyntio ei nai, Modred ab Llew ab Cynfarch, i gym- 
meryd gofal ei deyrnas, a pherson ei wraig Gwenhwyfar. Ond Modred yn 
anfFyddlawn, wedi ei faglu gan degwch Gwenhwyfar, a'i priododd yn gy- 
hoeddus ; a chan ymgynghreirio gyda Cherdic, a rhoddi arglwyddiaeth 
Cernyw a holl ddeheubarth Lloegr iddo, efe a gymmerth arno ei hun yr 
enw o frenin y Cymry. 

Wedi bod yn absenol o'i wlad bum' mlynedd, dychwelai Arthur yn ol ; 
ond nid oedd yma fawr o gysur yn ei aros ; canys ei nai ei hun, yr hwn a 



HANBS Y CYMRY. 07 

osodasai efe yn rhaglaw ei deyrnas, ac i'r hwn yr ymddiricdasai ei drysorau 
penaf, ydoedd wedi troi yn dwyllodrus iddo — wedi dwyn ei wraig, a 
thrawsfeddiannu ei orsedd — ac er ei hunanamddiffyniad, wedi myned i 
gyngrhair a'r Brithwyr ac a'r Saeson, i wrthladd Arthur pan ddycnwelai. 
(Jan hyny, pan y daeth efe drosodd, yr oedd yn rhaid iddo a'r ychydig 
wyr oedd ganddo wrthladd byddinoedd unedig Modred a'i gynghreirwyr ; 
ond trwy ei atbrylith anhysbyddawl, galluogid ef i ddwyn y rhyfel yn 
mlaen yn lied lwyddiannus yn erbyn yr boll elynion hyn ; ond o'r diw- 
edd, wedi erlyn ei elynion o fan i fan, efe a'u gyroddi Gernyw, ac yno yr 
ymladdwyd brwydr waedlyd Camlan. Yn y frwydr hon, cyfarfu Arthur 
iVr bradwr Modred, ac ymladdent a'u gilydd gyda chynddeiriogrwydd 
ofnadwyi lladdwyd Modred ar y maes gan Arthur ei hunan; ond ar- 
chollwyd yntau mor dost fel y bu farw yn mhen ychydig ddyddiau. 

Ni allodd y Cymry wncyd ond gwrthsafiad egwan i ymsefydliad y 
Saeson yn y parthau jdeheuol o'r ynys byth mwyach; a'r petrWmwyaf 
tebyg yw, i'r rhan fwyaf o'r Lloegrwys ymostwng iddynt yn lied rwydd, 
ac ymgystlynu a hvvy, fel y gwnaethent a'r Rhufeiniaid o'r blaen. 

Y inae y Trioedd canlynol yn cyfeirio at ymsefydliad y Saeson yn y 
wlad hon, ac yn rhoddi grade! o oleuni ar yr amgylchiadau, am hyny 
dodwn hwy i lawr yma. 

" Tair brad ormes Ynys Prydain ; cyntaf, y Gwyddyl Coch oc y Werddon, 
a ddaethynt idd yr Alban ; ail, y Llychlynwys; a thrydydd, y Saeson . 
Sefy daethynt idd yr ynys hon yn nhanc a chenad cenedl y Cymry, ac 
yn nawdd Duw ac ei wirionedd, ac yn nawdd gwlad a chenedl, ac a 
wnaethynt ossawd o frad a direidi ar genedl y Cymry, a dwynt i arnynt a 
ellynt o gyfoeth teyrnedd Ynys Prydain, a chyd ymwerinaw ag eu gilydd 
a wnaethynt yn Lloegr ac yr Alban, He yr arosasant hyd yr awr hon : ac 
yn oes Gwrtheyrn Gwrtheneu y buad hyny." — Tri. 9. 

" Tair gormes gadarn Ynys Prydain, a gystlynynt yn un, ac o hyny ydd 
aynt yn un ormes a ddygai oddiar y Cymry eu braint, ac eu coron, ac eu 
tiroedd : sef cyntaf y Coraniaid, ac ymgystlynu a wnaynt ag y Caisariaid 
onid aynt yn un ; ac ail odd y tair y bu y Caisariaid ; trydydd oeddynt y 
Saeson, ac ymgystlynu ag y ddwy ereill a wnaynt yn erbyn y Cymry. Ac 
o Dduw y bu hyn, er dial tair traha gadarn cenedl y Cymry : can nas 
gellid o gyfiawnder eu cynghyd." — Tri. 13. 

Cawn grybwylliad hefyd yn yr unrhyw awduriaeth am frad Medrod : — 

" Tair bradgyfarfod Ynys Prydain: * * * trydydd, cyfarfod Medrawd 
ac Iddawc Corn Prydain a'u gwyr yn Nanhwynain, lie y gwnaethant frad 
Arthur, ac o hyny cadernid i'r Saeson yn Ynys Prydain." — Tri. 20. 

"Tri charnfradwr a fuant achaws i'r Saeson ddwyn coron Ynys Pryd- 
ain oddiar y Cymry : * * * ail ydoedd Medrawd, a roddes ei hun a'i wyr 
yn un a'r Saeson, er cadarnhau iddaw y deyrnedd yn erbyn Arthur ; ac 
achaws hyny o frad, ydd aethant laweroedd iawn o'r Lloegrwys yn 
Saeson." — Tri. 45. 

" Tair aerfa ddrud Ynys Prydain : cyntaf, pan aeth Medrawd i Gelliwig, 
ni edewis ef yn y llys na bwyd na diawd a borthai wybedyn, eithr ei ysu 
a'i dreuliaw i gyd, ac a dynes Wenhwyfar -o'i rhiein-gadair, ac a wnaeth 
anniweirdeb a hi ; ail ydoedd, pan aeth Arthur i lys Medrawd, ac yno ni 
adewis na bwyd na diawd nas difethai, ac a leddis bob byw yn y cantref, 
yn ddyn ac yn ysgrubl." — Tri. 52. 

Trachefn, cawn grybwylliadau am frwydr anffodus Camlan yn y Trioedd. 

" Tair ofergad Ynys Prydain : * * * trydydd fu y^'gad Gamlan, rhwng 
Arthur a Medrawd, lie y lias Arthur, a chydag ef can' mil o wyr, yn 
oreuon cenedl y Cymry ; ac achaws y tair ofergad y bu i'r Saeson ynill 



DARLITHIAU AR 98 

gwlad Loegr i ar genedl y Cymry, sef achaws nad oedd wyr rhyfel a allai 
wrthosod y Saeson." — Tri. 50. 

* * * " Ymgystlynu a'r Saeson a orug Medrawd, a pheri ymladd y gad 
Gamlan, lie y lias Arthur a'i wyr namyn tri ; ac o hyny allan ydd aethant 
y Saeson yn ormesgyreh ar deyrnedd Ynys Prydain, a lladd a deol o gen- 
edl y Cymry y neb nad elai ganthynt, ac ni chaid namyn ciwdodau gwlad 
Cymru a fynynt wrthl-add gormes y Saeson." — Tri. 100. 

Bellach dychwelwn i fwrw golwg yn fwy neillduol ar helynt y Cymry 
yn y rhan o'r Ynys a elwid " gwlad Cymru/' aG yn enwedig y rhan 
ogleddol o'r wlad hono. 

Cunedda Wledig oedd fab i Edeyrn ab Padarn Beisrudd, o Gwawl, ferch 
Coel Codhebawg. Yr oedd efe yn frenin Prydeiniaid Ystrad Clwyd, lie y 
dechreuodd efe deyrnasu tua'r flwyddyn 328, ac yn bawl ei fam meddai 
etifeddiaethau eang yn Nghymru. Pan oresgynwyd rhan fawr o Wyn- 
edd gaff y Gwyddelod^ y rhai a drawsfeddiannent diriogaethau Cunedda 
yn y wlad hono, gan fod ganddo lawer o feibion, efe a roddes fyddmoedd 
o arfogion dan lywodraeth rhai o honynt, ac a'u hanfonodd i'r wiad hono,. 
i yru y goresgynwyr o honi,. ac i adfeddiannu ei diriogaethau, yn yr hyn y 
buant yn dra llwyddiannus ,* a hwynthwy eu hunain a ymsefydlasant yn y 
wlad, gan feddiannu arglwyddiaeth rhandiroedd eang o- honi, y rhai & 
ehvir ar eu henwau hyd heddyw. Ei fab henaf, Tybiawiy a fu farw yn 
Ynys Manaw : ond ei fab ef, Meirion ab Tybiawn, a feddiannodd gantref 
Meirion, ac ar ei enw y gelwir un o siroedd Gwynedd hyd y dydd hwn, 
" Sir Feirionydd ; " Arwystl ab Cunedda a gafodd ArwystM ; Einion a 
gafodd Gaer Einion, yn sir Drefaldwyn ; Ceredig a etifeddodd Geredig- 
ion, yn sir Aberteifl ; Dunod a gafodd Dunodig, yn sir Gaerynarfon; 
Edeyrn a gafodd Edeyrnion, yn sir Feirionydd; Mael a gafodd Dinmael ;.- 
Coel a gafodd Coeleion ; Dogfael a gafodd Dogfaelin ? Rhufon a gafodd 
Rhufoniawg, yn sir D-dinbych ; ac Oswal a gafodd Osweilin, yn sir yr 
Amwythig. 

Mab i Einion Yrth, arglwydd Caer Einion, oedd Caswallawn, a gyfenwid 
.Llaw hir, am orchestion yr hwn, a'i ymsefydliad yn Mon, y rhoddais beth 
hanes yn y bedwaredd Ddarlith. Ynddo ef y dechreuodd goruchafiaeth 
unbenaethol teulu Cunedda yn Ngwynedd, ac efe a deyrnasodd o'r 
flwyddyn 443 hyd y flwyddyn 517, fel y bu efe yn frenin y Cymry, a 
c-handdo hawl i wisgo yr hualau aur, fel anrhydedd a gwobrwy am ei wr- 
hydri yn N.gherig y Gwyddel, pan y gorfododd y gweddill o'r Gwydd- 
elod a flinent y wlad r i groesi Mdr y Werydd yn ol i'w gwlad eu hunain £ 
a mwynhaodd yr anrhydedd dros y tymhormaith o 74 o flyneddoedd. 

Efe a ddilynid yn y Uywodraetli gan ei fab, Maelgwyn Gwynedd ; ac 
efe a deyrnasoedd dros dair a deugain o flyneddoedd — naw neu ddeg ar 
hugain o ba rai y bu efe yn frenin Gwynedd ; a'r gweddill,. debygid, sef o 
gwymp Arthur, yn benteyrn y Cymry oil. Y mae amryw o'rhaneswyr yn 
rhoddi gair da iddo, fel gwr synwyrol, dewr, a chyfiawn » ac iddo ddar- 
ostwng amryw freninoedd^ fel yr oedd ganddo chwech o deyrnasoedd 
tramor yn cydnabod ei uchafiaeth, sef y Werddsn, Ynys yr la, yr Alban,. 
Orkney, Norway, a Denmark. Dywaid Gildas am dano, mae yn wir, ei 
fod yn wr creulawn, a chyhudda ef o fod yn euog o Sodomiaeth : ond y 
mae rhai yn haeru fod yr hen Gildas wedi ei ddigio yn fawr gan Faelgwyn^ 
am ei fod yn dangos mwy o dueddgarwch at y Beirdd nag at y gwyr 
crefyddol. 

Gellir golygu dyddiau Maelgwyn yn ddyddiau genedigaeth yr awen Gym- 
reig ; canys cyfarfyddwn ag enwau Aneurin, Taliesin, Llywarch Hen, &c ; r 
Aneurin a Llywarch Hen oeddynt feirdd ty wysogaidd o fysg Prydeiniaid 



HANES Y CYMRY. 09 

Ystrad Clwyd ; ond Taliesin ydoedd fardd o Wynedd, ac y mae lie i feddw 1 
iddo fod dros yspaid o leiaf yn fardd y llys i Faelgwyn. Dy wcdir y chwedl 
draddodiadol a ganlyn am ddygiad Taliesin i sylw Maelgwyn : — " Gwyddno, 
im o bendefigion llys Maelgwyn, oedd yn preswylio yn y gymydogaeth, a 
chanddo gored ragorol, yr hon a elwir Gored Gwyddno hyd heddyw, ac a 
berthyna i Fod Caswallon. Elphin ab Gwyddno oedd wr ieuanc uchel- 
frydig ac afradus, ac felly daeth tlodi i wasgu ar ei god, fel y bu raid iddo 
atolygn i'w dad ganiatan yr hyn a ddelid yn y gored am nn noswaith 
iddo : ond pan aed i edrych pa beth a gynnwysai y gored, er siomiant 
blin Elphin, ni chaed un pysgodyn o'i mewn ; ond mewn rhyw gongl o 
honi, carrfyddai nn o'r gweision fath o gorwgl, neu gwch croen, ac o'i 
fewn wr ieuanc, yr hwn ar gyfrif tegwch ei wedd, a alwai Elphin, pan y'i 
dygid ato, yn Daliesin: ac yn athrist o herwydd ei aflwydd, cymmerth 
Elphin y gwr ieuanc dyeithr wrth ei sgil, ar ei farch ei hun adref ;. ac ar 
y nordd, medd rhai, y canai y bardd ieuanc y llinellau a elwir "Dyhudd- 
lant Elphin:" ac Elphin, wedi eu clywed, a feddyliai nad llwyr ddi- 
werth a fuasai ei helfa. Gan fod y " Dyhuddiant" yn ddyeithr i lawer o 
ddarllenwyr y Darlithiau hyn, dyma efe iddynt : — 

" Elphin deg, taw a'th wylo, 
Na chabled neb yr eiddo; 
Ni wna les drwg obeithio, 
Ni wyl dyn ddim a'i portho, 
Ni bydd coeg weddi cynllo, 
Ni thyr Duw ar addawo : — 
Ni chaed yn ngored Gwyddno 
Erioed cystal a heno. 

Elphin deg, sych dy ddeurudd, 
Ni weryd bod yn rhy brudd ; 
Cyd ty biaist na chefaist fudd, 
Ni wna les gormod cystndd. 
Nac ameu wyrthiau Dofydd, 
Cyd bwyf bychan, wyf gelfydd, — 
O foroedd, ac o fynydd, 
Ac o eigion afonydd, 
Y daw Duw a da i ddedwydd. 

Elphin, gynneddfau diddan, 
Anfilwraidd yw dy amcan, 
Nid rhaid it "ddirfawr gwynfan, 
Gwell yw Duw na drwg ddarogan ; 
Cyd bwyf eiddil a bychan, 
A'r gorferw mor dylan, 
My a wnaf yn nydd cyfyrdan, 
Yt well na thrychau Maran. 

Elphin, gynneddfau bynod, 
Na sorr ar dy gaffaelod : 
Cyd bwyf gwan ar lawr fy nghod, 
Mae rbinwedd ar fy nhafod. 
Tra fwyf li i'th gyfragod, 
Nid rhaid yt ddirfawr ofnod ; 
Drwy goffau enwau'r Drindod, 
Ni ddichon neb dy orfod." 

Ond i ddychwelyd at ein traddodiad. — " Yn ngwyliau y Nadolig, pan 
oedd Maelgwyn yn cael ei amgylchynu gan ei bendefigion oil, a'i bedwar 
prif fardd ar hugain ger ei fron, yn ymorchestu am y goreu i wenieitliia- 
iddo, gan gyd dystiolaethu ei fod yr harddaf, y doethaf, a'r galluocaf o 



100 , DARWTHIAU AR 

fcenaduriaid ; a bod ei frenines yn tra rhagoii ar bob gwragedd, mewn 
ftegwch a lledneisrwydd ; mewn gair, bod ei filwyr y dewraf, ei feirch a'i 
gwn y cyflymaf, a'i feirdd y dysgedicaf a'r goreu yn y byd, &c. : Elpbin 
yn wylaidd a ddywedai, nas dylai neb ond brenin ymgystadlu & brenin, 
pe amgen y buasai efe yn beiddio haeru mai ei fardd ef, Taliesin, oedd 
" ben beirdd," &c. Maelgwyn, yn chwyddedig gan y gweniaith agawsai, 
ac efallai dan ddylanwad medd, neu win hefyd, pan glywodd y geiriau 
byn a fFromodd yn ddirfawr, ac_ a archodd rwymo Elpbin, a'i fwrw yn 
ngbarchar, hyd oni pbrofid gwirionedd ei baeriad ; yr byn pan glybu 
Taliesin, efe a benderfynodd ryddbau ei gyfaill a'i noddwr ; ac felly, yn an- 
adnabyddus, efe a aetb i lys Maelgwyn, yr hwn oedd yn Deganwy, ar Ian 
afon Conwy, a tbrwy ei awen rymus, a'i arabedd dihafal, efe a orfuodd boll 
feirdd y llys, ac a enillodd y fath ffafr yn ngolwg Maelgwyn frenin, fel 
y rhyddhawyd Elpbin, ac y'i hadsefydlwyd yn ffafr ei dywysog yn fuan; 
ac am hyny y gelwid Taliesin mwyach yn " Daliesin ben beirdd." 

Mae Hanes Taliesin yn y Mabinogion rywbeth yn debyg i'r un ucbod, 
ond ei bod yn cyfieu llys Gwyddno tua tbiriogaethau Cantref y Gwaelod, 
a'r gored crybwylledig yn agos i arllwysiad yr afon Dyfi i'r mor. Rbaid 
addef fod yn gysylltiedig a hanes Taliesin lawer o ffugcbwedlau, o ddyf- 
ais myneich y canoloesoedd ; ond yr ydwyf yn credu fod gwir hanesiaeth 
yn rbecleg fel edefyn euraidd drwyddynt oil, ac y byddai ceisio ei bolrbain 
a'i tbynu all an o'r pentwr dyryslyd yn ddyddorawl, ac efallai na byddai 
yn anmbossibl. 

Dywedir i Maelgwyn adeiladu cestyll Deganwy ; Digoll, a elwir yn awr 
Amwythig ; Cyfnn, neu Gonwy ; a Chollwyn, a elwir yn awr Harlech. 
Efe hefyd a waddolodd esgobaeth Bangor a thir ac ag amryw ryddfrein- 
iau, ac a adeiladodd dref Bangor. * Heblaw hyny, priodolir iddo seiliad 
priordy Penmon ac athrofa. Caergybi yn Mon ; ond gan fod y rhai hyn 
wedi eu sefydlu yn amser ei dad Caswallon, ac o dan ei nawdd, y mae yn 
fwy tebyg mai eu gwaddoli a wnaeth a thiroedd ac a breintiau. Efe a fa 
farw yn y flwyddyn 560, yn eglwys Llandrillo yn Rhos, lie yr enciliasai, 
meddir, i ochel y fad felen — rhyw fath o haint dra angeuol a gynniweiriai 
y wlad y pryd hyny : ond er ei fod ef yn ddigon ofergoelus i ddysgwyl y 
buasai cysegredigaeth y lie yn ei gadw, mae yn ymddangos iddo farw o'r 
haint yn y noddfa a ddewisasai. Dywaid.rhai mai yn eglwys Llanrhos 
y'i claddwyd ; ond haera ereill mai yn Ynys Seiriol y dodwyd ei lwcb i 
orwedd ; ac er cadarnhad o hyny, crybwyllir y dyfyniad canlynol o 
Gronicl Abatty Basingwerc : — "Maelgwyn, brenin y Brytanied, sydd yn 
gorwedd yn Ynys Seiriol, a wnaeth Briordy Penmon, a Chlaswrdy Caer- 
gybi." 

Meddylir yn gyffredin mai yn ystod teyrnasiad Maelgwyn yn Ngwyn- 
edd, ac Arthur yn y Deheubarth, y gorlifai^ y mor dros y rhan oreu o 
Geredigion, a elwid Cantref y Gwaelod — tiriogaeth fras a gyrhaeddai o 
dref bresenol Aberteifi hyd Sarn Badrig. Dywedir mai prif ddinas y 
rhandir hon oedd Caer Wyddno, ar derf/n Sarn Cynfelyn, ac oddeutu 
deuddeng milldir o Aberystwyth. Priodolir yr afiwydd yma i feddwdod 
Seithinyn fab Sandde, ceidwad y dyfrddorau ; brawd, fel y tybir, i'r 
esgob Dewi ab Sandde. Tywysog Ceredigion, pan oi-lifwyd y rhan yma 
o'r wlad, oedd Gwyddno Garan Hir. A'r hynafiaethydd enwog Lewis 
Morris, neu Lewelyn Ddu o Fon, a gafodd gareg ar oror swydd Feirion- 
ydd, yn y tywod, tua chan' Hath goris distyll, ac ami yn doredig mewn 

* Gwel " Warrington's History of "Wales," 4to, p. 80. " The Chronicle of the Kings 
of Britain, by the Rev. P. Roberts," 4to, p. 173. 



HANES Y CYMRY. 101 

llythyrenau Rhufeinaidd y geiriau canlynol — "Hie Jaeit Calhtus Monedo 
Iiegi," — "Ymay gorwedd Cychwr y brenin Gwynddo: " ac oddiwrth hyn 
gellid meddwl mai Gwynddo, ac nid Gwyddno, oedd enw priodol Garan- 
hir.* Mae rhyw sylwadau lied wahanol ar y gareg hon i'w gweled yn y 
trydydd cyflyfV o'r Archceologia Cambrensis, gan Mr. Jones o Madryn, a 
Mr. Westwood. Ac nid yw yn annliebyg mai tua'r un adeg y gorlifid y 

fwastadedd maith oedd rhwng y Conwy a'r Menai, a elwir yn bresenol 
'raeth y Lafan. 

Y mae y traddodiad canlynol, yn gysylltiedig a'r amgylcliiad uchod, yn 
cael ei gadw yn fyw oddeutn y lie, yn Mon ac Arfon : — Helig ab Glanog, 
arglwydd y gwastadedd bras hwn, ydoedd \Vr tra annuwiol ; ac yn nod- 
edig fel gormeswr y gweddwon a'r amddifaid. Ond fel yr oedd yn 
dychwelyd tna'i lys, un nosvvaith, ar draws y gwastadedd maith yma, efe a 
glywai ryw lef ryfedd yn yr awyr yn ei gyfarch, gan ddywedyd, " daw 
dial, daw ! " Wedi ymdrechu i ymgaledu, a bwrw y peth heibio yn ddi- 
sylw dros dro, ei gydwybod a ymgynhyrfai ynddo, ac efe a ofynai yn gy- 
ffrous, "Pa bryd y daw ? " Yna y lief a atebai, " Yn oes dy feibion, dy 
wyrion, dy orwyrion, a'th yscynyddion." Yntau a wenieithiai iddo ei 
hunan, oni ddeuai y dialedd hyd oes ei yscynyddion, y byddai efe oddiar 
y ffordd yn ddiogel : ond efe a gaffai hir cldyddiau, ac wedi annghofio y 
rbybudd difrifol, efe a barhai yn ei annuwioldeb rhyfygus, ac 2 ymlawen- 
hai yn lluosogiad ei hiliogaeth yn genedl gref o'i ddeutu ; ac ar un 
acblysur, fel yr oeddid yn cynnal gwledd ar enedigaeth yscynydd iddo, 
a'i holi hiliogaeth, hyd bedair neu bump o genedlaethau, wedi ymgjmnull 
erboddhad yr hen batriarch. Fel yr oeddynt yn y gyfeddach feddwol ganol 
nos, un o'r llawforwynion, wrth fyned i'r feddgell i gyrchu ychwaneg o 
ddiod, a welai y llavvr yn orchuddiedig gan ddwfr, a chan ofni yn y fan 
fod y mor yn dechreu gorlifo y lie, rhoddai amnaid i'r telynor teuluaidd, 
yr hwn oedd ei charwr, a chydffoisant tuag ucheldiroedd y Penmaen ; o'r 
lie, wedi ei myned yn ddydd, y gwelent yr boll wastadedd wedi ei or- 
chuddio gan y dyfroedd mawrion ; a dialedd dwyfol, er hirymaros, wedi 
goddiweddyd Helig ab Glanawg. 

Wedi marwolaeth Maelgwyn, daeth ei fab Rhun i'rllywodiaeth, yr hwn 
o ran ei gynneddfau rhagnrawl ydoedd fab teilwng i fod yn olynwr y fath 
dad. Gelwir ef yn gyffredin Rhun ab Maelgwyn ; a chartrefai, fel y bernir, 
yn Nghaer Rhun, heb fod yn mhell o lys ei dad. Efe a ddaeth i'r 
llywodraeth yn y flwyddyn 560, ac a fu farw yn y flwyddyn 586 • a bu 
rhyfeloedd blinion rhyngddo a'r Saeson o barthau gogleddol yr Ynys. 
Yn rhai o'r rhyfeloedd hyny, ymddengys i wyr Arfon, trwy eu dewrdev, 
enill iddynt eu hunain lawer o glod a breintiau gwerthfawr, fel gwladwyr ; 
at yr hyn y cyfeiriai Taliesin yn un o'i bryddestau : — 

" Cyglyw wrth wres eu llafnau, 
Gan Run, yn rhudder byddinau, 
Gwyr Arfon rhuddi.on i'w rhyddhau." 

Ac y mae cofFadwriaetb anrbydeddus am Rhun yn y Trioedd hefyd, fel 
hyn :— 

"Tri aur-hualogion Ynys Prydain, Rhiwallon wallt Banhadlen, a Rhun 
mab Maelgwyn, a Chadwaladr Fendigaid ; sef y rhodded iddynt wisgaw 
bualeu euraidd am eu breichiau, ac am eu gluniau, ac am eu gyddfau ; ae 
ar hyny y rhodded braint teyrnedd yn mhob gwlad a chyfoetb yn Ynys 
Prydain." Wrth hyn gallem gasglubod Rhun wedi ei ddewis yn benteyrn 
ar ol marwolaeth ei dad. 

* Gwel " History of Wales," gan John Jones, Yswain, p. 38, 






102 DARLITHIAU AR 

Wedi teyrnasu o Run ab Maelgwyn dros chwe' blynedd ar hugain, efe 
a fu farw, er galar cyfFredinol y genedl, a'i fab Beli a'i dilynodd yn y 
f reniniaeth, ac a deyrnasoedd am oddeutu tair blynedd ar ddeg. Nid wvf 
yn gwybod fod dim hynodrwydd yn ei nodwed<liad na'i banes ef, a-c nid 
yw yn debyg ei fod ef yn benteym, na dim amgen na brenin ar V/ynedd. 

Dilynwyd ef yn y freniniaeth gan ei fab Iago, a elwid Iago ab Bbli, 
yr hwn a adeiladodd fonachlog Bangor, ac a g} r franodd yn dywysogaidd 
tuag at ei cbynaliaetb. "Wedi teyrnasu o bono dros dair neu bedair blynedd, 
■efe a laddwyd trwy ddyrnod bwyall yn ei ben, gan un a gyfenwid " Cac!- 
afael Wyllt." Ni ellais i gael allan pa beth a acblysurai y gyfiafan yma, 
ond gallem gasglu oddiwrth un o'r Trioedd nad oedd Cadafael o waedol- 
iaeth Gymreig; canys fel byn y dywedir am dano : — 

" Tri eilldeyrn Ynys Prydain, Gwrgai fab Gwrien, yn y gogledd; a 
Chadafael fab Cynfedw, yn Ngwynedd ; a Hyfaidd Hir fab Bleiddan 
Sant, yn Morganwg"; sef y rhodded teyrnedd iddynt am eu campau, a'u 
cynneddfau clodforion a rbadforion." — Trt. 26. 

A cbyda golwg ar yr adwyth grybwylledig uchod, dywedir yn un o'r 
Trioedd^ — 

" Tair anfad fwyelldawd Yn3 r s Prydain : bwyelldawd Eiddyn ab Einy- 
gan yn mben Aneurin Gwawdrydd ; a bwyelldawd a roddes Cadafae" 
Wyllt yn mben Iago ab Beli; a'r fwyelldawd a rodded yn mben ^ol- 
yddan Fardd, achaws y balfawd a roddes efe ar Gadwaladr JFendigaid/ 
Tri. 48. Y mae lie yn Mon yn dwyn enw y lleiddiad hwn, sef " Br> 
Cadafael," yn agos i Lanallgo. 

Yn y flwyddyn 603, debygid, y lladdwyd Iago, a'i fab Cadfan a eti- 
feddodd ei anrhydedd ef. Yn nheyrnasiad y tywysog hwn, y Saeson, dan 
ilaenoriaeth Edelffrid, neu Ethelfritb, brenin Northumberland, trwy 
•anogaeth Awstin Fonach, fel y tybir, balchder yr hwn a gawsai archoll 
tost drwy ymddygiad annib} T nol yr Esgobion Cymreig mewn cynnadledd 
yphydig ddyddiau cyn hyny, a ymosodasant ar diriogaethau Brochmael 
Ysgythrog, tywysog Powys. Myneich Bangor is y Coed, wedi eu braw- 
ychu wrth ddyneshad y fath fyddin o baganiaid, ac yn cofio bygythion 
Awstin, ond odid, a ffoisant at Brochmael, yr hwn yn nghyda'i fyddin a 
wersyllai yn Nghaerlleon Gawr : ond 3^ oedd byddin Ethelfrith yn llawer 
lluosocach na'r eiddo Brochmael, ac felly yn fuan efe a yrwyd i ffoi, ac 
erbyn byn yr oedd myneich Bangor wedi eu gadaw yn hollol ddiamddiftyn. 
Y" brenin yn gweled nifer mawr o wyr anarfog, ac o ymddangosiad tra 
dyeitbriol, a jinholai pwy oeddjmt, ac wedi cael hysbysiadmai dynion cref- 
3'ddol oeddynt, y rhai a weddient am lwyddiant.eu cydwladwyr, efe a ddy- 
avedai — " Os ydynt hwy yn llefain ar eu Duw yn ein herbyn, yna y maent 
y r n 3 T mladd 3m ein herbyn a'u gweddiau." Yna efe a archodd i'w wyr 
ruthro arnynt, a'u lladd 3m ddiarbed; a dywedir i ddeuddeg cant o honjmt 
gael eu lladd ; ond ereill a ddywedant mai dau cant oedd eu nifer, ac y 
mae hyn3 r , debygid, yn fw3 r hygoel. Ar ol li3-n3 T , Ethelfrith a aeth h3'd 
at athrofa Bangor is y Coed, ac a Iwyr ddiffeithiodd y lie, gan losgi a 
dinystrio y cyfan, yn nghyda'r llyfrgell odidog a gwerthfawr. Yna wedi 
C3 r fiaw^li y gorchwylion 3'sgeler hyn, 3m chwyddedig gan lwyddiant, efe 
a geisiai ymwthio yn mlaen i ganol Cymru; ond erbyn h3'n yr oedd 
byddin gref o'r Cymry wedi ymgynnull i'w groesawu, gan benderfynu 
dial ei draha a'i greulonder ar ei ben ei hun. Y fyddin hon a roddid 
dan lywyddiad Cadfan, brenin Gwynedd, fel penteyrn, ac yn ei g3 r nnorth- 
wyo yr oedd Mered3 r dd, brenin Dyfed, Bledrws, tywysog Cernyw, a 
Brochmael Ysgythrog ; ac mor bybyr 3^r 3 r mosodasant ar fyddin Ethel- 
frith, fel y lladdasant ddeng mil honynt, ac y gyrasant y gweddill i ffoi 



HAKES Y CYMRY. 103 

ina'u gwlad eu hunain can gynted ag y gallent. Yn y canlvniad ir 
frwydr lion bn Cadfan yn meddu penteyrniaeth Cymru weddill ei oes : 
a ehan y cyfrifid y baeddiad amserol yma a gafodd Ethelfritb, gan 
grefyddolion yr oes hono, yn ddialedd cyfiawn am gyflafan yn niyneich, 
pen-hid Cadfan a Meredydd yn fawr dros ben ; ac y mae maen- 
gefion am danynt ar gael eto.* Prif drigias Cadfan ydoedd Caer- 
seiont, sef Caerynarfon, ac efallai fod iddo lys arall yn Mon ; ctnys 
fe addefir yn gynredin iddo gael ei gladdu yn Llan Ael, yr lion wedi hyny 
a alwyd Llangadwaladr, gan ei cbysegm i'w wyr ef, Cadwaladr Fendig- 
aid ; ac y mae yno gareg, yn gappan y drws deheuol i'r eglwys bono, ar 
yr bon y mae yn gerfiedig, mewn hen lythyrenau o'r fatb a arferid yn y 
seitbfed ganrif, eiriau a ddynodant hyny. Haera ereill, mai yn Ynys 
Knlli y claddwyd Cadfan, ond darfod i Cadwaladr symud eigorphefi'r 
fan yma, gan adeiladu yr eglwys ar ei fedd, tiia'r flwyddyn 650. 

Yn y flwyddyn 630, y bu farw Cadfan, a'i fab Cadwallawn a ddaetb i 
feddiant o'r orsedd fel brenin Gwynedd, ac a'i dilynodd yn mbenteyrn- 
iaeth y Cymry oil, debygid, befyd; a chan belled ag y meddwn ni fantais 
i ymgydnabod a'i nodweddiad, yr ydym yn rhwym i gasglu fod ynddo 
lawer o deilyngdod i lenwi y sefyllfa urddasol hono ; ond bu blyneddau 
cyntaf ei deyrnasiad yn dra chymylawg ac ystormus ; canys cyfododd 
rhyw ymrafael rhwng Edwyn, brenin Deifyr, ag ef, er eu bod yn gyfeillion 
calon yn nyddiau eu hieuenctyd ; canys dywedir mai yn llys Cadfan y 
rnagesid Edwyn, pan yn ddeoledig o'i wlad ei hun trwy drais Ethelfritb ; 
ac y mae yn dra thebyg ei fod yn ddyledus am ei adferiad i'w orsedd befyd 
i Gadfan tad Cadwallawn ; ond wedi i ymrafael dorirhyngddo a Chadwall- 
awn, efe a gafodd amryw o freninoedd y Saeson a'r Ysgotiaid yn ddigon 
parod i ymunaw ag ef yn erbyn brenin y Cymry ; a'i guro yn dost a 
wnaethant mewn brwydr waedlyd a ymladdwyd mewn lie a elwir Dinwydr, 
yn Neifyr ; a chan fod ei elynion mewn nerth mawr, Avedi cau rhyngddo a'i 
wlad ei hun, efe a orfuwyd i ffoi ar draws yr Alban, a chroesi y mor i'r 
Iwerddon, lie ybuefa'i gymdeithion yn alltudion dros saith mlynedd, 
am yr hyn y colffeir yn y Trioedd. 

"Tri theulu diwair (neu ffyddlawn) Ynys Prydain : Teulu Cadwallon 
eil Cadfan, a fuantgydag ef saith mlynedd yn y Werddon ; ac yn hyny o 
amser, ni ofynasant na thai nag iawn yn y byd, rhag gorfod arnaddynt ei 
adaw, ac nis gallai efe yr iawn a ddylesynt." 

Ni wyddys pa faint a ddyoddefodd y Cymry ar yr adeg yma, pan oedd 
eu brenin a'u goreugwyr yn alltudion, a'u gwlad yn sathrfa i'w gelynion : 
ond aeth yr ystorm hon heibio, a Chadwallon wedi cael cymhorth gan ei 
gar, Solomon, brenin Llydaw, ac wedi gorchfygu Peuda, brenin y Mer=, 
yr hwn yn y canlyniad a ) r mrwymodd i'w wasanaethu yn ei ryfeloedd, efe 
a aeth rhagddo yn erbyn Edwyn, yr hwn, yn nghyda'i fab Osfrith, ac 
agos ei holl fyddin, a laddwyd mewn brwydr ofnadwy a ymladdwyd ger- 
llaw Hethfield, neu Hatfield, fel y bernir, yn swydd Gaerefrog ; a thros 
yspaid mwy na blwyddyn, bu yn arllwys ei lid ar ei gaseion yn ddi- 
arbed, gan anrheithio holl Ogledd Lloegr ; ond o'r diwedd Cadwallon 
ei hunan a laddwyd, mewn brwydr ag Oswald, yr hwn a ddaethai i or- 
sedd Deifyr a Bryneich, yr hon a ymleddid, fel y bernir yn Denisbourne, 
yn Northumberland ; a'i fyddin a yrwyd ar ff b. Digwyddodd hyn tua'r 
flwyddyn 634, medd y Parch. T. Price. Ond y mae hen Gronicl Tys- 
silio yn rhoi ar ddeall iddo orfucheddu Oswald flyneddoedd, a marw 
mewn heddwch. 

* Gwel "History of Wales," gan John Jones, Ysw., p. 41. 



104 DARLITHIAU AR 



t drwy 



Cyfansoddai Llywarch Hen farwnad odidog iddo, yr hon a egyr drwy 
grybwyll ei amrywiol frwydrau : — 

" Cadwallawn cyn noi ddyfod, 

A'i gorug a'n digonod, pedair prifgad ar ddeg, 

Am brifdeg Prydain, a thriugain cyfarfod." 

Yr oedd y Dr. W. O. Pughe yn barnti mai tua'r flwyddyn 646 y cwymp 
odd Cadwallawn ; os felly, gellir ystyried y cyfansoddiad hwn yr olaf o 
eiddo yr hen fardd hybarchus, gan iddo ef ei hunan farw yn fuan ar ol 
hyny. 

Crybwyllir yn y Bryddest am bedwar ar ddeg o leoedd, raegys gwersylL 
j°adau lluoedd Cadwallawn: — 

" Lluest Cadwallawn ar Gaint, 
Lloegyr ardres ormes ar naint, 
Llaw dillwng ellwng oed fraint. 

Lluest Cadwallawn ar Yddon, 
Afar anwar ei alon. 
Llew llwyddaw ar Saeson. 

Lluest Cadwallawn ar Hafren, 
Ac o'r tu draw i Ddygen, 
A breiaid yn llosgi Meigen. 

Lluest Cadwallawn ar Wy, 
Maranedd wedi mordwy, 
A ddylynad cad cylcliwy. 

Lluest Cadwallawn ar Ffynawn Fedivyr, . 
Rhag milwyr magai da%vn, 
Dangosai Gynon yno baeru iawn. 

Lluest Cadwallawn glodrydd 
Yn ngwarthaf Digoll Fipiydd, 
Seitlunis, a seitbgad beany dd. 

Lluest Cadwallawn ar Dyffyrdd A/on, 
Ownaetb eryron yn llawn ; 
Gwedy trin dywyneu dawn. 

Lluest Cadwallawn ar Deifi, 
Cymmysgai waed a heli ; 
Angerdd Gwynedd, gwynygai. 

Lluest Cadwallawn ar Gowin, 

Llew lluddedig ar awin ; 

Gwyr Lloegr, Iluosawg eu cwyn. 

Lluest Cadwallawn beno 
Trathir yn nbymmyr Penfro; 
Am nawdd fawr, anhawdd i ffo." 

Wedi dyfynu y rhanau ucbod o farwnad Cadwallawn, y mae Caunhuan- 
awc yn sylwi, " fod agos yr holl leoedd a enwir yn y Farwnad yn Nghymru, 
mor belled as: y maent yn adnabyddus; ac nad oes un crybwylliad am 
frwydrau Cadwallawn yn Neifyr a Bryneich, nac am y lie y syrtbiodd. 
Ac oddieithr bod Caint yn arwyddocau yr afon Kent, yn Ngogledd-dir 
Lloegr, nid oes dim yn cyfeirio at ei gadrwysg yn erbyn Osric. Ond gan 
fod y Farwnad hon, megys pob cyfansoddiad o eiddo Llywarch Hen, yn 
dwyn arnodiadau ei bod yn cyfeirio at wir amgylcbiadau, ac nid yn ffugiad 
prydyddol, y mae yn ddilys fod y mynegiadau, y rhai a gynnwysa yn 
gysson a gwir hanesyddiaeth. Ac yn ganlynol i'r egwyddor hon, os ceisir 



HANES Y CTMRY. 105 

eyfrif am y cyfyngiad hyn o sylwadau y Farwnad, at weithredoedd 
Cadwallawn yn Nghymru, yr unig ateb a allaf ddychymyg yw, fod 
sylw y bardd wedi ei droi mewn modd neillduol at y rhyfeloedd a gynnal- 
iwyd gan y blaenor hwn yn ei wlad ei hunan. Ac y mae yn ddilys genyf 
bod Edwin, ar ol gyru Cadwallawn ar ffo, wedi cymmeryd meddiant o 
amrywiol leoedd o fewn i gyffiniau Cymrn ; a bod Cadwallawn, ar ol ei 
ddychweliad, yn gorfod ymladd ei ffbrdd bob yn droedfedd, i feddiant o'i 
deyrnas drachefn, ac ynilid y byddinoedd Seis'nig allan o'r lleoedd y rhai 
yv oeddynt wedi gafaelyd arnynt, neu i'r rbai y cilient rbag ei ddialedd." 
Tua'r flwyddyn C54 y bernir farw Cadwallawn, a'i fab Cadwaladr a'i dilyn- 
odd yn y llywodraeth. Efe oedd yr olaf o'r tywysogion Cymreig a elwid 
yn benteyrniaid, neu freninoedd Cymru oil. Yn un o'r Trioedd, efe a 
elwir yn "un o'r tri Aur-bualogion," neuun o'r tri tbywysogion a wisgent 
yr hualau aur, y rhai oeddynt nodau o'r awdurdod benaf ; ae a wisgid am 
y gwddf, y breicbiau, a'r gliniau. Mewn Triad arall efe a gyfenwid yn 
" un o'r tri menwedigion teyrnedd," neu y tri penadur bendigaid, o her- 
wydd y nawdd a roddai i'r ffoaduriaid Cristionogol, pan y'u halltudid o'u 
hetifeddiaethau, ac y'u hysbeilid o'u meddiannau, gan y Saeson pagan- 
aidd. 

Gan iddo gael y deyrnas mewn cyflwr mor flodeuog mewn canlyniad i 
wrhydri ei dad, y mae yn ymddangos iddo fwynbau tangnefedd dros y 
rhan flaenaf o'i deyrnasiad. Ond y mae yn ymddangos i haint dinystriol 
dori allan yn yr Ynys tua'r flwyddyn 664, trwy yr hwn yr anrheithiwyd y 
wlad, sefholl Ynys Brydain a'r Iwerddon ; ac yn mysg ereill a laddwyd 
ganddo, yr oedd Cadwaladr yn un, medd Nennius. Ond y mae tystiol- 
aeth y Brutiau Cymreig yn dra gwahanol ; yno fe'n hysbysir fod yr haint 
wedi parhau i anrheithio y wlad, a newyn tost yn ei ddilyn, tros un mlyn- 
edd ar ddeg, fel y ciliai pawb a allent o'r ynys, gan ymofyn am nodded 
yn rhai o wledydd y Cyfandir. Yn mysg ereill, dywedir i Cadwaladr 
gilio at Alan, frenin Llydaw ; lie y cafodd loches groesawus dros yspaid 
adfyd ei wlad: a darfu i'r Saeson, ar ymadawiad yr haint, anfon at 
eu ceraint i'r Almaen, i'w gwahodd i ddyfod drosodd, a meddiannu yr 
ynys yn ei gwendid presenol, tra yn deneu ei thrigolion, ac heb frenin 
ami. Cadwaladr, wedi deall bod y Saeson yn dyfod drosodd fel mintai 
o fwystfilod rheibus i oresgyn ei wlad, a barotodd fyddin o'i ddeiliaid ei 
hun a giliasent i'r Cyfandir, ac o gynnorthwywyr Llydawaidd, gyda'r 
bwriad o hwylio drosodd i waredu ei wlad o grafangau ei gelynion : ond 
tra yr oedd y llynges yn cael ei pharotoi, efe a ddychymygodd neu a 
freuddwydiodd ei fod yn cael ei rybuddio gan angel o'rnef i roddi gofalon 
a rhwysg bydol o'r neilldu, ac encilio i llufain, fel y derbyniai urddau 
sanctaidd gan y Pab. Efe a fynegodd y dychymyg neu y breuddwyd 
hwn i Alan, brenin Llydaw, yr hwn yn y fan a gymmerth fantais ar 
feddwl coelgrefyddol Cadwaladr, a hygoeledd ei bendefigion, gan ei 
anog i ufuddhau i'r cymhelliad nefol. Felly Cadwaladr a aeth i Rufain, 
lie y'i derbynid yn roesawus gan y Pab Sergius ; ac wedi eillio ei ben, a'i 
dderbyn i urdd y myneich gwynion, efe a fu byw yn Rhufain wyth mlyn- 
edd o fywyd meudwyaidd ; tra yr oedd Alan, brenin Llydaw, yn chwerthin 
yn ei ddyrnau, ac yn gobeithio y llwyddai i enill penaduriaeth yr ynys 
i'w fab Ifor, gan fod Idwal Iwrcli, mab ac etifedd Cadwaladr, dan oed. 
Dyna y peth tebycaf i wirionedd, o hanes Cadwaladr, a ellais i ei gasglu 
o ganol y chwedlau mynachaidd a bentyrwyd ar ei goffadwriaeth. 

Yn gyssylltiedig a'r enciliad hwn o eiddo Cadwaladr, y diffoddwyd un- 
benaeth y genedl Gymreig; a'r rhai a'i dilynodd yn llywodraeth y 
Cymry, nis gelwid mwyach yn freninoedd, ond tywysogion Cymru 5 ac 



106 DARLITHIAU AR 

oddeutu yr un amser, cyfyngwyd terfynau Cymru yn agos i'r peth ydynt 
hyd y dydd hwn, a sefydlwyd cyffiniau gwlad y Mers neu Mercia. 

Yn gyssylltiedig a'r tymhor a fu dan ein sylw, y cyfansoddai y Beirdd 
amryw bryddestau hanesyddawl, y rhai ydynt ar gael eto, ag ydynt o 
werth mawr yn eu cyssylltiad a hanesyddiaeth ein cenedl. 

O'r rhai hyn y mae dwy yn rhagori — y gyntaf yw y Gododin, o gyfan- 
soddiad Aneurin Gwawdrydd, ac y mae yn dda genyf ddeall fod y Parch. 
J. Williams, A. C. (Ab Ithel,) yn bwriadu cyhoeddi y Gododin, yn 
nghyda chyfieithiad o honi, a nodiadau ami ; ac nis gwn am neb cym- 
hwysach i'r gwaith na'r gwr parchedig sydd wedi ymgymmeryd ag ef : 
a gobeithiaf y caifF ei lafur ei werthfawrogi yn deilwng gan ei gydgenedl. 
Yr ail ydyw Arymes Prydain Fawr, yr hon fel y tybir a gyfansoddwyd 
gan Golyddan, bardd Cadwaladr : a chan fod y Bryddest hon, er ei hened 
a'i gwerthfawroced fel dernyn hanesyddol, yn dra dyeithr i'r cyffredin o 
ddarllenwyr Cymru, hyderaf na fydd ddrwg gan neb i mi ei dodi i fewn 
yma, yn nghydag aralleiriad, ac ychydig nodiadau wedi eu cymmeryd } r n 
benaf o'r Cambrian Register. 

Bernir fod y Bryddest hon wedi ei chyfansoddi tua'r flwyddyn 630, er 
cyffroi cenedlgarwch y Prydeiniaid gogleddoli ddyfod allan i ymunaw a'r 
fyddin unedig o amryfal lwythau Celtaidd, oedd yn dyfod rhagddi dan 
dywysiad Cadwallawn, a'i raglaw Cadwaladr, i wrthladd gormes y Sae-on, 
arhoni eu hannibyniaeth, ac ymysgwyd oddiwrth iau y goresgynwyr. 
Cyfansoddwyd y Bryddest hon, fel y Gododin, yn nhafodiaith y Prydein- 
iaid gogleddol, ac am hyny y maent yn fwy annealladwy i ni na rhai 
Pryddestau cyfoesol ereill. 

ARYMES PRYDAIN FAWR. 

Dysgogan awen ! dygobryssyn ! 

Maranedd a meuedd, a hedd genhyn, 

A phenaeth ehelaeth, a ffraeth unbyn ; 

A gwedy dyhedd, anhedd yn mhob mehyn. 

Gwjt gwychyr yn trydar casnar dengyn : 5 

Escaud yn gnofud ryhyd dyfin . 

Gwaethyl gwj r r byt Gaer Wair gwascarawdd allmyn. 

Gwnahawnt gorfoledd gwedy gwehyn ; 

A chymmod Cymry a gwyr Dulyn, 

Gwyddyl lAverddon, Mon, a Phrydyn, 10 

Cernyw, a Chludwys, eu cynnwys genhyn. 

Atporion fydd Brython pan dyorphyn. 

Pell dysgoganer amser dybyddyn 

TejTnedd, a bonedd eu goresgyn, 

Gwyr Gogledd ynghyntedd yn eu cylchyn, 15 

Ymherfedd eu rhagwedd a ddisgynyn, 

Dysgogan Merddin. Cyferfydd hyn. 

Yn Anber Peryddon, meirion mechdeyrn, 

(A chyn ni bai" unrhaith) llaith a gwynyn : 

O un ewyllys bryd, ydd ymwrthfynnyn. 20 

CYNGHRAIR ARFOG MAWR PRYDAIN. 

Rhagfynega yr awen ddyneshad prysur 

Y llvi sydd yn meddu cyfoeth a hedd, 

Arglwyddiaeth helaeth, a ffraeth unbenaethiaid ; • 

Ond wedi tawelwch, bydd terfysg yn mhob man. £j 



HANES Y CYMRT. 107 

Gwyr gwychion yn ymryson a chas anwar : • 5 

Ysgodogiaid yn penderfynu gwneyd cadgyrch, 

Yr aflonyddwyr nyd Gaer AVair gwasgarai'r ellmyn; 

A gwnant orfoledd wedi eu gwehynu allan; 

A chymmodent y Cyinry a gwyr Dulyn, 

Gwyadyl y Werddon, Mon, a Phrydyn, 10 

Cernyw, ac Ystrad Clwyd, i'w derbyniad i'n mysg. 

Yn y diwedd, y Brython fyddant arbenicaf, 

Er ys talm y rhagfynegwyd y deuant 

Yn dywysogion ; a bonedd eu goresgyniad, 

Pan fyddo i wyr y Gogledd, y rhai a gyfaneddant ar eu ffiniau, 15 

Ddisgyn i berfedd eu gwyddfod. 

Darogan Merddin. Fe tydd hyn. 

Yn Aber Peryddon, cenbadon y tywysog, 

Hyd yn nod cyn bod cytundeb, a gyffroisant alanas, 

Trwy un ewyllysfryd y gwrtbdynasant. 20 

Meirion eu tretbau, dycbynnullyn, 

Yngnedoedd Cymry nad oedd a delyn : 

Y sydd wr dyledawg a lefair hyn — 

" Ni ddyfai a dalai yngheitbiwed." 

Mab Mair, mawr ei air ! Pryd na tbardded 25 

Ithag penaeth Saeson, ac eu boned ! 

Pell bwynt cychinyn i Wrtbeym Gwynedd ! 

Ef gyrhaut Allmyn i alltudedd. 

Nis arhaeddwy neb, nis dioes daear ; 

Ni wyddynt py dreiglynt ymhob aber. 30 

Pan brynasant Danet, trwy filed calledd, 

Gan Hors a Hengysoedd yn eu rhysedd; 

Eu cynnydd bu y wrthym yn anfonhedd ; 

Gwedi rbin dilein, ceith ym ynfer. 

Dy«hymmydd meddawd mawr wirawd o fedd ! 35 

Dychyrnmyn angeu angen Uawer ! 

Dychymmydd anaelau, dagrau gwragedd, 

Dycbyffroy edgyllaetb penaeth lledffer ! 

Dychymmydd tristyd byd a ryher, 

Pan fydd cechmyn Danet an teyrnedd ! 40 

Gan ofyn a chynnull teyrnged, 

Ond y Cyinry a benderfynent na thelynt. 

G\Vr awdurdodawl a lafarai fel hyn — 

4t Ni ddaw a dalo i gaethiwed." 

Mab Mair, mawr ei air ! Gwae'r pryd na ddaethom 25 

I wrthladd arglwyddiaeth y Saeson, ond y'u hoffed. 

Yn mhell y bo cochwyr Gwrtheyrn Gwynedd ! 

Gallasai ef alltudio yr Ellmyn oddiyma, 

Ni chyrhaedd neb ddim nas dioesa daear ef, 

Nis gwyddent beth oedd yn cymmeryd He yn mhob aber. 30 

Pan brynawdd yr Ellmyn Danet trwy arfer dichell, 

Yn yr hyn y rhagorai Hors a Hengist, 

Eu cynnydd hwy a fu yn warthruddiad i ni : 

Gwedi cydlunio ein dilead, dychwelai y caethion. 

Adgofiwch y meddwdod yn y fedd loddest fawr ! * 35 

Adgoiiwch gyflafan llav, r er o'r gwesteion ! 

Adgofiwch y creulonderau, a dagrau gwragedd. 

Pan gyffrowyd galar penadur egwan ! f 

Dwyn tristyd byd fydd orfiin, 

Pan gaffo llechwyr Danet y deyrnedd arnom ! 40 

C -'eiriatl at frad y cyllill hirior. f Givrfi eym cVlai a ehvir "pep'ffith tiedfatf* 



108 DARLITHIAU AR 

Gwrthoted Trindawd (Jymawd a bwyller — 

I ddilein gwlad Frython, a Saeson yn anedd! 

Poet cynt eu rheges yn alltudedd, 

Na myned Cymry yn ddifroedd. 

Mab Mair, mawr ei air ! Pryd nas terddyn 

Cymry, rhag goeir breyr ag unbyn ! 

Cyneircheid, cyneilweid, unrhaith cwynyn ! 

TJn gor, un gynghor, un eisor ynt. 

Nid oedd er mawredd nas lleferynt ; 

Namyn er liepcor goeir nas cymmodynt. 

I Dduw ac i Ddewi ydd ymorcbymynynt ; 

Taled gwrthoted filed i Allmyn ! 

Gwnawnt hwy aneireu eisiau trefddyn ; 

Cymry a Saeson cyferfyddyn, 

I amlan ymdreuliaw ag ymwrthryn. 

ddirfawr fyddinawr pan ymbrofyn, 
Ag amallt lafnawr a gawr a gryn, 

Ag am Gwy gair cyfergeir, y am Peurllyn, 

A Human a ddaw, a garw ddisgyn ; 

A mal balaon Saeson syrthynt. 60 

Gwithdroed y Drindawd y dyrnawd crybwylledig — 

1 ddileu o'n gwlad Frython, a'i haneddu gan Saeson! 
Boed cynt eu tynged hwy yn alltud, 

Na myned o'r Cymry yn ddifroydd. 

Mab Mair, mawr ei air ! Gwae y pryd nas gwrthsafodd 45 

Y Cymry gynghorion gwaelion breyrion a thywysogion ! 
Gydwysier, cynnuller, cyfodant yn unfryd. 

"Un gor, un gynghor, ag un achos cyffredin iddynt ynt. 

Nid mawredd a'u hataliai i lafaru; 

Ond er atal eu cydsyniad a fFol gynghor nas cymmeradwyynt. 50 

Gorchymynant eu hunain i Dduw a Dewi ; 

Taled, ondgwrthoded gorlan i Allmyn. 

Dyrysed ein gelynion o eisiau llywydd. 

Ond cyfarfydded y Cymry a'r Saeson yn y maes, 

I derfynu eu holl ymrysonau egniol. 5a 

Pan brofo y gelyn ein byddin alluog, 

Pan grynai y gelltydd gan floedd y rhyfelwyr, 

Pan gydier y cyfergyr am Gwy, a Gwlad y llynnau, 

Y Human a ddaw, a garw ruthriad ; 

Ac mal blodeu coed y syrth y Saeson. 60 

Cymry cynnyrcheid cyfun Ddullyn, 

Blaen wrth fon granwynion, cyfyng oeddyn, 

Mehion, yngwerth eu gau, yn eu creinhyn. 

Eu byddyn yngwaedlin, yn eu cylchyn ; 

Ereill ar eu traed trwy goed Cilhyn, 65 

Trwy fwrch y ddinas floras ffoyn : 

Rhyfel heb ddychwel i dir Prydyn, 

Attor, drwy law gynghor, mal morlithryn. 

Meirion Caer Geri ddifri cwynant, 

Rhai i ddyfrryn a bryn nis dirwadant; 70 

I aber Peryddon ni mad ddoethant ; 

Anaelau drethau dychynullant : 

Naw ugain cannwr a ddisgynant ; 

Mawr watwar, namyn pedwar nid atcorant. 

Dyhedd i eu gwragedd a ddywedant ; 75 

Eu cryseu yn llaAvn creu a aroclant. 

Cymry cynyrchaid, enaid dichwant, — 

Gwyr dehau eu trethau a amygant. 



HANES Y CYMRT. 109 

Llym llifeid llafnawr, llwyr y lladdant: 

Ni bydd i feddyg mwyn o'r a wniiant. 80 

Y Cymry a ymnerthent trwy gyfun fyddiniad,* 
Blaenjyddin yr estroniaid a fwrid ar draws y ibiifyddin, 

Ncs y gwelwent mewn cyfyngder, ac y'u tybaeddid yn eu gwaed, 

Yn wobr eu twyll; a'u byddin a orweddai o'u cylch mewn llyn o Waed. 

A'r gweddill ar draed trwy goed Cilhyn, (J5 

A tbrwy adwy yn amgaer y ddinas a fioynt. 

Ni ddychwel y rhyi'el hwn mwyach i dir Prydyn, 

Treigla ymailh wrth amnaid lei tdn y mor. 

Meiblon Caer Geri a gwynant yn alaethue, 

Ithag y rhai ni wadant eu hawl i'w dyffrynoedd a'u bryniau. 70 

Is id da fu eu dyfbdiad i Aber Peryddon; 

A blinion oedd y tretbi a gynnullent. 

Naw ugaiM cannwr a gadgyrehent, 

Kr mawr wartbrudd, ni cbaid ond pedwar a ddychwelodd. 

Dywedent i'w gwragedd fod heddvvch, 7* 

Ond bwy a aroglent eu crysau yn llawn gwaed. 

Cynuuller y Cymry, yn ddibris o'u beinioes, — 

Gwyr y Dehau a'u dufyriant eu hunain rbag tretbau. 

Llifer y cleddyfau yn l'lymion ; llwyr ddystrywiant. 

Mi bydd elw i feddyg ar a wnant liwy.f 80 

Byddinoecld Cadwaladyr cadyr i deuant, 

Rnyddyrchafwynt Cymry, cad a wnant — 

Llaith, anolaith, ryddysgyrchasant. 

Yn gorphen eu tretbau, angeu a w aw dan t. J 

Ereill ar osgail ryphlanasant. f>i> 

Oes oeseu eu tretbeu nid esgorant. 

Ynghoed, ym maes, ym mryn, 

Canwyll yn nhywyll a gerdd genhyn— 

Cynan yn rhagwan ymbob disgyn. 

Saeson rbag Brython gwae a genhyn, VQ 

Cadwaladyr yn baladyr gan ei unbyn, 

Trwy synwyr yn llwyr yn eu dychlyn, 

Pan syrthwynt eu elas dros eu herchwyn, 

Ynghystudd a chreu rbudd ar rudd Allmyn. 

Yn gorphen pob angrbeith, anrheith dengyn, 95 

Seis ar bynt, byd Gaer Wynt, cynt pwy eynt tecbyn. 

Byddinoedd Cadwaladr a ymgadresant, 
Ymddyrchafed y Cymry, a lladdfa a wnant — 
Cyflafan dra dinystriol a dra chwennychasant ; 

Yn niwedd eu traba, angeu a brofasaut, 

Mewn ereill, mynyeh blanasant eu picellau.§ §5 

Ond yn oes oesoedd ni thelir iddynt eu teymged. 

Yn y goedwig, yn y maes, yn y mynydd, 

Canwyll a'u dilyn yn y tywyllwch, 

Cynan yn flaenrhed yn mhob rhuthr. 

Y Saeson, rhag y Brython, a ganant eu gwaegan ; 90 
Cadwaladr fydd goloih yn mysg ei dywysogion ; 

Trwy synwyr y'u llwyr wasgara, 

Pan ddisgynont dros ffiniau eu cyssegrfa, 

Yn gystuddiol, a'r cocbwaed ar eu gruddiau. 

Ac i'el byn y rhydd efe derfyn i'w trais a'u hanrhaitb annynol; 95 

A'r Saeson, yn eu hynt tua Chaer Wynt, a ftbant am y cyntaf. 

* Neu— " Y Cymry a gyfnerthid trwy gyfunwyr o Ddulyn." 

f Am na adawent rai wedi eu harcholli yn ysgain iddynt i'w meddyginiaethu, 

| IVddant, Dr. "NY. O. Pughe. § Neu— Traphlanasant eetroniaid yn y tk. 



110 DARLITHIAU AK 

Gwyn eu byd hwy Gymry pan adroddynt 

Rymgwarawd y Drindawd o'r trallawt gynt. 

Na chryned Dyfed na Glywysyg, 

Nis gwnaho molawd meirion meclideyrn ; 100 

Na chynghorion Saeson eefyn ebryn. 

" Gwnaw, meddut, meddawt genhyn, 

Heb dalu o dynged." Maint a geffyn 

ymddifeid feibion, ac ereill ryn. 

Trwy eiriawl Dewi a seint Prydyn, 105 

Hyd ffrwd Argelo ffohawr allan. 

Dysgogan awen. Dyddaw y dydd 

Pan ddyffo i wyr, i un gyssul* 

Un gor, un gynghor — a Lloegr llosgyd ; 

Yr gobaith Arreiraw ar yn phrydaw lliiydd ;. 110 

A cherdd arallfro, a fto beunydd ; 

Mi wyr cwdd yn dda, cwdda cwdd fydd. 

Dychyrwynt gyfarth, mal artb o fynydd, 

1 dalu gwvnieith, gwaed eu henydd, 

Atoi peleidral dyfal dyllydd, 115- 

Nid arbetwy car corph eu gilydd. 

Gwyn eu byd y Cymry pan adroddant 

Fel y gwaredodd y Drindawd hv/ynt o'u trallod gynt 

Na frawyched Dyfed na Glywysyg, 

Ni bydd i genhadon y brenin enill dim mawl ; 100 

A blaenoriaid y Saeson ni chant ebran. 

" Nid ennillwn feddiant yn eu rnysg,"" meddynt, 

" Heb dalu teyrnged tynged." Lluaws a gaffbnt 

feibion amddifaid — o ereill ychydig iawn ! 

Trwy gyfryngaeth Dewi a saint Prydyn, 105 

Hwy a fibant o'r tir can belled a ffrwd Argelo. 

Dywaid y gan brophwydoliaethol, y daw y dydd 

Pan ymgynnulla gwyr unol mewn cynghor, 

Ag im galon, un amcan — a Lloegr a anrheitbir a than ; 

Arreiraw a ymddibyna ar ein lluoedd llifeiriawl ; 110 

Yr eetroniaid a symudant — hwy a yrir i ffoi ; 

A da y gwn bod Uwydd yn ein haros, pa beth bynag a ddygwydda. 

Pthuthred y Cymry i'r gad, fel arth o f'ynydd, 

1 ddial Uofruddiad bradwrus eu henafiaid; 

Ac wrth grynhoi y picellau dyfal dreiddiol, 115 

Nac arbeded ceraint gyrph eu gilydd. 

Atoi pen gaffiaw heb emenj r dd : 

Atoi gwragedd gweddw, a meirch gweilydd ;. 

Atoi'r brein uthr rhag uthr cedwyr, 

A lluaws llaw amhar cyn gwascar lliiydd. 120 

Cenhadau angeu dychyferfydd, 

Pan safwynt galanedd wrth eu henydd. 

Ef dialawr ar werth ei dreth beuny^d, 

A'r mynych genadau, a'r gau liiydd, 

Dygorfu Cymry trwy gyfergyr, 125 

Yn gywair, gydair, gydson, gydffydd : 

Dygorfi Cymry i beri cad, 

A llwyth lluav/s gv/lad a gynnullant, 

A Human glan Dev/i a ddyrchafant, 

I dywys Gwyddyl drwy Lieingant : 12& 

A gynheu Dulyn genhyn a safant, 

Pan ddyffont i'r gad nid ymwadant- 



HANES Y CYMRY. HI' 

Lhiosogant benau diymenydd Allmyn. 

Lluosogant <_u gweddwon a'u meirch difarchogion, 

Lluosogant y brain gwancus o flaen y cadwyr '„ r lewion, 

A bydded Qawer Qaw anafas cyn gwasgar em lluoc-dd, 120 

Cenhadon angeu a gyfarfyddant y gelyn , 

Pan bentyrer celaneddan ei wyr o'i aingylch, 

Fe'n dielir arno am ei dreth onnesol, 

Ei t'ynych genhadon a'i iyddin fradwrus. 

Y Cymry a orfuant yn y gadnvy^g 12-5 
Yn gywir i'w haclios, unair, uniaith, unffydtL 

Y Cymry a orf'yddant eto, gan oi'yn cad, 
A'ulhvythau, lluaws y tir a g.ynuullant, 
A Human glan Dewi a ddyrchafant, 

I dywys y Gwyddyl drwy y Mor-gylch: 130 

A plienaethiad Dulyn a saiantgyda ni, 
Pan ddelont: i'r frwydr, ni wadant yr achos, 

Rhag y grwgnacha cin darllenwyr am gymmeryd o honom ormod o'n 
gotod i i'ynu a'r Bryddest hon, er ei hened a'i rhagored, ymataliwn ar 
livn ; ond nis gallaf lai na datgan fy ngobaith y bydd i'r Parch. J, 
Williams {Ab lthel,) yr hwn sydd yn parotoi y " Gododin " i'r Wasg yn 
bresenol, gael y i'ath gef'nogiad, fel ag y'i cymheLler i gyhoeddi amryw 
o'r hen Bryddestau, yn nghydag aralleiriad, er eu gwneyd yn ddealladwy 
i gyffredin yr oes hon, a nodiadau kanesyddol yn eu canlyn. 



DARLITH VI. 

LLYGRIAD YR EGLWYS GYMREIG GAN BABYDDIAETH". 

Yn y bedwaredd Ddarfith rhoddais yehydig o hanes dygiad Cristionog- 
aeth i Frydain, a'i ftyniant yn y canrifoedd cyntaf yn mysg ein tadau ; ac 
yn awr yr ydwyf yn cynnyg ymgymmeryd a'r gorchwyl o olrhain llygriacl 
Gristionogaeth yn mysg ein cenedl gan Babyddiaeth. 

Mae genym y seiliau cryfaf i gredu fod symlTwydd mawr yn gydfynedol 
& sefydliad cyntaf Gristionogaeth yn mysg y Cymry ; canys er bod y gref- 
ydd newydd wedi ei derbyn gan rai o'r penaethiaid ar y dechreu, nid oes 
genym un lie i feddwl bod y rhai hyny wedi cynnyg defnyddio eu haw- 
durdod dywysogaidd i orfodi eu deiliaid i gydfturiio a hwy ; ond yn 
unig noddi y rhai a'i pregethent, ac ymdrechu i ddiogelu i'r rhai a'i proffes- 
ent, eu rhyddid, a'u hiawnderau gwladol. 

Y cenhadon a ddaethant drosodd gyda Bran i gyhoeddi yr Efengyl 
yn Mrydain, oeddynt Hid, Cyndaf, ac Aru-ystli Hen, tri o wyr emvog am 
eu duwioldeb, a'u sel dros ledaeniad y gwirionedd. Y ddau gyntafV 
meddir, oeddynt Iuddewon crediniol; a'r olaf oead- Rufeiniad, yr un, fei 
y tybir r ag Aristobulus, 



112 



DARLITHIAU AR 



Mewn hen gyfysgrif o " Achau Saint Ynys Prydain," a gyfodai loto 
Morganwg o lyfr Thomas Hopcin o Langrallo, a hwnw yn un o lyfrau 
Thomas ab Ifan o Dre' Bryn, yn yr un plwyf, a ysgrifenwyd gantho yn 
nghylch y flwyddyn 1670, cawn y crybwyllion canlynol am y ddau 
gyntaf— " Cyndaf Sant, gwr o'r Israel, a ddaeth i Ynys Prydain gyda 
Bran Fendigaid ap Llyr Llediaith." 

^ " Hid Sant, gwr o'r Israel, a ddaeth i Ynys Prydain gyda Bran Fendig* 
aid, a'i eglwys ef, Llanilid, yn Ngwent." 

Gan mai yn Neheubarth Cymru yr oedd cartref Bran,, yr hen dywysog 
a'u dyg drosodd i'w ganlyn, y mae yn dra thebyg mai yn y rhan hono o'r 
ynys y pregethwyd yr efengyl gyntaf ; ac nid yw y dyb yn anhygoel mai 
Llanilid, rhwng Llantrisaint a Phenybont, yn swydd Forganwg, oedd y lie 
yr adeiladid rhyw fath o dy gyntaf at wasanaeth y grefydd Gristionogol o 
fewn yr ynys : a'r hyn a rydd radd o gadarnhad i'r golygiad yna y w, fod 
yn agos i'r lie hwnw dyddyn a elwir Trefran, lie y'n hysbysir gan dra- 
<idodiad, fod Bran ei hun yn cartrefu. Meddylia rhai hefyd fod Llantri- 
saint wedi ei chyssegru i goffadwriaeth y tri wyr uchod ; a hyny, efallai, 
am mai yn agos i'r Uanereh hono y dechreuent ar eu llafur cenhadol. 

Dywaid rhai hen ysgrifenwyr am Hid, mai efe oedd yr esgob cyntaf 
ar yr eglwys yn Mrydain ; a'r Groegiaid a ddywedant am Aristobulus, 
ei fod yn frawd i Barnabas, ac yn un o'r deg dysgybl a thriugain — iddo 
gael ei urddo yn esgob gan Barnabas, ireu Paul, yr hwn a ganlynodd efe 
yn ei deithiau — iddo gael ei anfon i Frydain, lie y Uafuriodd efe yn 
helaeth, gan fod yn offeryn bendithiol i droi Rawer i'r ffydd. 

Oddiwrth yr amryfal grybwyllion uchod, gellid casglu mai yn agos i 
drigias y tywysog duwiol Bran y sefydlid yr eglwys, neu y ffurfid y gyn- 
nulleidfa Gristionogol gyntaf yn Mrydain — bod Hid wedi ymgartrefu 
yno, a chymmeryd arno fugeiliaeth yr eglwys hono yn arbenig, ac mai ar 
y cyfrif hwnw y dywedid, "mai efe oedd yr esgob cyntaf ar yr eglwys yn 
Mrydain," neu, yn hytrach, mai efe oedd esgob yr eglwys gyntaf yn Mryd- 
ain ; ac y gelwid yr addoldy a gyfodid at wasanaeth Cristionogaeth yn 
agos i lys yr hen Fran, Llanilid, o barch i goffadwriaeth y cyn-athraw 
hwn : ond ymddengys bod Arwystli a Chyndaf yn esgobion mor wirion- 
eddol ag yntau ; ond eu bod, efallai, yn fwy teithiol yn eu llafur, fel 
cenhadon. Mae tuedd yn ein haneswyr eglwysig i gymmeryd y gair 
Esgob, wrth ysgrifenu am y prif Gristionogion yn ami, yn yr ystyr a 
roddir iddo fynychaf yn yr oesoedd diweddaraf hyn, ac felly y maent 
yn myned ar gyfeiliorn eu hunain, ac yn arwain eu darllenwyr ar gyfeil- 
iorn yr un ffunud. Arwyddocad priodol y gair esgob yw arolygwr neu 
fug ail ; ac ar y dechreu, cyn llygru Cristionogaeth gan rodres ddynol, a 
defodau cnawdol, arferid y gair i ddynodi arolygwr neu fugail eglwys 
yn unig, ac nid arolygwr gweinidogion talaeth ; ac y mae pob gweinidog 
sydd yn arolygwr neu fugail ar eglwys, pa un bynag ai bechan neu luos- 
awg fyddo, o ran nifer ei baelodau, yn meddu cystal hawl o'r enw esgob, a 
gwell na neb o'r rhai a gyfenwir yn Arglwyddi ysbrydol, y rhai ni chyf- 
lawnant unrhyw swydd ddarluniedig yn neddflyfr yr eglwys Gristionogol. 
Fel na feddylio neb mai rhyw haeriad disail yw yr un uchod, crybwyllir 
y rhesymau canlynol er profi ei wirionedd: — 

1. Y nifer fawr o esgobion y dywedir eu bod yn gynnulledig mewn rhai 
o'r cynghorau boreuol — chwech neu saith gant o honynt wedi eu cynnull o 
gylch heb fod yn llawer mwy nag ychydig o'n siroedd mwyaf ni yn nghyd ; 
a phan ystyriom gyfynged oedd ffyniant Cristionogaeth ar y pryd, y mae 
dychymygu bod y rhai hyn oil yn esgobion taleithiol, tra nad oes namyn 
chwarter cant yn Mrydain Fawr oil yn bresenol, yn hollol afresymol, 



KANES T CYMRY. 113 

2. Y infer fach o eneidiau a ystyrid dan ofal esgob. Yr oeddynt yn 
byw yn ami mewn pentrefi bychain, agos i'w gilydd, fcl na allascnt feddu 
mwy nag ychydig gannocdd o eneidiau dan en gofal. Sonir am un 
Gregory Tkaumaturgus, yr hwn nid oedd ganddo fwy na 17 o Gristionog- 
ion proffesedig dan ei ofal ; ac er liyny, gelwid ef yn esgob ! 

3. Byddai y gynnulleidfa yn cydgyfarfod ar etholiad esgob, ac ordeinid 
ef yn eu gwydd, yr hyn sydd ftaith hollol annghysson ag esgobyddiaeth 
taleithiol. 

4. Darlunir yr holl henuriaid perthynol i esgob, yn perthyn i'r un 
gynnulleidfa ag ef, ac yn cydeistedd ag ef, pan ddelai y gynnulleidfa yn 
nghyd i'r addoliad cyhoeddus; yr lion sydd ffaith arall mor a*mghysson 
I'r cyfryw esgobyddiaeth. 

5. Mae yr ysgrifenwyr boreuol yn darlunio yr esgob megys yn cyd- 
gyfaneddu a'i henuriaid. A yw hyn yn gysson a'r golygiad diweddar a 
roddir i'r gair esgob? 

6. Y mae natur y gwasanaeth y'i darlunid yn ei gyflawni, yn ein bar- 
wain i wneyd yr unrhyw gasgliad. Yn lie bod fel yr esgobion diweddar, 
yn brysur yn unig yn nghylch llyvvodraeth eglwysig, avholiad, ac or- 
deiniad gwyr ieuainc i'r weinidogaeth, &c, efe a ddarlunir yn preg- 
ethu yn rheolaidd, yn gweinyddu y sacramental], yn ymweled a'r cleifion, 
yn gweinyddu yr ordinbad o briodas ; ac, mewn gair, yn cyflawni holl 
awyddau arferol gweinidog cynnulleidfaol neu blwyfol. 

Oddiwrth y ffeithiau eglur uchod, a all un dyn diduedd wneyd unrhyw 
gasgliad amgenach nag mai gweinidog cvnnulleidfa, neu fugail eglwya 
yn uuig, a olygid wrth esgob ar y dechreu ? 

Yn mhenderfyniadau Cymmanfa Aries hefyd, yr hon a gynnelid yn ne- 
chreu y bedwaredd ganrif, pan oedd yr eglwys wedi dechreu llygru yn 
hyn, sonid am esgobion teithiol, y rhai oeddynt i gael caniattad i gyflawni 
eu swydd yn y dinasoedd lie y rtelent ; a phenderfynid " nad oedd i un cj^- 
gob sathru ar esgob arall." Yn wir, gellir profi o ysgrifeniadau y Tadau, 
a'r prif Ddiwygwyr Protestanaidd, mai trwy lygriad graddol yr Kglwys 
gyda chyfodiad Anghrist, y daeth esgobion i'r uchafiaeth vwysgfawr a 
arhonant yn bresenol ; ac mai parhad o'r cyfryw lwgr er y Diwygiad, 
yn Eglwys Loegr, ydyw ei ffurf esgobyddol, cystal ag amryw bethau 
gofidus ereill a berthynant iddi. * 

Ar y cyntaf, fe debygid mai arfer y Cristionogion yn Mrydain, fel yn 
Jerusalem a Rhufain, oedd cyfarfod i addoli Duw mewn tai anedd : a 
chan fod y grefydd Gristionogol yma, fel mewn llawer o wledydd ereill, 
yn gweithio ei fibrdd drwy anfanteision mawrion, tra yr oedd y brodorion 
mewn rhyfeloedd parhaus a'r Rhufeiniaid, a than arglwyddiaeth gref en 
hen syniadau a'u defodau coelgrefyddol, mae yn amlwg mai yn dra araf 
y gweithiai ei ffbrdd yma ar y cyntaf, ac o ganlyniad, gellid meddwl nad 
oedd cynnulleidfaoedd y Cristionogion yn lluosawg, fel ag y gallesid eu 
cynnwya mewn lleoedd bychain. 

Ychydig iawn a feddwn ni o hanes Cristionogaeth dros y can' nilyn- 
edd cyntaf wedi ei dygiad i'r ynys hon; ond gallwn gasglu ei bod mewa 
cyfiwr isel a nychlyd tua*r flwyddyn 156,f pan ddarfu i Lleirwg ab Coel, 
ab Cyllin. ab Caradog, ab Bran Fendigaid (yr hwn hefyd a gyfemvir 
Lleufer Mawr, a Lies ab Coel, gan y Prydeiniaid, a Lucius gan 'y 

* Gwel Dr. Miller's Letters on the Christian Ministry, pp. 130—134. 

f Barna eraill mai tua y flwyddyn 167 neu 170 y bu hyn. Gwel Uiher, Stilling- 

fieet. 
Rmr. 5. 



114 DARLITHIAU AR 

Lladinwyr) anfon at esgob Rhufain, i ddeisyf am gynnorthwy oddiyno, 
i adferu Cristionogaeth yn mysg ei ddeiiiaid. 

Mae yr haneswyr Pahaidd, oddiwrth y ffaith yna, *wedi ceisio prof 
bod yr eghvys Gristionogol yn Mrydain, yn ymddibynol ar, a darostyng- 
edig i eghvys Rhufain o'r dechreuad ; ac er eeisio ategu y cyfry w haeriad, 
casglasant gruglwyth o ddychymygion mewn cyssylltiad a hyn, fel y 
mae yn anhawdd dethol y gwirionedd allan o'r fath gymmysgfa. — Dyma 
enghraifft allan o Frut Gruffudd ab Arthur: — "Ac wedi hyny, mab a 
aned iddaw, ac y sef oedd enw hwnw, Lles fab Coel; ac wedi marw y 
tad, a chymmeryd o honaw yntau goron y deyrnas, holl weithredoedd da 
ei dad a efelychws ef en gwneuthur, megys y dywedid mai ef oedd Coel : 
ac oddiyna ef a fynnes geisiaw gwneyd y diwedd yn well no'i dechxeu ; 
ac wrth hyny, cenhadau a ollyngws ynteu hyd yn Rhufain at Eleuter Pap, 
i erchi iddaw anfon attaw, gwyr nyddlawn, dysgedig yn Nghristionogawl 
ffydd, trwy bregeth a dysg y rhai y gallai yntau gredu yn Nghrist, 
canys y gwyrtheu a'r anrhyfeddodau a gylywei ef trwy pregethwyr Crist 
ar led y bydoedd rydaroedd iddynt eglurhau a golchau i galon ynteu 
wrth gredu i Grist iachwydawl. Ac wrth hyny o'i war ddeisyfedigaeth 
ef, ufuddhau a orug y Pab hwnw, ac anfon a orug ddau ddys-gawdwr cred- 
yfus, ac ysef oeddynt y rhai hyny Dwyfan a Phagan ; a'r rhai hyny a 
bregethasant iddaw ef ddyfodedigaeth Crist yn y cnawd ; ac a'i golchas- 
ant ef o'r Ian ffynawn fedydd, ac a'i hymehwerasarit ef at Grist. Ac yna, 
heb un gobyr o bob gwlad, y bobloedd, o ahgrheifft eu brenin, a ymgyn- 
nullent, ac o'r unrhyw ffynawn fedydd hono, ymlanhau ac ymgyssylltu 
a theyrnas nef. 

Ac wedi darfod i'r gwynfydedig ddysgodrion hyny, olchi a dileu anghred 
drwy boll Ynys Prydain, hayach y temlau, y rhai oeddynt aberthedig yn 
anrhydedd y gau dduwiau, y rhai hyny a roddes yntau ac a gyssegrws 
i'r Hollgyfoethawg Dduw, ac i'w saint ynteu ; ac yn y temlau hyny, am- 
rafaelion genfeinoedd urddasedig, i dalu cynefodig wasanaeth dyledus 
i Dduw a osodasant. Ac yn yr amser hwnw yn Ynys Prydain yr oeddynt 
wyth esgobty ar hngain, a thri archesgobty ; ac i'r tri avchesgobty hyny 
ydd oeddynt yr wyth esgobty ar hugain yn ddarostyngedig weddawl i 
dalu dyledus nfudd-dawd. iddynt. A'r rhai hyny trwy orchymyn ac 
awdurdod Pab Rhufain, gwedi dileu yr anghred oddiarnynt, a gyssegr- 
asai.t megys y dywedpwyd uchod, yn anrhydedd Duw a'r saint. Ac yn y 
tri dinas boneddicaf yn Ynys Prydain ydd oeddynt y tri archesgobty, 
nid aingen, Liundain, a Chaerefrog, a Chaerllion ar wysg ; ac wrth hyny, 
y tri lie hyny a ranwyd yv wyth esgobty ar hugaint. Ac i archesgobty 
Caerefrog y dygwyddws Deifyr a Bryneich, a'r gogledd oil, megys y 
gwahana Hymyr iwrth Loegyr ; ac i archesgobty Liundain y parthwyd 
Lloegyr i gyd, a'i therfyneu, a Chernyw gyda hi : a'r ddwy archesgcbawd 
hyny a wahana Hafren a Chymru, i'r hon y parthwyd archesgobawd 
Caerllion ar Wysg. 

Ac o'r diwedd, wedi darfod i'r gwyr da hyny luniaethu ac nrddaw, a 
gosod pob peth yn weddus yn herwydd Cristionogawl ffydd, y ddau 
esgob hyny a ymchwelasant drachefn hyd yn Rhufain ; a phob peth 
ar a wnaethant, hwy a'i datganasant i Bab Rhufain; a chwedi cymryt 
cadernid a theilyngtawd y gan y Pab i'r pethan hyny oil, hwy a ym- 
chwelasant, a llaw T er o gymdeithion ereill gyda hwynt hyd yn Ynys Pryd- 
ain : ac o ddysg y rhai hyny ar fyr yspaid y cadarnhawyd ffj^dd a Christ- 
ionogaeth yn mhlith y Brutaniaid. Enwau hagen a gweithredoedd y 
gwyr, pwy bynag a fyno eu gwybod, ceisied yn y llyfr a ysgrifenws Gildas 



HANES Y CYMRY. 115 

o fnddugoliaeth Emrys Wledig ; a'r peth a draethws y gwr liwnw mor 
egluv a gloyw a hyny, nid rhaid i minau ci adnewyddu. * * * * 

Ac oddiyna, yn mnlith y gweithredoedd da hyny, y gogoneddus ac 
ardderchawg Frenin hwnw, Lles ab Coel. wedi gweled o honaw ef 
ddiwyll gwir ffydd a Christionogaeth yn ecndywynnygu yn ei deyrnas, 
dirfawr lawenydd a gymmerth yndduw ; a'r cyfoeth, a'r breiniau, a'r 
tiroedd a berthynent i demlau y gau ddnwian, y rhai hyny a ymchwelws 
yntau yn arfer a ocdd well, ac a gadarnhaws i'r eglwyseu ac i'r saint. 
A ehan ys mwy o anrhydedd ac addurn a ddyleid i'r gwir Dduw, ac i'w 
saint a'i ebystl, ynteu a aclnvanegws roddion o dir a daiar, ac eisteddfaen, 
ac o boll ryddyd eu bcddycbu ac eu cadarnbau, ac eu harddyrchafael 
trwy bob rbyddyd gan y breninawl angbendawd." 

Pwy oedd Awdwr y lirnt nchod, ni wyddys; ond ei fod wedi ei gyf- 
ieithu gan offeiriad Pabaidd dysgedig, a gyfenwid SiefFiy o Fynwy, 
o'r Gymraeg i'r Lladin, yn y ddeuddegfed ganrif, sydd sicr ; ac nid 
yw yn annbebyg iddo ychwanegu peth at y gwir banes a gynnwysai, 
er niwyn ei wneuthur yn fwy darllenadwy yn mysg dysgedigion Pab- 
aidd. 

Y mae y chwedl nchod yn peri i Lles ab Coel ymddangos yn ben- 
adur Uawer galluocach nag y gallasai fod mewn gwirionedd, pan oedd y 
Rhufeiniaid yn en rhwysg mwyaf yn yr ynys hon. Nid amheuaf nad oedd 
efe yn dywysog ar ryw ran fechan o'r Ynys, megys Gwent a Morganwg, 
gwlad yr Essyllwyr, dan warrogaeth i'r Rhufeiniaid ; ac efallai ei fod, 
fel gorwyr y dewrwych Garadawg, yn cael edrych arno gyda gradd 
o barch gan benaethiaid y man lwythi cyramydogawl : ond nid oedd 
ef, nag un Cymro arall yn yr oes dan sylw, yn meddu y fath awdurdod 
gyffredinol ar Ynys Bvydain, ag y gellid casglu oddiwrth yr hanes 
uchod, fod Lies yn ei feddn. 

Paham yr anfonasai i Rufain yn hytracb nag i ryw wlad neu ddinas 
arall, am addysg fanylach ei hunan yn y grefydd Gristionogol, ac am y 
cymhorth angenrheidiol i'w lledaenu yn mysg ei gydgenedl, sydd ymhoi- 
iad teilwng o'n sylw. Mae y Pabyddion yn ceisio cyfodi prawf oddiyma 
dros ucbafiaetb a rhagoriaeth esgob Rhufain ; ac amcenid at hyny gan yr 
ben banesydd yma, Sieffry o Fynwy," fel y mae yn yr hanes a ddyfyn- 
asom yn son am Eleuter fel Pab, ag awdurdod gyffredinol ganddo yn yr 
Eglwys Gristionogol : ond y gwir yw, nad oedd gan esgob Rhufain, o 
ganol i ddiwedd yr ail ganrif, unrhyw awdurdod ar eglwysi ereill, allan 
o'r Eidal, fel y gwelir oddiwrth y dystiolaeth ganlynol am ffurf y llyw- 
odraeth eglwysig yn yr ail ganrif: — " Dygid y tfurf lj'wodraetb eglwysig, 
yr hon y gwelsom ei dechreuad yn y ganrif flaenorol, i radd fwy sylw- 
eddol a sefydlog yn hon. Un arolygwr neu esgob a arlywiai ar bob cyn- 
nulleidfa Gristionogol, i'r hon swydd y'i hetholid drwy lais yr boll bobl. 
Yn y swydd yma yr oedd efe i fod yn wyliadwrus a darbodus, gan fod yn 
effro i angenion yr eglwys, a gofalus am eu gwneyd i fynu. Er ei gyn- 
nortlnvyo yn ei swydd lafurus hon, efe a ffurfiai gynghor o henaduriaid, yr 
hwn nid oedd i gael ei gyfyngu i unrhyw nifer pendant, ac i bob un o'r 
rhai hyn y trefnai efe ei orchwyl, ac y pennodai ei orsaf, yn yr hon yr oedd 
i ddwyn llesion yr eglwys yn mlaen. I'r esgobion a henaduriaid, yr oedd 
y gweindogion neu ddiaconiaid yn ddarostyngedig ; a dosbarthid yr olaf 
yn amryfal ddospeirth, fel yr oedd gwahanol amgylchiadan yr eglwys 
yn gofyn. 

Dros y rhan fwyaf o'r ganrif yma, yr oedd yr eglwysi Cristionogawl yn 
anymddibynnawl y naill ar y Hall, ac nid oeddynt yn gydiedig a'u 
gilydd drwy gymdeithasiad, cyngrbeiriad, nac unrhyw rwymau ond ^^r- 



116 DARLITHIAU AR 

fad. Yr oedd pob cynnulleidfa Gristionogawl yn fath o deyroas fach, 
liywodraethedig gan ei chyfreithiau ei hunan, y rhai a weithredid, neu o 
ieiaf, a^gymmeradwyid gan y gymdeithas. Ond, yn nghwrs amser, holl 
eglwysi Gristionogawl talaith a nurfid yn nn corph eglwysig mawr, y rhai 
fel taleithiau cyngrheiriedig, a ymgyfarfyddent ar amseran gosodedig i 
ymgynghori^ raewn perthynas i lesion cyffredinol y eyfan, &c. &c." * 
A chan mai dyma ydoedd ansawdd gyft'redinol yr eglwysi Cristionogot 
yn yr ail ganrif, a yw yn debyg y buasai cenhadon esgob Rhufain yn cynyg 
eaiydlu glwyslywiaeth mor drefnus a rhwysgfawr yn Mrydain, ar ddygiad 
Cristionogaeth i raewn iddi, hyd yn nod pe caniataem y meddai Lies ab 
Coel ddylanwad digonol ar yr holl ynys, i awdurdodi y fath raniad 
t'glwysig ami. Un o freuddwydion mynachaidd Sieffrey yn ddiau yw y 
glwyslywiaeth godidog uchod o-dri archesgobty ac wyth esgobty ar hugain, 
wedi eu treftiu yn Mrydain gan genhadon y Pab yn amser Lies ab Coel, 
kg yn ei freuddwyd cam am-serai ei ffeifchiau araryw gannoedd o flynedd- 
oedd. 

Ond gallasai Lies ab Coel gael ei dueddu'i anfon i Rufain yn hytrach 
nag i un man arall am gymhorth yn wyneb cyflwr isel Cristionogaeth 
yn Mrydain, gan amryw ystyriaethau. 

1. Am fod Rhufain yn eisteddle y llywodraeth wladol yr oedd Lies ei 
bun dan warogaeth iddi r ac felly yn eisteddle dysg a gwybodaeth yr 
umhevodraeth. 

2. Am fod trafnidiaeth mynychach, a mwy uniongyrchol, rhwng Yny* 
Brydain a Rhufain nac ag un ddinas fawr arall allan o'r ynys y pryd hyny, 
vn gymmaint a bod swyddogion Rhufeinaidd, a rhyw gynnifer o'r milwyr 
Rhufeinaidd yma yn barhaus; a'r un ffunud r yr oedd amryw o ieuenctyd 
Prydain yn cael eu hanfon i Rufain i dderbyn addysg. 

3. Gwvddai Lies ab Coel yn dda, mai o Rufain y dygasid yr Efengyl 
gyntaf i t'rydain, yn amser ei hynaiF, Brati ab Llyr, a bod amryw o'r Pryd- 
einiaid wedi bod yn amlwg ac yn enwog yn yr eglwys yn Rhufain, o'r pryd 
"hyny hyd ei ddyddiau ef : ac yn enwedig, os gwir yr hyn a haerir yn gryf 
pan rai haneswyr, mai Cylj^n ab Caradawg, taid Lies ab Coel, a fuasai yr 
esgob cyntaf yn Rhufain, nid rhyfedd fod yn haws gan y brenin Cristion- 
cgol hwn anion i Rufain, nag i un man arall, am gymhorth i efengyleiddio 
ei wlad. 

4. Yn olaf, fe ddywedir yn y Brutiau, am Coel, tad Lies, "ac yn Rhuf- 
ain y magesid Coel, a moes gvvyr Rhufain a'u defawd a dclysgasai, ac wrth 
hyny ydd oedd ei fron yri rhwymedig o'u cariad hwynt, ac yn talu teyrn- 
§r/ed iddynt h^b ei warafun ; canys yr holl fyd a welsai yr amser hwnw yn 
ddarostyngedig iddynt : ac ar fyrder, ni fu yn Ynys Prydain frenin gwell r 
a anrhydeddai dylyedogion y deyrnas, na Chqel, nac a'u cadwai yn hedd- 
j chach ; ac un mab a aned iddaw, sef oedd ei enw Lles. f 

Y mae y rhesymau uchod yn ddigonol, debygid, am waith Lies yn anfon 
am gymhorth i efengyleiddio Prydain o Rufain, heb feddwl am wneyd 
hyny'mewn nn modd yn brawf o uchafiaeth eglwys Rhufain yn mysg 
vr eglwysi Cristionogol, a rhagoriaeth ei hesgob -hi ar esgobion ereill r 
fel Pab. 

Nid yw yn debyg i eglwysi Cymrii gael eu llygru i nemawr o raddau 
gan y cyfeiliovnadau oeddynt yn ffynu yn eglwysi y Dwyrain a'r Gorllewin 
dresy tri chan' mlynedd cyntaf wedi dygiad yr efengyl yma: ond, yn y 

* Mosheim's Eccl. Hist, Cent. II., part 2, sect. 1, 2. 
f Myv. Arch., vol. ii, p. 195, 



HANES Y CYMRT. 1 17 

bcdwaredd ganrif, y mae yn ymddangos i'r eglwysi yn Mrydain gael eu 
blino i raddau, trwy fod amryw yma wedi cofleidio athrawiaeth Alius. 
Pa un ai rhyw rai o esgobion Prydain a fuasent drosodd yn Nghymmanfa 
Ariminum (lie, trwy ddylanwad yr amherawdr, y cymmeradwyasid cyffea a 
ducddai i ffafrio Ariaeth,) ai ynte rhyw rai ereill, a fuont yn offerynol i'w 
dwyn yma, sydd ry anhawdd ei benderfynu yn bresenol. Old bod Ariaeth 
wedi nynu yma dros rai blyneddau, a pheri blinder mawr i Gristiono 
a Christionogion uniawngred, sydd amlwg oddiwrth dystiolaethau Gildns 
a Beda. Y cyntaf, yr hwn a ysgrifenai fel y bemir yn y chwechcd ganrif, 
Bef yn mhcn tua dan can' mlynedd wedi y cyfnod dan sylw, a ddywedai— 
" Mewn llai na deng mlynedd wedi yr erledigaeth uchod (sef yr \u\ dan 
Dioclesian,) a plian oedd y cyfreithiau gwaedlyd hyn yn dechveu myned 
yn ddirym mewn canlyniad i drancedigaeth eu hawdwyr, boll ddysgyblion 
icnainc Crist wedi y fatb noswaith auafaidd faith, a ddechreuaeant weled 
gwertbfawv oleuni y nef : ail adeiladasant yr addoldai a wnelsid yn gyd- 
wastad a'r llawr, ac adeiladasant eglwysi newyddion i goffadwriaeth y 
merthyron sanctaidd; ac yn mbob lie, dangosasant en llumanan fel 
arwyddion o'n bnddugoliaetb ; cynnalient en gwyliau, a derbynient y 
iacramentau, a chalonau a gwefusau dihalog: a boll feibion yr eglwys a 
orfoleddent, megys yn mynwes mam laetbog ; canys fiynai yr ur.deb 
sanctaidd hwn rhwng Crist, eu pen, ag aelodau ei eglwys, byd oni ddaeth 
y brad Ariaidd, yn niweidiol fel sarpb, gan fwrw ei wenwyn o'r tu bwnt i'r 
mdr ; gan beri ymrysonan mavwol rbwng brodyr a gydgyfaneddent, ac fel 
hyn, mal pe y gwnelsid ffordd ar draws y mor, fel gwylltfilod o bob math, 
ac yn ergydio gwenwyn pob beresi o'u safnau, bwy a barasant arcbollion 
ofnadwy i'w gwlad, yr bon sydd yn cbwannog yn wastad i glywed rhyw 
Leth newydd, a heb lynu yn ddianwadal yn bir wrtb ddim." * 

Beda yntan, yr hwn oedd yn ei flodau tua diwedd y seitbfed ganrif, 
a ddywaid — " Yn ei amser ef (sef Cystenyn,) y tovai yr heresi Ariaidd 
allan, ac er ei nodi a'i ch oil far nu yn Nghymmanfa Nicea, er byny hi a 
lygrodd, nid yn unig boll eglwysi y cyfandir, ond eglwysi yr ynysoedd 
kefyd, a'i hathrawiaetb.au gwenwynig a marwol."t 

Y cyfeiliornad mawr nesaf a fu yn blino eglwysi Cymru oedd Morgan- 
iactk. Dadleuir yn gryf gan lawer mai Cymro ydoedd Morgan, a ddyg- 
asid i fynu yn Athrofa Bangor Is-y-coed ; ond y mae yn lied anhehyg fod 
3 r r athrofa hono mewn bod mor foreu a'r bedwaredd ganrif. Pa le by nag 
3 f 'i cyfodwyd, y mae yn ymddangos ei fod yn vVr o athrylith gref, ac a 
ymarweddiad moesol diargyhoedd. Ere a adawodd wlad ei enedigaetb, ac 
a aeth i Rufain, lie derbyniodd addysg helaethach, ac yno el'e a gyfarfn .1 
(iwyddel a gyfenwid Celestius, yr hwn wedi hyny a fu ei gydweithiwr 

f>enaf. Yr oedd hwn wedi bod ddeng mlynedd ar hugain yn y Dwyrain, 
le y llyncasai gyfeiliornadau Otigen; ac os oedd Morgan, new fel y'u 
galwai y Lladinwyr ef Pelagius, yn Gymro, ac o ganlyniad yn adnabyddi.s 
o hen athrawiaetb.au y Derwyddon, gallem feddwl ei fod o gymmaiut a 
hyny yn fwy parod i dderbyn syniadau Origen. Prif wrthwynebyd I 
daliadau Morgan ar y cyfandir, a fu Awstin, nid y monach ; ond yr hwn 
wedi hyny a fu yn esgob Hippo yn ArTrica. Ysgrifeniadau nerthol y gVvr 
hwn a fuant yn etTeithiol i gyffroi yr eglwys i ystyried ei pherygl oddiwrth 
athrawiaeth Pelagius a Celestius ; a galwyd amryw gynghoran cytTredinol 
er ceisio rhoddi attalfa ar ledaeniad yr athrawiaeth gyfeiliorriua hon : ond 
er collfarnu ei ddaliadau, eto Morgan ei bun, trwy ei atebion cyfiwy?, a 
ddiangai yn ddigerydd dros bir amser. 

* Gildas's History, sect 12, f Bede-»s Ecclesiastical History, b. i. } c. S. 



118 DARLITHIAU AR 

Nid ymddengys i Forgan ei hun ddychwelyd i Frydain : ond efe a aeth 
o Rufain i Affrica, ac oddiyno i Jerusalem ; a dywedir ei fod yn gyfaill 
mawr ag loan, esgob Jerusalem. O'r amryfal leoedd hyn, ac hyd yn nod 
drwy yr amryfal gymmanfaoedd a gynnelid ar ei achos, cafodd gyfleusdra 
i enill duwinyddion gwledydd lawer i'w farn, ac felly i daenu ei syniadau 
yn mhell ac yn agos. Yr oedd Rawer o Gristionogion goludog o Frydain, 
a gwledydd gorllewinol erail], yn arfer cyrchu i Jerusalem y pryd hyny, 
ar fath o bererindod, er gweled y llanerchau lie y gwnelsid pethau rhyfedd 
gan Awdwr ein iacnawdwriaeth ; a gellid casglu ar seiliau cryfion, mai 
drwy y rhaihyn y dygid Morganiaeth i Frydain ; ac efallai fod rhai Mor- 
ganiaid selog o Lydaw wedi bod a Haw ganddynt yn y gwaith hwn hefyd ; 
eanys fel hyn y dywaid Beda ar hyn — " Dygid neresi Morgan drosodd 
gan Agricola fab Sefer, esgob o Gal, yr hwn oedd Forganiad, a llygrwyd 
ifydd Cristionogion Prydain a'i dylanwad heintus. Ond er nad oedd y 
Cymry yn barod. i dderbyn yr athrawiaeth wyr hon, oedd yn rhoddi y fath 
sarhad ar Ddwyfol ras, gan nad oeddynt yn feddianno] ar y pryd ar 
ddwyfyddion digon galluog i wrthateb dadleuon cyfrwys ei chefnogwyr, 
hwy a benderfynasant yn ddoeth anfon at eu brodyr uniongred yn Llydaw 
am gymhorth ; mewn canlyniad i'r hyn y gelwid cymmanfa yn nghyd 
yno. er ymgynghori pwy a fyddai gymhwysaf i'w hanfon drosodd ar y fath 
genadwriaeth ; a'r etholiad a ddisgynodd ar Gannon, esgob Auxerre, a 
Bieiddyn, esgob Troyes." A thrwy gymmaint a feddwn o hanes llafur a 
Hwyddiant y cenhadon uchod, ar eu hymweliad a'r ynys hon, er fod 
Rawer yn ddiau o chwedlau Pabaidd wedi eu llunio yn yr oesoedd tywyll, 
a'u tadogi avnynt, y mae genym seiliau da i gasglu eu bod yn ddynion tra 
chanmoladwy am eu dysg, eu doniau, a'u duwioldeb. Teithiasant trwy 
Gernyw a Chymru, gan bregethu y gwirionedd gyda nerth a goleuni 
awdurdod.pl ; nes oedd cefnogwyr Morganiaeth yn gorfod tewi a chywil- 
yddio, a'r holl wlad yn cael ei chyffroi i ystyriaeth o bethau Dwyfol : ac y 
mae cofion o'u cymmeradwyaeth yn mysg ein tadau i'w cael yn ein gwlad 
hyd y pr-.d hwn. Yn mro Morganwg y mae addoldy cyssegredig i goiFad- 
wriaetn Bieiddyn, sef Llan Bleiddian, ac y mae amryw yn gyssegredig i 

foffadwriaeth. Garmon ? megys Llanarmon yn Rhaiadr, swydd Faesyfed ; 
ilanarmpn Dyffryn Ceiriog, a Llanarmon yn lal, yn swydd Dinbach, yn 
nghydag amryw leoedd a elwir Capel Garmon. 

Y mae hefyd yn gyfagos i'r Wyddgrug le a elwir Maes Garmon, ar un 
ochr i'r dref ; ac ar yr ochr arall, ar y tfordd i Gaergwrley, y mae Pant 
Bieiddyn. Mae Beda yn rhoddi hanes am dro rhyfedd a fu yn y lie a 
ehvir Maes Garmon ; sef bod i'r Cymry, dan arweiniad yr esgob duwiol 
hwnw, gael buddugoliaeth hynod yno ar fyddin o'r Brithwyr a'r Gwydd- 
elod a ddaethent o'r gogledd i anrheithio eu gwlad, yn unig trwy floeddio 
(l Haleluwia : " ac y mae yno golofn, a gyfodwyd yn y ganrif ddiweddaf, 
er cofra am y tro, yr hon a welir ar fryncyn, ar y Raw aswy i'r hen fFordd 
o'r Y/yddgrug i Ddmbach, tua haner milldir o'r dref flaenaf. 

Bernir fod Lies ab Coel wedi sefydlu athvofeydd mewn rhai manau, er 
cymhwyso gwyr ieuainc i fod fel cenhadon dros Grist at eu cydgenedl ; 
megys yr un yn Nghaer Worgorn, yn ei diriogaethau ei huuan yn Mor- 
ganwg; a'r un yn Mangor Is-y-coed, er meithrin y weinidogaeth prist- 
ionogol yn mysg y Gordofigwys : ac wedi ei amser ef, bu Theodosius yr 
amherawdr yn noddwr da i'r cyfryw sefydliadau, a chj^franwr haelionus 
tuag at eu cynnaliaeth. Ond yn y dyddiau blinion a ddilynai ymadawiad 
y PJuifeiniaid oddiyma, trwy ymosodiadau parhaus y llwythau barbaraidd 
ar ein henaiiaid, a'u hymrysonau gwaedlyd yn eu mysg eu hunain, cafodd 
gwir grefydd ei nychu, a'r athrofeydd eu hesgeuluso i raddau mawr ; felly 



HANES T CYMKY. 110 

gan hyny, un o orchwylion naturiol y ddau genhadwr uchod. heblaw 
gwrthladd cyfeiliorhadau, a dheisio adnewyddu crefydd trwyy wind. 
adnewyddu yr athrofeydd, er meithriniad dynion cymhwya i'r 
aetli. Pel hyn y dywedir am lafur Gannon yn hyn gan un o o 
Myfyrian Archaiolog, o hen lyfrau yff Achau: — "Vn yr amseroedd h 
ydd oedd cyfeiliorn mawr ar grefydd yn oin ynys ni, achos hud a thwyll- 
farn un o'n gwlad ein hunain, a clwicl Pelagius yn Lladin, ac yn Gyn 
Morgan, Bu hyn yn achos i rai o'v ychydig nad aethant ar gyfei] 
fldanfon am wr duwiol a dysgedig, o'r tu draw i'r mor, a elwid Garmon 
Sunt. Efe a ddaeth i'n gwlad ni, ac a bregethwys yr efengyl yn ei phur- 
deb ; ac er.dysgu ereill yn y pethau angenrheidiol idd eu gvvneuthur yn 
ddysgodron gwirionedd, efe a ddodwys ysgolion da i fyny mewn llawcr man. 
Y penaf o honynt oedd rhai Caerllion ar Wysg, a Llancarfan, a Llam 
Finer. Enw y gwr cyritaf a ddodwys Garmon ar ysgol Llancarfan oedd 
Dying Sunt. Fe ddywedir mai yn y Garnllwyd yr oedd e yn byw ; ac y 
mac ftynon yno fytb a elwir Ffynon Dyj'rig. Vv r edi hyny gwnaethpwyd 
Dyfrlg yn esgob Llandaf, ac ar hyny dodwyd Culwg yn ben ar 
Llancarfan. Enw y fonachlog oedd Lkfnfeithpn, a'r enw hyn y sy fyth ar 
y lie. Fe ddywedir i Gutwg fyw yno nes oedd yn gant ac ugain oed ; yn 
hynod dros ben am ei dd} r sg, ei ddoethineb, a'i ddnwioldeb." 

Yr athrofeydd hyn mewn amser a droed yn fynachlogydd; ac oddi- 
wrthynt, efallai, y cafodd Pabyddiaeth yr achles grefaf i wreiddio yn 
lnysg ein cenedl, fel y gwelir rhagllaw. Ond yma caniataer i mi ddodi y 
dyfyniadan canlynol o hen gofion Cymreig, y rhai a daflant ryw gymmaiut 
o oleu ar y cyfnod dan sylw o hanes ein cenedl. — 

"O amser Lies ab Coel hyd amser Coel Godhebawg, saith ugain mlyn- 
edd; a'r Coel Godhebawg hwnw a fu frenin, a merch iddaw, aelwid Eleti 
Lueddawc, a bono a aeth i Gaersalem, ac yno hi a gafas y groes fendigaid, 
ac a'i dyg i Ynys Prydain ; sef y dodes bardd hyny ar englyn yn llynn : — 

Diboen ferch Coel Godeboc 
I gred a ddyges y Groc : 
Ugain, trichaat, a'i w'rantu, 
Oedd oed Iesu, Dduw d'wysoc. 

O amser Coel Godebawc hyd amser Macsen Wledig, can' mlynedd a deu- 
ddeg ; a'r Macsen hwnw a f u yn amherawdr Ynys Prydain, ac yn Rhufain ; 
ac a ddodes fraint teyrnedd freiniawl ar Ynys Prydain, ac a wnaeth lawer 
o eglwysi a gwyndai crefydd yn yr ynys hon, ag addysg gwybodau diwyf- 
olion a gwladolion ynddynt. Ac efe a ddodes diroedd a breinian i genedl 
y Cymry yn Llydaw, a Chynan Meiriadawc yn dywysawc arnynt; ac yno 
ydd aethant ugain mil o genedl y Cyinry, yn amgen gwragedd a phlant, 
ac yno ydd arhosasant hyd y dydd heddyw. 

O amser Coel Godebawc hyd amser Cysteint ab Aldwr Brenin Llydaw 
trugain mlynedd, ag achaws nad oedd ef Tywysog o baladr rhai o genedl 
y Cymry, nis mynnent ef yn Frenin arnynt, ac nis ymwrhaent iddaw, a 
Gwrtheyrn Gwrtheneu yn dywysawc iddynt, a'r Gwrtheyrn hwnw a 
wnaeth frad a chynllwyn, a lladd Cysteint, ag a wahoddes y Saeson } r n 
gyfnertb iddaw i Ynys Prydain, ag a ddodes diroedd a daoedd, a breiniau 
iddynt yn yr Ynys hon, nid amgen no thiroedd gwyr o fonedd Rhufain yn 
Ynys Daned a gwlad Cent, ac ereill o wledydd ; a'r Saeson a arosasant 
yn yr ynys hon hyd heddyw, yn un o dair gormes anrhaith Ynys Prydain. 
Ac yn amser Cysteint y bu Teilaw sant yn benesgob Ynys Prydain, ac a 
ddug lawer o'r paganiaid i'r rTydd yn Nghrist, ac a ddug dan nawdd a 



120 DARLITHIAU AR 

dawn y Brenin, dau esgob duwiol i'r ynys hon, nid amgen na Gannon s 
JBteiddan i wellhau ac adnewyddu cred a bedydd a gwybodau dwyfol- 
ion." * 

A thrachefn y eawn a ganlyn — Bl. O. C. 380, "Cyfergyd a'r amseroedd 
hyn y bu Cwstenin Amherawdr yn ymherodraethu yn Ynys Prydain, ac 
yn gwared y ffydd yn Nghrist rhag a'i gwaharddai. A goreu a golych- 
wydoceaf o'r holl amherodron y bu ef ; ac Elen, ferch Coel Godebog, 
Brenin Penvhaitb Ynys Prydain oedd ei fam ef, yr hon a gafas y Groea 
fen.Iigaid y dan y gam a fwriesid ami gan yr anffyddloniaid, yn Iddewcn 
a phaganiaid. 

■ C3 7 fergyd a'r amseroedd hyn y bu Morien ap Argad Fardd yn ddysg- 
ediccaf o neb yn y byd, ac efe a fu yn amraau bedydd ac aberth corph 
Crist, ac achos hyny y bu casineb ac ymrysonau ac ymladdau nid bychain. 
ac Hud Morien a fu un o dri hud ddargoll Ynys Prydain ? cyntaf oedd 
Hud Urb Luyddawg o Lycblyn, a ddug agos bawb a fedraint wrth arf ft 
rhyfel o Ynys Prydain, a'u dwyn ar ddargoll yn Ngwledydd y Mor Marw; 
ail y bu Hud Morien, sef o'i achos y -colled bedydd ac aberth yn Ynys 
Prydain, ac ydd aeth holl werin yr ynys yn Iddewon difedydd. Trydydd 
Hud oedd Gwydion ap Don yn Ngwynedd, a gafas o dwyll fraint coron 
a phendefigaeth ar Fon, ac Arfon, a'r Cwmmwd, y gan amherawdr Rhuf- 
ain, am yru cenedl y Cymry o'u tiroedd, a rhoddi y tiroedd hyny i'r 
Gwyddelod a gwyr Llychlyn. 

390. — Cyfergyd a'r amseroedd hyn y bu Cwstenyn ymherawdr yn gyf- 
noddwr y ffydd yn Nghrist, ac y bu Martin escob yn gwrthammau Hud 
Morien yn yr Eidal, ac yn ynys Prydain ; ac yn dysgu bedydd ac aberth, 
modd a'u dysgwyd gan Bawl Abostol, sef y dywed Pawl wrth yr esgyb a'r 
offeiriaid, bedyddier pob dyn yn y byd yn enw y Tad o'r nef, ac yn enw y 
Mab mad, ac yn enw yr Ysbryd glan, yr hwn a fydd fal terydr y tes yn 
gyru goleuni Duw i'r man y delo, a'r man ydd agorer calon a chydwybod 
iddo, &c. &c. 

410. — Cyfergyd a'r un amseroedd y dodes yr Amherawdr Tewdws fraint 
ar ddysg a gwybodau anrhydeddus yn Ynys Prydain, ac y bu Badric Sant 
yn benathraw cenedl y Cymry yn nawdd y freint hono ; a'r gwyddyl 
gaflachog a ddaethant am ben y lie ydoedd, ac a'i dygasant yn anrhaith 
i'r Werddon, lie y bu ef yn Sant gloywaf yn y byd, yn dysgu'r ffydd yn 
Nghrist i'r gwyddyl, a chyn hyny paganiaid difedydd oeddynt. 

425. — Y daeth Gannon Sant o dir Gal, a chydag ef Bleiddian Sant, i 
Ynys Prydain, i adnewyddu bedydd ac aberth, a chred gyfiawn ar y ffydd 
yn Nghrist, ac lie ydd oedd wedi myned ar edwin. 

430. — Daeth y gwyddyl Fitchi i Fon ac Arfon, a gwyddyl y gwledydd 
hyny yn ymuno a nhwy yn erbyn coron Ynys Prydain, a breninoedd a 
thywysogion Cymru yn eu herbyn, a gyda nhwy y ddau Sant, nid amgen 
Gannon a Blaiddan ; a gweddio Duw a wnaethant, a Duw a wnaeth 
erddynt eu nerthu yn erbyn y brad a'r estroniaid yn hyglwydd, a rhoi 
y gorau iddynt ar eu gelynion ; a bu mawl gorfoledd yn archlod i 
Dduw am y fuddugoliaeth bono yn holl Ynys Prydain gan genedl y 
Cymry, er gwaethafoedd gwyr llhufain yn cyfarddal y Gorddwy brad ae 
estrawn. 

Cyfergyd a'r un amser y Uosgwyd Caerllion ar Wysg, ac y gwnaeth- 
pw» d Llancarfan, a bono a fu'r Fonachlog freiniol gyntaf a gad yn Yny* 
Prydain, sef nid Monachlog Bangor Dewdws yn Nghaerworgorn, eithr 
ysgol freiniol i ddangos a dysgu gwybodau anrhydeddus, a chelfyddydau 

* O " Amseroedd cef a chyfri£"— -lolo Manuscript, p. 39. 



HANKS T CTMRY. 12i 

ardderchogion, fej ag ydoedd yn ninas Rhufain, a chan y Rhufeiniaid yn 
Ngbaerlleon ar Wysg. 

Cyfamscr a byn y bu morlif mawr, a colled boll forfaoedd Gwyr.edda 
Dyfed, a Cbernyw, a Dyfnaint, a gwlad yr Haf, a Morgan Wg, a Gwent, a 
Uawor iawn yn y goglcdd. 

436. — Gwnaethpwyd Dyfrig Sant yn Arcbesgob yn Llandaf, ac Illtiid 
Sant yn ben atbraw yn Mangor Dewdws, a elwid o'i enw ef, Bangor 
flltnd, yn awr LlanilUud Fawr, a Llanilk-ud y Fro i ac am Iiyn o 
aniser y bu haint mawr yn Ynys Prydain, yn d-dial Duw am becbodau 
y Cymry, ac ereill o genbedlotdd Ynys Prydain, a'r gwyddyl Fich'i .1 
ddaethant i Gymru ; ond drwy weddiau Saint caffad y goreu arnynt, 
jx gwared da. 

418.— Y gwnaed Gwrtbr-fyr Fendigaid yn frenin coronog Ynys Prydain* 
nc y doded Dyfrig yn Arcbesgob yn Ngbaerlleon ar Wysg; ac wedi hyny 
lladd Gwrtbefyr Fendigaid, a gwisgaw ooron y deyrnas am ben Gwi tbeyrn 
Gwrtbeneu, a hanpu gwaeth o byny i genedl y Cymry, sef y bu acbos cyrj 
pen diwedd, dwyn brain* corou y deyrnas oddiarnynt, lie y bu yn eu 
■braint er pan ddaetbant gyntaf i Ynys Prydain, pymtheg can' mlynedd 
«yn dyfod Crist yn ngbnawd. 

450.— Dug Gwrtlveyrrn Gwrtbeneu y Saeson i Ynys Prydain yn bleid- 
jddion iddaw yn er-byn a ddylit y gorou iddaw, nid amgen nag Uthr Ben- 
.dragon mab Gwrtbefyr Fendigaid. 

452. — Gwrtbeyrn Gwrtbeneu a ysgares a'i wraig, ac agymmertb yn 
vraig iddaw nid llai n.a pbaganee-ddifedydd, nid amgen nag Alis Ronwen 
fercb Hengist, tywysog y Saeson, a vbwymaw coron y deyrnas i fab a 
aned o boni^ ac enw y mab bwnw oedd Octa, ac yn ei bawl ef ydd acbub- 
asant y Saeson goron teyrnas Ynys Prydain, ac a'i cadwasant yn satblud 
byd y dydd heddyw, a blinaf o bob gormes y bu gor.mes y Saeson yn Ynys 
Prydain. 

453. — Y lias pendefigion y Cymry gan y Saeson yn Mynyd-d Am- 
bvi, a elwir Mynydd Caer Caradawg, yn mbendefigaeth Caersallawg; 
Jle a^u dygynnullwyd yno yn heddwch Puw, a tbangnefedd gwlad a 
ebenedV* 

Y blyneddoedd byn, fel y gwelir wrth y dyfyniadau blaenorol, oedd yr 
adeg flin ar Gymru, pan ddarfu i Wrtbeyvn wabodd y Saeson drosodd i w 
gynnortbwyo yn erbyn y Britbwyr, pan nad oedd y pendefigion Cymreig 
yn rbyw unol i gydnabod ei benteyrniaetb, ac felly y rhoddid mantaia 
lddynt i ddecbreu gwladycbu yn ein hynys ; y canlyniad o'r byn a fu 
iddynt mewn amser drawsfeddiannu y rbanau goreu on gwla-d, ac arbenic- 
ter yr boll ynys. Yn fuan ar ol byn y bu y gyflafan e<cbryslon a adwaenir 
prrtb yr enw brad y cyllill bivion, ac at yr byn y mae y cyfeiriad yn y dy- 
fyniad olaf ucbod. Mae darluniad manylach o'r cyfryw gyflafan yn y 
Brut: — "Sef a orug Hengist, erbyn y dydd bwnw prydu twyll, nid amgen 
na rboddi eyll-ell bir i bob gvvr -o naddynt yn ei hosan, gyda*i esgeir, a 
rboddi yn avwydd i'w wyr, pan fynei dynueu cyllyll o naddynt, dywedyd 
o bonaw ef namyn draweth hwtj sexus, neu onwer saxes ; sef yw bynny, 
"cymmerweb y'ch cyllill;" a pban doetey ef byny, lladd o bob'uno 
naddynt a ellynt fwyaf o'r Brytanyeid. Ac yr oedd dydd y doptbynt i'v 
He ydd oedd eu cynnadyl ; a pban fu amser gan Hengistyr, doedyt a orug 
yr arwydd o hyd ei lef ; ac yna yn ddiannot y cynamertb y Saeson eu 
cyllill a lladd y Brytanyeid yna o rifedi o naddynt, triugeinwr a pbedwar 
cant, o dywysogion, a barwnyeid, a marchogion : canys pawb o naddynt 

* Iolo Mannscripts, pp. 43, 44, 45, 



122 



DARLITHIAU AR 



a ddoethant yno heb arfau, gan y meddylynt ddim namyn tangnefedd a'r 
Saeson. Ac hwynteu trwy eu brad a ddoethant yn arfawg, wrth hynny 
hawdd iddynt ladd y gwyr ereill yn ddiarfot. Ac eisoes nys cawsant yn 
rhad ; canys llawer o honynt hwynteu a las yna : canys y Brytanyeid 
a gymmerynt y meini o'r ddaear a'r trosolion ; ac felly y lladdasant lawer 
o'r bradwyr Saeson. Ac yno y dd oedd tin Eudol, iarll Cayaw, sef yw hono 
Caerloyw, a phan welys ef y damwain hwnw, y lladdodd Eudol ddeng 
wyr a thriugeinwyr o'r Saeson, heb anofod o naddynt." 

Pan oedd Dyfrig yn hen iawn, wedi bod yn hir yn esgob Llandaf, ac 
wedi hyny yn archesgob Caerllion, a Morganiaeth yn ail enill dylanwad 
yn mhlith y Cymry er nychdod i wir grefydd, cynelid cymmanfa yn Llan- 
ddewi brefl, yn yr hon y pregethai amryw o Ddwyfyddion goreu y genedl 
ar y pynciau mewn dadl, gyda grymusder ac eglurder mawr : ond Dewi 
esgob Mynyw a ragorai arnynt oil, fel y'i dewisid ef cyn diwedd y gym- 
manfa yn archesgob, yn gymmaint a bod Dyfrig, o herwydd eihenaint a'i 
lesgedd, yn gystal a blinder yr amseroedd, yn dewis rhoddi y swydd i fynu, 
ac encilio i dreulio gweddill ei oes mewn llonyddwch a chymdeithas & 
Duw yn Ynys Enlli. 

Tua diwedd y gy mm an fa hon, amlygai amryw o'r gwyr duwiol oeddynt 
yn bresenol, eu dymuniad i fyned gyda Dyfrig i Enlli, fel y gallent 
addoli Duw mewn llonyddwch, heb ofni brad na thrais y Saeson ; ond 
dymunent gael cynghor Catwg Ddoeth yn gyntaf ; yntau a'u cynghorodd 
hwynt i fod yn ddiwyd yn ngwaith yr Arglwydd yn wastadol ; ac i 
ymostwng i'w ewyllys ef dan bob amgylchiad, gan fod yn hyderus y 
byddai iddo ef amddiffyn a gwaredu pawb a ymddiriedont ynddo ar lwybr 
eu dyledswydd. 

Dyma gynghor Catwg iddynt : — 



" Pan oedd saint senedd Frefi, 
Yn ol gwiw bregeth Dewi, 
Wrth arch pryfrwn prophwydi, 
Yn myned i ynys Enlli, 
Er ymwared o bob rhwystri, 
A hir gymhell cymhelri : 
Yna dywedes Gybi, 
Pa fyd a geir yn ngweilgi ? 
Pa fwyd yn ymborth i ni 
Yn nghanol y mor heli ? 
Catwg a ddywaid wrth Ddewi, 
Fal y gwnai y prophwyd Eli: — 
Duw a ro gynghor i chwi, 
Ar foroedd a daieri ; 
Goddefwch bob caledi, 
Nid ellir lies o ddiogi. 
Trech doethineb no gwegi; 
Trech llafur na oireidi ; 
Dirwest, a chred, a gweddi, 



A orfydd ar bob cyfyngi. 
Mil canhaws gan Dduw roddi, 
No chan ddyn diddim erchi ; 
O chredir llyfr Generi, 
Yr hwn a wiria ini, 
IN a chafas ddyn ei eni 
Heb gael gan Dduw ei borthi. 
Gweilwell Duw o'i addoli, 
Gwaethwaeth y diawl o'i berchi. 
Nag ofnwch a ddaw ichwi, 
Mwy na'r fwyalch yn Ngelh, 
Nid ardd, nid erddir iddi, 
Nid llawenach neb na hi. 
Archwn bawb i Dduw Celi, 
Arglwydd yr holl arglwyddi, 
Er lesu a'i bum' weli, 
Ein dwyn drwy bob cyfrwystri, 
A'i gael yn ganllaw ini, 
Ac ni bydd raid i neb ofni." 



Oddiwrth duedd Dyfrig a'r duwiolion ereill i encilio i Ynys Enlli, er 
cael hamdden i fyw buchedd o ddyhewyd, allan o drwst y byd, gwelwn yr 
ysbryd mynachaidd yn dechreu dangos ei hunan ; ond meddyliem fod 
y Cymry hyd yma yn iach yn y ffydd ; canys ni chrybwylla Catwg uchod 
am gyfryngdod neb ond yr eiddo Crist croeshoeliedig, i nesau drwyddo 
mewn gweddi at Arglwydd yr arglwyddi. A ganlyn hefyd yw aralleiriad 
Catwg o Weddi yr Arglwydd . — 



HANES Y CYMRY. 128 

GWEDDI Y BADER : SBP, GAIR DL'W YK UCIIAF. 

" Ein Tad Hollalluog, gwircddgar a thirion, 

Sy'n trigo'n y lleoedd a'r pethau ncfolion ; 

(>lan ydwyt, a sanctaidd— dy enw mawr saneteiddier, 

11yd eitha'r holl endid, lie treigla'th hynawsder. 

Peued arnom dy deyrnas, a bydded dy 'wyllys 

Fel y mac yn y nvt\ ar y ddaeai yn ddilys. 

Rho, Dad, i ni beunydd ein bara beunyduiol. 

Boed i ni fyth ynod ymddiried yn hollol. 

]lho di'r un Paddeuant i bawb o Want dynion 

Ag y rhoddwn ni'n ddidwyll i'n Hidiog elynion; 

Bydd drugatog i'n gwared rhag bud ein pechodau; 

Rhag a'n eunyg ar gam — rhag pob anian o ddiygau. 

Ti, Freuin gogoned, yw perchen y deyrnas, 

A'r nerth, a'r gwir gl«d, a phawb mawl i ti'n addas. 

Bydd di'n AmddiiTynwr, an Deddfwr, a'n Uywydd, 

Hyd oesoedd diderl'yn, hyd fyth, yn dragywydd.''— Amen. 

Dyna i chwi gynllun o athrawiaeth iachus, ddisotliach Cristionogion 
Cymru, tua decbreu y chweched ganvif ; canys cynnelid. y Cjymnianfa 
nchod yn Llanddewi brefi, taa'r flwyddyn 519. Yn mhen tuag ugain 
mlynedd wedi hyn, nyni a wehvn yr ysbryd mynachaidd wedi cryt'hau yn 
d'dirfawr yn eu mfsg, o'r byn y mae a ganlyn yn brawf: — Cyndeyrrt 
Garthwys, mab Ovvain ab Ui-ien, a anwyd yn yr Alban, ac a ddygwyd i 
fynu dan olygiad Serfan, yn athrofa Culros. Yr oedd Cyndeyvn yn un 
mor bynod am addfwynder ei dymherau a'i ymddygiadau, fel y'i cyfenwid 
efMwyngu, Dywedir ei fod yn byw ar lysiau a llaeth, gan lwyr ymwrthod 
a chigfwyd yn ymborth, ac a phob math o ddiodydd cedyrn ; ond er hyn 
oil, ei grefydd a dynodd erledigaeth yn ei ben yn yr Alban, fel y bu raid 
iddo gilio o wlad ei «nedigaeth; ac at Ddewi y daetb efe, a cbydag ef y 
cartrefodd dros beth amser ; ond o'r diwedd, trwy anogaeth y gvvr duwiol 
li\v\iw, efe a gyfododd Athrofa ar Ian yr afon Elwy, yn Ngwynedd ; a bu 
y cynnygiad yn dra llwyddiannus ; canys dywedir fod gan Cyndeyrn 
7io2v cant a phymtheg a deuga'm o frodyr yn ei athrofa, neu grefydd-dy, y 
rhai a wasanaethent Dduw a llawer o wresowgrwydd; ond nid oedciynt 
hwy oil yn ddynion dysgedig, neu lenorion ; canys fe'n hysbysir fod iri 
chant o bonynt yn trin y tir, ac yn edrych ar ol yr anifeiliaid a berthynent 
i'r sefydliad; thrl chant ereill yn darparu lluniaetb, ac yn gweini mewn 
pethau ereill, angenrbeidiol er cysur y frawdoliaeth ; iri chant apkymtkeg 
a deugain ereill oeddynt yn myfyrio ar wirioneddau crefydd, ac yn blaen- 
ori yn y gwasanaeth Dwyfol, a gyflawnid yn y sefydliad beunydd ; canys 
yr oeddynt wedi eu trefnu yn y fatb fodd, fel ag yr oedd addoliad parhans 
a diorpluvys yn cael ei gyfiawni ganddynt. 

Buasai Cyndeyrn yn esgob, os nad yn archesgob Cymry Ystrad CJwyd, 
a'r pryd hyny efe a gyfanneddai yn Glasgow '■> ac oddiwrth ei gyfenw 
crefyddol, Mivyngu, y cafodd y prif addoldy yno ei alw St. Mango. Ond 
wedi ei orfodi, fel y crybwyllwyd, i adael ei bobl a'i drigias, trwy greulon- 
deb ei elynion paganaidd, y Brithwyr, efe a ymsefydlodd dan nawdd 
Maelgwyn Gwynedd, ar Ian yr Elwy, ac a seiliodd esgobaeth Llanehvy : 
ond yn mhen yspaid o amser, Rhydderch, tywysog Ystrad Clwyd, a'i gwa- 
hoddai i ddychwelyd yn ol, gan addaw ei noddi rhag pob traba ; a'r by;i 
y cydsyniodd yntau, gan adael gofal yr athrofa a'r esgobaeth i'w huff 
ddysgybl Asaph, ar enw yr hwn y gelwir yr esgobaeth gan y Saeson yn 
St. Asaph. Yr Asaph hwn ydoedd fab, i Sawyl Benuchel, ab Pabo, o 



124 DARLITHJAU AR 

Gwenaseth, fercli Rhufon Rhufionawg. Efe a ddilynodd Cyndeym yn yr 
•sgobaeth, ac yn llywyddiaeth yr athrofa, yn y flwyddyn 560. Dywedir 
am dano ei fod yn bregethwr diwyd, ac yr arferai ddweyd yn ami, fod y 
cawl a wrthsafai bregethiad gair Duw, yn cenfigenu wrth iachawdwriaeth 
eneidiau dynion. _ Efe a ysgrifenodd Lyfr Ordinhadau ei eglvvys, Buchedd 
Cyndeym, a rhai cyfansoddiadau ereill. Trwy ei lafnr ef, debygid, y 
sefydlwyd eglwys Gristionogol gyntaf yn y lie a elwir Llanasa, yn swydd 
Fflint. 

Rhaid i mi addef gyda'r Parch. J. Williams, nad oedd y sefydliadau 
mynachaidd yma yn un arwydd o adfeiliad crefydd, ac o ymlygriad yr 
eglwysi, hyd yn hyn, can belled ag y gallaf fi ddeall hanesyddiaeth, ac 
nad oedd y gosodiadau hyn wedi eu llychwino a'r rhwysg a'r llygredd 
hyny a ymddangosodd yn nglyn a hwynt dan arglwyddiaeth Pabyddiaetb. 
Sefydlid hwy ar y cyntaf, debygid, er byrwyddo dysgeidiaetb, a meithrin 
duwioldeb, fel y gellid dwyn i fynu ddynion addas i'r weinidogaeth. Y 
mynachod a ymgynnalient ar lafur en dwylaw en hnnain, trwy drin tir- 
oedd gwylltion a adawai pendefigion a tbywysogion iddynt. Gweddient 
ac ymprydient yn fynych, a'n boll ymarweddiad oedd yn dra diargyhoedd. 
Yn wir, ymddangosai y gyfundrefn drwyddi yn gyfaddas bynod i am- 
gylchiadau teifysglyd yr amseroedd byny. 

Yr oedd oes Maelgwyn Gwynedd yn nn dra bynod, debygid, am y 
symbyliad a roddid i addysg, a llnosogiad y cyfryw atbrofaau a'r un 
nchod, mewn amryw bartban yn Ngwynedd, neu adnewyddiad agwaddol- 
jad rbai a sefydlasid yn nyddiau ei dad, megys Cor Cybi, Claswrdy Pen- 
mon, &c. 

Ac yr ydwyf yn metbu deall bod esgobion yn Ngbymm byd yn hyn yn 
meddu awdurdod daleitbiol; ond y gelwid y sawl a fyddai fel gweinidog 
neu fugail sefydlog cynnulleidfa o Gristionogion mewn ardal yn esgob : ac 
felly y cawn fod Afar?, fab Cedig, ab Caredig, ab Cunedda, yr hwn a sef- 
ydlodd ddwy gangen eglwys yn swydd Frycbeiniog, yn y cbweched ganrif, 
yn cael ei alw yn esgob. Efe a gladdwyd yn Llanafan Fawr, ac ar ei 
gareg fedd y mae y geiriau hyn : — " Hie Jacet sanctus Avanus Episcopus." 

Yma y gorwedd Sant Afan, esgob : " ond nis gellir profi ei fod yn 
meddu arglwyddiaeth eglwysig ar ddim mwy na'r gymmydogaetb bono. 
Ac am Dyfrig a Dewi, er y gelwir bwynt yn arcbesgobion, nid oeddynt yn 
gyffelyb i'r archesgobion presenol, mewn golud, rbwysg, nac awdurdod, 
^yd y gallaf fi ganfod mewn banesiaeth : yn unig, ar gyfrif en doniau 
rbagorach, fe'u dewisid gan y gweinidogion yn gyffredinol yn eu cynnull- 
iad cymmanfaol, i gyflawni swydd gyffelyb f r eiddo Cadeirydd (Moder- 
ator) eglwysi Henadurol yr Alban, neu Lywydd (President) cynnadledd 
j Trefnyddion Wesleyaidd, yn ein hoes ni; ond yn unig nad oeddynt 
l'w hethol yn flyneddawl : eto addefwn fod yr etholiad crybwylledig ar 
un i weini swydd archesgob neu benesgob dros ei oes, wedi acblysuro 
dechreuad y llygriad a'r gwyrni mewn trefn eglwysig, trwy yr hyn y 
daeth esgobion taleithiol i fod: a'r arfer hon, debygid, a ddygwyd dros- 
odd yma yn gyntaf gan Garmon, oddiwrth eglwysi Gal, y rbai oeddynt 
wedi decbreu cydfTurno a dull eglwys Rhufain yn y peth hwn yn gynt 
na'n henafiaid ni. 

Yr ydym erbyn hyn yn neshau at y cyfnod yn mba un y dygid Pabydd- 
iaeth drwyadl drosodd i Frydain gan Awstin Fonach, a'i gydlafurwyr. 
A'r pryd hyny y mae genym brofion sicr fod yr eglwys Brydeinig yn an- 
ymddibynol ar eglwys Rhufain, ac yn ei defodau a'i bathrawiaetban yn 
hollol groes i gyfeiliornadau Pabyddiaetb : ac yr ydys yn bydsru y gellir 
dangos hyny yn eglur yn yr hanes ganlynol ; — 



HANES T CTMRT. 



125 



Yn y ganrif lion, scf y chweched, y darfu i wr duwiol, o'r cnw Dunawd 
Fawr, trwy gynortnwy ei feibion enwog Deiniol Wpn } Cynwyl, a Gwarthan, 
sylfacnu athrofa enwog Bangor Is-y-coed, yr lion a waddolid yn hael- 
frydig a thiroedd lawer, gan Cyngen ab Cadetl Deyrnttwg, tywysog Powya ; 
a'i fab Deiniol yn fuan a sefydlodd athrofa ar Ian y Mcnai, yr hon a wadd- 
olid gan Maelgwyn Gwynedd, ac a elwid Bangor, a Deiniol abenodid yn 
ben y cor, neu esgob cyntaf y lie hwnw. Efallai fod rhyw fatli o scfvdl- 
iad i weinyddu addysg yn Mangor Is-y-coed o'r blaen ; gan yr haerid iod 
Morgan yn un o'r rnai a dderbynient addysg yno mor foreu a'rbedwaredd 
ganrif; ond ddarfod i Dunawd a'i feibion adnewyddu y aefydliad yma, 
gan ei drefnu yn fwy cydwedd ag arfer yr oes, ac yn fwy tebyg i'r niyn- 
achlogydd diweddarach. Enwogrwydd Dunawd a'i feibion, am ddysg a 
duwioldeb, a fu yn effeithiol i gyrchu torfeydd o ieuenctyd crefyddol 
atynt o bob cw* ar Gymru, fel y daeth Bangor Is-y-coed yn fuan yn enw- 
ocaf o'r holl atlirofaau Cymreig. Yn y cyfamser, yr oedd un Teilaw 
yn wr tra enwog yn yr eglwys Gymreig, ac efe a gyfrifir yn gyffredin yn 
esgob cyntaf Llandaf, am ba achos y gelwir y lie hwnw gan hen haneswyr 
yn "blwyf Teiliaw " weithiau, ac " esgobaeth Teiliaw " bryd arall. Yn 
gyfoesawl ag ef yr oedd gwr duwiol ac enwog iawn yn ben athraw 
Cor Llanilltud, yr hwn oedd yn nai o fab chwaer i'r hrenin Arthur — ei 
enw ef oedd Samson ; ac y mae maen golofn er anrhydedd i'w goffadwr- 
iaeth i'w chanfod eto yn Llanilltud Fawr, yn naw troedfedd o hyd, 27 
modfedd o led yn y pen uchaf, ac 28 modfedd yn y pen isaf, a phymtheng 
modfedd o drwch ; a'r geiriau hyn yn ddarllenadwy ami : — In nomine di 

SUMMI INCTPIT CRUX SALVATORIS QV M PREPARAVIT SaMSON PRO ANIMA 

sua et pro anima juthaeli."* Barna rhai bod yr argraph uchod yn 
brawf fod y Cymry eisoes yn euog o dueddu i'r cyfeiliornad o weddio 
neu eiriol dros y meirw ; er nad oedd y cyfeiliornad Pabaidd o barth y 
purdan wedi ei ddyteisio eto. 

Dywedir fod Gregory Fawr, ryw bryd cyn ei ddyrchafu i'r orsedd Bab- 
aidd, fel yr oedd yn tramwy heolydd Rhufain, wedi dygwydd sylwi ar 
nifer o ieuenctyd teg yr olwg arnynt, yn cael eu cynnyg ar werth gan ryw 
gaethfasnachwr ; a phan ymholai o ba wlady'u dygid, deallai mai o Fryd- 
ain ; ac wedi ei hysbysu yn mhellach mai paganiaid oedd eu pobl, wedi 
ocheneidio yn ddwys, efe a ddywedai, " gresyn fod pobl mor deg yn ddeil- 
iaid i dywysog y tywyllwch ! " Wedi gwneyd ychwaneg o ymholiadau yn 
eu cylch, efe a aeth at y Pab, gan atolygu caniatad i fyned i Loegr, i 
ddychwelyd y bobl at Gristionogaeth ; yr hyn a ganiatao'dd y Pab. Ond 
gan ei fod ef yn anwylddyn pobl Rhufain, bu raid i'r Pab anfon i'w alw yn 
ol, er ei fod wedi cychwyn i'w daith ers tri diwrnod. Yn mhen ychydig 
wedi hyny, efe a ddyrchafwj'd i'r gadair babaidd, ac yna efe a anfonodd 
Awstin, a gyfenwir yn gyffredin Awstln Fynach, ar y genadwri yr amcan- 
asai unwaith ei chyflawni ei hunan : a hyn a fu tua'r flwyddyn 597. 

Yr oedd gydag Awstin tua deugain o gynnorthwywyr, ac wedi teithio ar 
hyd y tir trwy Ffrainc, hwy a gymmerasant long a chyfieithwyr o Ffrainc 
gyda hwy, ac a diriasant yn ddiogel yn Ynys Thane t, o'r lie yr anfonid 
cenadwri at Ethelbert, brenin y rhan hono o Loegr, i'w hysbysu o'u dyf- 
odiad i'w wlad, a'r neges oedd ganddynt mewn golwg. Ac wedi jlwyddo 
i enill ffafr Ethelbert, a pherswadio amryw o'i ddeiliaid, sef trigolion 
Caint, i dderbyn Cristionogaeth, y fath ag a feddai i'w chynnyg iddynt, a 
chael yn wobrwy am ei lafur, ei gyssegru gan y Pab yn archesgob Caer- 

* Iudael, neu luthael, oedd arglwydd Gwentllwg yn swydd Fynwy, ac a roddes 
diroedd gwerthfawr i'r eglwys, medd Llyfr Llandaf. 



126 DARLITHIAU AR 

gaint, efe abenderfynodd wneyd a allai i enill esgobion y Cymry i addef 
uchafiaeth y Pab, fel Pen gyffredinol yr eglwys : ac i'r perwyl hyny, efe a 
anfonodd atynt, i erchi arnynt ei gyfarfod ef mewn cymmanfa ar gyffin- 
iau swydd Gaerwrangon (Worcestershire), mewn lie a alwyd yn y canlyn- 
iad "Derwen Awstin." 

Gwedi cyfarfod yn y lie, ar yr amser gosodedig, Awstin a ddechreuodd 
ymresymu a hwy, a'u cynghori i roddi ufudd-dod i'r Pab, ac i dderbyn y 
ffurf o atlirawiaeth a llywodraeth eglwysig oedd mewn ymarferiad y 
pryd hyny yn eglwys Rhufain : ond gan fod y Cymry yn golygu fod 
eglwys Rhufain y pryd hyny wedi dirywio yn mhell oddiwrth burdeb yr 
Efengyl, nid oedd dim a ddywedai Awstin yn ddigonol i'w denu i gytuno 
a'i gais : eithr gan nad oedd ond ychydig o honynt yn bresenol ar yr 
achlysur hwnw, fel na byddai iddynt ymddangos yn fyrbwyll yn eu pen- 
derfyniad, cytunasant i gadw cymmanfa gyffredinol yn yr un lie drachefn, 
i ystyried y pethau hyn. Ac ar yr amser gosodedig, esgobion Caerwran- 
gon/Henffordd, Llandaf, Llanbadarn fawr, Bangor, Llanelwy, a Chaer- 
gybi, yn nghyda Dunawd Fawr, pen athraw Bangor Is- y- coed, a lluaws 
mawr o athrawon a dysgedigion, o Wynedd, Powys, a Deheubarth, a ym- 
gyfarfuant yn y Gymmanfa : ac ar y ffordd wrth fyned yno, medd yr 
hanes, galwasant gyda gwr duwiol a doeth, a gofynasant iddo, Pa beth a 
gynghorai efe iddynt ei wneuthur pan ddelent i'r Gymmanfa? pa un a 
fyddai goreu iddynt, a'i gwrthod cydsynied a cheisiadau Awstin, gan 
gymmeryd y canlyniadau, pa beth bynnag a ddygwyddai; neu ynte, 
gytuno ag ef ? Yntau a'u hatebai, gan ddywedyd, " Os gwr Duw yw 
Awstin, dylynwch ef : ac wrth hyn y gwybyddwch pa un ai gwr Duw 
ydyw ai peidio : y mae yr Arglwydd yn dywedyd, ' cymmerwch fy iau 
arnoch, a dysgwch genyf, canys addfwyn ydwyf, a gostyngedig o galon.' 
Fe allai fod Awstin ei hun yn dwyn iau Crist, a'i fod yn chwennych i 
chwithau ei dwyn hi : ond os yw efe yn greulawn ac yn falch, y mae yn 
amlwg nad yw efe o Dduw, ac nad oes un angenrheidrwydd i chwi i 
wrando arno. Ac i'r dyben i gael allan pa un ai ei fod yn ostyngedig ai 
peidio, gadewch iddo ef a'i gyfeillion fod yn y gymmanfa o'ch blaen chwi ; 
ac os cyfyd efe ar ei draed pan fyddoch chwi yn myned i mewn, gwybydd- 
wch mai gwas i Grist ydyw, a rhoddwch wrandawiad parchus i'r hyn a 
ddywedo efe wrthych. Ond os diystyra efe chwi, ac ni chyfyd i'ch croes- 
awu, a chwithau y nifer mwyaf lluosog, na wrandewch arno ef." Gwedi 
cael y cynghor hwn, hwy a ymadawsant, ac a wnaethant fel y gorchym- 
ynwyd iddynt.* 

Erbyn i gynnrychiolwyr yr eglwys Gymreig ddyfod i'r gymmanfa, hwy 
a gawsant Awstin yno, yn eistedd yn ei gadair, mewn agwedd rwysgfawr, 
ac er anrhydeddused oedd y cynnrychiolwyr, ni chyfododd efe i gyfarch 
iddynt ; a hwythau pan welsant ei ymddygiad trahausfalch, a ffromasant 
wrtho, ac ni fynent wrandaw arno: ond tra yr oedd efe a'i holl egni yn eu 
cy mhell i ymostwng i awdurdod y Pab, a chydnabod uchafiaeth eglwys 
Rhufain, Dunod Fawr a safodd i fynu, a chan gyfarch Awstin a'i gyfeill- 
ion, efe a ddywedodd — "Bydded hysbys i chwi, ein bod hi oil yn ufudd ac 
yn ostyngedig i eglwys Dduw, ac i'r Pab o Rufain, ac i bob gwir Giistion; 
a'n bod yn cofleidio pawb yn ol eu gradd, mewn cariad perffaith, gan eu 
cynnorthwyo drwy air a gweithred i fod yn blant i Dduw : ac ni wn i fod 
unrhyw ufudd-dod amgenach na hwn yn ddyledus i'r hwn yr ydych yn ei 
alw yn Bab, neu Dad y Tadau; a'r ufudd-dod hwn yr ydym ni bob amser 
yn barod i'w roddi iddo ef, ac i bob cristion -arall. Hefyd, yr ydym ni 

* Hanes Crefydd yn Nghymru, t.d. 192, 193. Bede, L. ii., ch. iia 



HANES Y CYMRY. 127 

dan lywodraeth Archesgob Caevlleon ar Wysg,* yr hwn sydd olygwr dan 
Dduw arnom ni, i wneuthur i ni gadw y ffordd ysbrydol." 

Tan glybu Awstin y cyfarchiaa dcwrfryd hwn, cfc u ddywedodd wrth y 
Cymry : — " Er eich bod chwi yn gwneuthur llawer o bethan yn groes i'r 
defodau a dderbynir genym ni, a chydsyniad yr eglwys gyffredinol; os 
bydd i chwi gadw y Pasg yr un amser a ninau, a gwcini yr ordinhad o 
fedydd yn ol defod eglwys sanctaidd ac apostolaidd Rhufain,f ac uno a 
ni i bregethu yr Efengyl i'r Saeson, nyni a oddefwn bob peth arall yr 
ydych chwi yn eu cyflawni yn annghytunol a'n defodau ni." Ond hwy a 
atebasant, nas gwnelent ddim o'r pethau hyny, ac nas derbynient ef 
ycliwaitji fel eu harchesgob; canys dywedent yn eu mysg eu hunain, 
' Onis gwnelai gymmaint a chyfodi gcr ein bron yn awr, pa faint mwy y 'n 
dirmygai, fel yn llwyr anheilwng, pe y dechreuem fod yn ddarostyngedig 
iddo I " Ar hyny, Awstin wedi cythruddo, a ddywedai yn fygy thiol, 
" Gan nad ydych chwi yn foddlon i ymgyssylltu mewn undeb a'ch brodyr, 
yr ydych yn debyg o gael rhyfel a'ch gelynion, a chan na phregethweh 
chwi ffordd y bywyd i'r Saeson, chwi a gewch ddyoddef cosp marwolaeth, 
trwy eu dwylaw h"wynt.?*J 

Yn yr hanes flaenorol gwelwn ysbryd trahaus a gormesol eglwys Rhuf- 
ain, yr hwn sydd yr un yn mhob oes, yn dra amlwg ; mor annhebyg 
ydoedd Awstin i'r hwn y cymmerai arno ei fod yn Weinidog iddo ! yr 
hwn y dywedir am dano, " At yr eiddo ei hun y daeth, a'r eiddo ei hun 
ni derbyniasant ef ! " — " Yr hwn pan ddifenwyd ni ddifenwodd drachefn, 
pan ddyoddefodd ni fygythiodd." Ie, yn lie bygwth ei erlidwyr a dialedd, 
efe a weddiai dros ei leiddiaid, gan ddywedyd, O Dad, madden iddynt ; 
canys ni wyddant pa beth y maent yn ei wneuthur." Ai tybed bod un o 
ysbryd mor daeogaidd ag Awstin yn ddysgybl i'r fath un? Ac yn yr un- 
rhyw adroddiad hefyd, gwelwn ysbryd tra theilwng yn cael ei anilygu gan 
yr esgobion Cymreig; eu gwroldeb canmoladwy i sefyll dros annibyniaeth 
eu heglwysi; gan ommedd, yn gadarn, er yn foneddigaidd, ymostwng i 
geisiadau trahaus esgob Rhufain, a'i genhadwr Awstin Fynach. 

Wedi i Awstin fethu yn ei amcan i gael gan ddysgedigion ac esgobion 
Cymru roddi eu gyddfau dan ei draed ef, a chydnabod ei feistr, y Pab, yn 
ben euheglwys, efe a achwynai arnynt yn dost wrth ei noddwr Etlielbert, 
yr hwn ag efe eisoes yn dra llawn o ddygasedd at y Cymry, ac awydd i'w 
llwyr ddyfetha fel cenedl o bob cwr o Ynys Prydain, fel y caffent hwy, y 
•Sacsoniaid, gyfle i helaethu eu tiriogarthau, a gydsyniodd ag Awstin i anog 
Ethelfrith, a gyfenwid " Y gwyllt," brenin Northumberland, yr hwn 

* Yr oedclynt yn parhau i'w alw felly, er fod yr -archesgob yn preswylio yn !shy 
Ddewi y pryd hyny. 

f Yr oedd eglwysi Cymru yn parhau i gadw y Pasg ar y pedwerydd dydd ar 
ddeg o'r mis, neu y llawn lloer, yn ol trefn yr Iuddewon; ond yr oedd eglwys 
Rhufain, mewn ufudd-dod i Gymmanfa Nicea, yn cadw y Pasg ar y Sabbath a 
ddygwyddai ar, neu yn nesaf yn ol y llawn lloer cyntaf wedi yr 21ain o fis Mawrth. 
Yr oedd eglwysi Cymru hefyd yn parhau i weini bedydd i fabanod a dynion mewn 
oedran yn ol y drefn apostolaidd, heb gyflawni yr holl ddefodau chwanegol oeddynt 
wedi dyfod i ymarferiad erbyn hyn mewn amryw wledydd : ond yr oedd gweini- 
dogion eglwj^s Rhufain, wrth weini bedydd, yn cyflawni y defodau canlynol ; megys 
1. Nodi y bedyddiedig ag arwydd y groes. 2. Rhoddi llaeth a mel iddynt. 3. Taflu 
halen i'w genau. 4. Eneinnio eu cyrph ag olew. 5. Eu gwisgo a dillad gwynion 
dros saith niwrnod. Dyma y pethau y raynai Awstin i esgobion Cymru eu gwneu- 
thur wrth weini bedydd.— Parch. Dr. Peters. 

% Bede, L. ii.. ch. ii. 



128 DASLITHIAU AR 



ydro a'r 



ydoedd yn dychwelyd yn fuddugoliaethus gyda byddin gref, o frwydt 
Ysgotiaid, i anrheithio gororau GymruS ac felly Ethelfrith a arweiniodd ei 
fyddin i diriogaethau Brcchwel Ysgythrog, Tywysog Powys, yr hwn, pan 
ddeallodd fod y fatli fyddin gref yn dynesu tua'i wlad, a anfonodd ato i 
ddeisyfu ammodau heddwch ; ond y brenin paganaidd gwaedlyd ni 
wrandawai arno, eithr rhuthrodd arno ef a'i Fyddin, yn agos i Gaerlleon ar 
Ddyfrdwy, gan ei orfodi i enciiio, a gadael mynachlog Bangor Is- y- coed 
yn ysglyfaeth i'r goresgynwr ; yr hwn pan welodd fintai o'r athrawon a'r 
efrydwyr, mewn gwisg grefyddol, ac yn anarfog, a ofynai pwy oeddynt, a 
pha beth oeddynt yn ei wneuthur ; ac wedi ei ateb mai gwyr crefyddoi 
oeddynt, yn gweddio dros eu cydgenedl, efe a orchymynodd eu lladd yn 
ddidrugaredd, gan ddywedyd, " Os ydynt yn llefain ar eu Duw yn ein her- 
hyn, yna y maent yn ymladd i'n herbyn a'u gweddiau." Dywed rhai fod 
dcuddeg cant o'r gwyr anarfog hyn, y rhai oil, oddieithr tuahaner cant, a 
aberthwyd i'r cleddyf : ond yr haneswyr Seis'nig a ddywedant mai dau 
gant oedd eu nifer. Anrheithiwyd Bangor Is-y-coed mor drwyadl ar yr 
achlysur yma, fel na chyfododd ei phen byth mwyach. Dywaid Giraldus 
Cambrensis, fod y pentyrau mawrion o adfeilion oeddynt weledig yn ei 
amser ef yn dystiolaeth ddigonol i wirionedd yr enwogrwydd a briodolid 
gan draddodiadau y genedl i'r hen sefydliad hwn ; a Leland a ddywaid fod 
amgylchedd yr Abatty yn dref gaerog, a bod yn aros yn ei oes ef enwau 
dau o'r pyrth — y naill, ar y tu gogleddol, a elwid " Forth ffogan;'* a'r 
Hall, ar y tu deheuol, a elwid " Porth Clais ; " a chan fod y Dyfrdwy er j 
pryd hyny wedi newid ei gwely, ei bod yn ei oes ef yn llifeirio trwy y canol 
rhwng y ddau borth — y rhai, meddai, oeddynt tua milldir o bellder y 
naill oddiwrth y Hall.* Ond Brochwael, wedi ei gyfnerthu gan amryw 
dywysogion Cymreig ereill, a ddychwelodd, ac a ymosododd ar Ethelfrith, 
yr hwn a lwyr orchfygodd, gan ladd tua deng mil o'r Saeson ; a phrin y 
gallodd Ethelfrith ei hun, yr hwn a glwyfasid yn yr ymgyrch olaf hwn, 
ddianc rhag cwympo i ddwylaw ei elynion. 

Y gweinidogion a ddiangasant o gyflafan Bangor Is-y-coed a ymsefydl- 
asant mewn amryfal fanau yn Ngwynedd, yn enwedig yn Ynys Fon ; a 
gellir casglu i lawer o honynt fod yn offerynol i blanu eglwysi mewn lle- 
oedd na chyhoeddasid yr Efengyl ynddynt o'r blaen : ac felly, efallai i'r 
chwalfa ar fynachlog Bangor fod yn achlysur o ddaioni mawr i lawer o ar- 
daloedd ereill. 

Hyd yn hyn yr oedd yr eglwys Gymreig yn hollol annibynol ar eglwy\ 
Rhufain, ac yn annghydffurfiol a, hi hefyd yn ei defodau mwyaf coelgref- 
yddol, megys y nodwyd eisoes am y dull o weinyddu y bedydd : ac ar y 
cyfan, gellid meddwl fod y Cristionogion Cymreig yn " dala dirgelwch 3' 
fFydd mewn cydw3 r bod bur •*" o leiaf, yr oedd eu syniadau yn Jlawer rawy 
uniawngred yn y chweched a'r seithfed ganrif na'r eiddo eglwys Rhufain, 
fel y gellid proii drwy luaws o ddyfyniadau o waith prif feirdd yr oesoedd 
crybwylledig. Taliesin a ddywaid — " Gwae ni chred i'r Drindawd." A 
thrachefn, ar iawn Crist dros'bechod y gwelwn y sylwadau canlynol: — 

'* O'r diwedd y dyfu 
Iachwyddawl Iesu 
Hyd yn Ierosolyma, 

Y cymmerth crog a chathrau, 
A ffrewyllau ac angau, 

Y cymmerth un mab Maria, 

I obrynu llawer o law Satana." 

* Turner, rol. i., p. 1S5. 



HAKES T CYMRT. 129 

Am gyiyngdod ac eiriolaeth Crist hefyd y dywedai yn un o'i brydd- 
«ttau — 



Pwy cnw y porthawr ? 

Pwy y perigtawr ? 

Y Kab Mair mwynfawr." 



lawn y sylwodd un Awdwr parchedig* ar liyn, gan ddywedyd : — 
" Mor eroes yw hyn i athvawiaeth eglwys Rhufain, yr hon sydd yn 
gwneuthur Pedr yn bovthawr, ac yn rhoddi iddo ef yn unig agoriadau 
nefoedd ac ufFern. Nid ydym yn cael dim yn nghaniadau y Bardd liwn 
a'n tuedda i feddwl fod ein hcnafiaid Cristionogol y pryd hyn yn gweddio 
ar Mair, Pedr, neu creill o'r saint, nac yn addoli delwau a chreiriau." 
Yu hytracb, mcdd efe — 

" A'm crair yw ^f ab Mair. mawr amaw fy mryd, 
Canys delir y byd bob awr iwrthaw." 

Llywarch Hen hefyd oddeutu yr un amser a ddywed — 
" Ar Dduw yn unig rhown oglud." 

A'i fab claf ef yr un modd a dystia — 

* O bob crefF, a phob campeu, 
Gweddio Duw sydd oreu." 

Gellid ychwanegu v rhanau canlynol hefyd o " Gyffes Talie«in " i 
Dduw, pan yn ystyriea ei ddiwedd, er egluro yr un peth. 

" Benedicte Dominus. Dnvy nerth Iesu, fab Alpha, 

I'rwyf yn cydnabod i Dduw, a'r Drindod gorucha', 

Fy mod yn wir bechadur i'r penadur cadarna', 

air, meddwl, a bryd, a bywyd amherfTeitbia', 

Camdreulio fy mhum' synwyr, mewn cyferwyr a thraha, 

Ac arfer o'r saith brifwyd heb boenyd na dirwestfa, 

Esgeuluso iawn fuchedd, a saith rinwedd Ecclesia. 

Misere mei Deus, i ti, f'Arglwydd, erfynia', 

Iesu, er dy bum' archoll, am hyn oil i'r archa', 

Maddeu fy holl gamwedd cyn myned i orweddfa. 

Pan ddel angau i'm calon, ac oer loesion a chrynfa, 

Dwyn poenyd dros fy mhechod, a rhoddi nis galla' ; 

Efrydd, mud, byddar, a dall, ac annghall fydua' ; 

A'm cynghorau, a'm trysor, a'm anwylyd adawa', 

A'm gweithiedoedd a'm canlyn, a'm gelyn a'm cyhudda. * • • 

Pwy yna sydd oludog ond y Tywysog pei'a'? 

Arglwydd, er dy bum' archoll, am hyn y'th weddia', 

Am hyn, Duw gogonedd, cyn fy myned oddiym3, 

Pen Teyrn y deyrnedd, dy drugaredd a archa'." 

Pa un bynag ai Taliesin Benbeirdd, ai ynte rhyw un diweddarnch yn 
ffugiaw Taliesin, a gyfansoddai y llinellau blaenorol, mae yn amlwg nad 
oedd yr awdwr wedi ei lygru a syniadau cyfeiliomua eglwya Rhufain, am 
gyfryngaeth y saint, &c. 

• Y Parch. J. Williams, A. C. (Ah Jthel) 



I3G DARLITHIAU AR 

Mewn dernyn arall o Bryddest a briodolir i'r un awdwr, efe a ddywaid 
fel hyn— 

" Gwae offeiriad byd 

Ni angreiffria gwyd, 

Ni phregetha ; 

Ni warcheidw ei gail, 

Ac ef ynfugail, 

Nis areilia ; 

Ni ddifer ei ddefaid 

Rliag bleiddiau Rliufeiniaid, 

A s i ffon gloppa." 

Myrddin Wytlt hefyd ? gan gyfeirio at yr offeiriaid Pabaidd yn dra an- 
•mharchus, a ddywedai fel y carilyn mewn atebiad i Gwenddydd, ei 
.•chwaer, yr hon a geisiai ei berswadio i gymmeryd y cymmuu o'u dwy- 
law — 

•'.Ni chymmeraf gymmun 
Gan ysgymmun i'yneich, 
Ac eu twygeu ar eu clun, — 
A'm cyramuno, Daw ei hun." 

Mae yn wir fod y galanastra a wnaed ar flaenoriaid ac athrawon yr 
eglwys Gymreig yn Mangor Iscoed, drwy anogaeth Awstin, wedi gwneyd 
y Pabyddion yn dra atgas yn ngolwg ein hen dadau ; ond y raae genym 
seiliau da i farnu eu bod yn cael eu dylanwadu hefyd gan wir wrtliwyneb- 
iad i ofergoelion y grefydd Babaidd. Cawn brawf o hyn mewn nen Frut 
y C3 r feiriai yr Esgob Davies ato yn ei lythyr at Archesgob Parker- — " Yr 
oedd un hanesyn hynod yn y Brut/' medd yr esgob, "yn dangos y modd, 
wedi i'r Saeson gael yr oruchaflaeth, y pai'naodd rhyfel gwastadol rhwng 
y Brython (y rhai oeddynt drigolion y deyrnas y pryd hyny) a'r Saeson » 
y Brython yn Gristionogion^ a'r Saeson yn Baganiaid. Yn ol fel y 
Hygwyddai achlysuron, cynnadlent weithiau am heddwch, yna cydgyfar- 
fyddent, ac ymgomient a'u gilydd, a bwytaent ac yfent gyda'u gilydd; 
ond wedi i'r Saeson, ti*wy foddion Awstin, ddyfod yn Gristionogion, o'r 
cyfryw fath ag y gwnaeth Awstin hwynt, ni wnai y Brython ar ol hyny 
na bwyta nac yfed gyda hwynt, na ch3 r farch gwell iddynt; o herwydd 
iddynt lygru gwir grefydd Crist ag ofergoelion, delwau, ac eilunaddol- 
iaeth." 

Cawn dystiolaeth arall i'r un perwyl, tua diwedd y seithfed ganrif, gan 
yr Abad Abdelm, yr hwn mewn llythyr a ysgrifenai efe at Geruntius, 
tywysog Cernyw, yn erfyn arno wneuthur ei oreu i ddwyn esgobion y 
Cymry, y rhai oeddynt yn ei dalaeth ef, i gydymffurfio a defodau eglwys 
Rhufain, a dystia fel hyn am eu casineb at Babyddiaeth : — " Y maent yn 
tybied eu hunain mor sanctaidd, fel na chyfeillachant a neb o honom ni. 
Ni unant a ni ychwaith mewn gweddiau ; ac ni chymmunant a ni ar y 
bwrdd ; ac mor ffiaidd ydym yn eu golwg, fel nad yfant o'r tin cwpan a 
nyni, heb ei ysgwrio ef yn gyntaf." Dywed hefyd eu bod yn "gwrthod 
gwneuthur ymarfeviad o eilliad St. Pedr, tywysog yr apostolion ; a'u bod 
yn amddiffyn eu hunain trwy ddywedyd eu bod yn eillio eu penau yn ol 
defod eu tadau oeddynt yn ddynion enwog mewn gras." — Nad oeddent 
ychwaith yn " cadv/ y Pasg ar yr amser y cytunwyd arno gan Gymmanfa 
Nicasa, ac yn ol dull Eglwys Rhufain." Yn yr un llythyr, dygir tystiol- 
aeth groyw o barth purdeb athrawiaeth eglwys y Cymry y pryd hyny ; 



HANES Y CTMRY. 131 

" Nid gwiw," medd efe, "i weinidogion Cymru ymesgusodi, ac amddiffyn 
cu hunain trwy ddywedyd eu bod hwy yn parchu o'u calon holl orchym- 
ynion a rheolau yr Hen Destament a'r Newydd ; a'ti bod yn credu a'u 
noil galon fod y Duwdod yn hanfodi yn dri pherson, ac eto yn un Diiw 
anfeidrol: a'u bod yn pregethu i'r bobl ddirgelweh cnawdoliaeth, marw- 
olaeth, adgyfodiad, ac esgyniad Cristi a'u bod yn cyhoeddi gyda diwyd- 
rwydd, tod barn i ddy'bd, pan y bydd i bawl) gael eu pwyso yn y glorian 
a derbyn yn ol eu gweitbredoedd; a'u bod hwy yn gobeitbio, trwy ff'ydd 
yn Nghrist, gael ynuldangos yn mblith ei ganlynwyr glan ef, ar ei dde- 
henlaw, mewn gogoniant." 

Erbyn yr wythfed ganrif yr oedd y Saeson yn gyffredinol wedi eu henill 
i fod yn Babyddion selog; a'r Pab, gan gymmeryd achlysur ar byn, a'u 
hanogai i daenu eu begwyddorion cyfeiliornus trwy yr boll ynys, ac ym- 
roddi i ddarostwng yr eglwys Gymreig trwy rym arfau, oni allent eu dwyn 
diwy ryw ffordd arall i gydymflt'urfiad : a'r canlyniad a fu i'r cyfnod bwn 
fod yn dymbor blin iawn ar Gristionogion Cymru ; trwy fod eu gelynion 
yn gwneyd rbutbriadau mynycb arnynt, ac ymrafaelion blinion yn tori 
allan rbwng eu tywysogion hwy eu hunain yn anil, fel nad oeddynt yn cael 
hamdden i gynnyddu mewn gwybodaetb, na meithrin yn eu mynwesau 
y grasusau a'r rhmweddau gogoneddus hyny, y rhai ydynt yn tueddu i 
nawseiddio tymberau ffyrnig y natur ddynol lygredig. Er by n y> ni & oedd 
yr Arglwydd eto wedi eu llwyr adael : ond yr oedd yr athrofaau yn par- 
hau i fwrw allan lawer o ddynion duwiol a dysgedig ; ac er nad ydoedd 
ond ychydig o ychwanegiad at rifedi yr eglwysi, yr oedd y rban fwyaf o'r 
rhai oedd wedi eu sefydlu yn y ddau cant diweddaf yn parbau yn iacb yn 
y flydd, ac yn ddifeius yn eu bucbeddau. Ond cyn diwedd y cant hwn, 
eglwysi Cymru a gofieidiasant gyfeiliornadau Pabyddiaetb i raddau pell. 

Yn y flwyddyn 720, rhuthrodd haid o'r Saeson i Ddebeubartb Cymru, a 
lladdasant Aidan, esgob Llandaf, a dinystriasant eglwysi Llandaf, Mynyw 
neu Dy Ddewi, a Llanbadarn ; ond Cristionogion y gwledydd -hyny a 
ymwrolasant, ac a adgyweiriasant eu baddoldai dracbefn. 

Tua'r flwyddyn 755, trosglwyddwyd Elfod, un o hiliogaeth Caw, yrhwn 
a fuasai yn esgob Caergybi, i esgobaetb Bangor, a cban ei fod ef yn fwy 
ffafrawl i eglwys Rhufain nag oedd esgobion Cymru yn gyffredinol y pryd 
hyny, efe a ordeiniodd fod y Pasg i gael ei gadw yn Ngwynedd o hyny 
allan, yn ol defod eglwys Rhufain: ac am na chydsyniai esgobion ereill 
Cymru a'r cyfnewidiad hwn, y Saeson a wnaethant gadgyrcbiad dracbefn 
i'r Deheubarth, a bu brwydr ofnadwy rbwng y ddwy genedl mewn lie a 
elwid Coed Marchan, lie y trodd y fuddugoliaeth yn drwyadl o du y 
Cymry, a hwy a ymlidiasant eu gelynion Pabaidd o'u tevfynao. 

Er hyny y Saeson Pabaidd yn parhau yn eu Hid at y Cymry a'u crefydd, 
a barbaent i wneyd mynych rutbriadau i'w gwlad, gan faeddu a Uofruddio 
eu gweinidogion, a distrywio evi baddoldai hyd y gallent. Tua'r flwyddyn 
810, llosgasant Mynyw; yn 831, llosgasant Fonachlog Senghenydd ; yn 
860, torasant i lawr yr holl grefydd-dai yn Ngwent, Morganwg, Dyfed, a 
Cheredigion i 870, lladdasant esgob Bangor; yn 872, ar farwolaeth Einion, 
esgob Mynyw, gwthiasant Hubert, Sais, i'w le. Y Daeniaid hefyd, yn 
893, a losgasant Lanilltud Fawr, Cynffig, a Llancarfan. 

Ond er yr holl anrheithiadau hyn, y mae yn amlwg fod amryw ddysg- 
edigion enwog yn mysg y Cymry tua'r amser yma > canys Alffred, brenin 
Lloegr, yn awyddus am feithrin gwybodaerb a dysg yn mysg ei ddeiliaid 
diddysg, a anfonai i Fynyw, am Aser, loan Menefensis, ac loan Erigena, 
i'w gynnortbwyo i sefydlu athrofa Rhydychain : a bu y triwyr byn yn 
atbrawon yn Rhydychain, sef Aser yn athraw Ieithyddiaeth ac Areiih- 



132 DARLITHIAU AR 



~AA~~ 



yddiaetb, loan Menefensis yn athraw Rhesymeg, Rhifyddeg, a Cherddor- 
*aeth; ac loan Erigena yn Athraw y Celfyddydau. 

Y brenin crybwylledig, Alffved, a ranodd Loegr yn siroedd, ac allan o 
gyfreithiau Dyfnwal Moelmud, y rhai a gyfieithiasid gan Gildas or Gym- 
Taeg i'r Lladin, efe a gyfansoddodd gorph o gyfreithiau addas i angen- 
rheidiau ei ddeiiiaid. 

Yn y ddegfed ganrif, anrheithiwyd eglwysi a chvefydd-dai Cymru yn 
fawr gan y Saeson a'r Daeniaid, am na chydymflurfient ag eglvvys Rhuf- 
«in. Yn y flwyddyn 906, difrodwyd Mynyw ; yn 944, lladdwyd Lambert, 
«sgob Mynyw, gan y Saeson; yn 961, gwenwynwyd Rbodri ab Morgan, 
o herwj T dd iddo gael ei wneuthur yn esgob Llandaf o anfodd y Pab. Yr 
un flwyddyn gwnaeth y Pab brawf ar ufudd-dod y Gweinidogion Cym- 
reig i'w awdurdod a'i lywodvaeth ef, drwy orchymyn iddynt beidio a phri- 
odi: ond cafodd wybod yn fuan eu bod yn deall eu dyledswyddau, ac yn 
gwerthfawrogi breintiau eu heglwys yn rhy dda, i ofalu am gyflawni ei 
orchymyn ef. Wedi hyny yn y flwyddyn 978, anrheithiodd y Saeson y 
orefydd-dai yn Lleyn, a Chlynog Fawr yn Arfon. Yn 980, anrheithiwyd 
eglwys Mynyw, gan y Daeniaid. Yn 986, llo^godd y Daeniaid Gor Cen- 
ydd, yn nghyda llawer o grefydd-dai ereill; a'r flwyddyn ganlynol, 
distrywiasant Lanbadarn, Llandydoch, a Llanrhystyd ; a diffeithiasant 
«glwys Mynyw drachefn, gan ddwyn ei thlysau o honi : ac wedi hyny, 
Cor Illtyd, Cor Cattwg, Cor Cynghar, Llandaf, ac amryw ereill o'r 
«refydd-dai goreu yn y wla.d. Yn 991, difreithiwyd Mynyw gan j 
Saeson; yn 996, y Daeniaid a losgasant Fynyw, ac a laddasant Forgeneu, 
yr esgob. 

Rhwng y difrod parhaus oedd ar yr athrofaau a'r crefydd-dai, yn ngbyd 
*g anwybodaeth a thrachwant llawer o'r esgobion, yr oedd achos crefydd 
yn isel iawn yn mhlith ein henafiaid yn nechreuad y cant hwn. Yr esgob- 
ion, i'r dyben o gyfoethogi eu hesgobaethau, a ysgymunent arglwyddi a 
phendefigion Cymru am y dry^au lleiaf ; ac nid adferent hwy i heddwch 
yr eglwys, heb gael Uawer o'u tivoedd a'u meddiannau fel iawn am y tros- 
edd. Yr oedd esgobion Llandaf yn nodedig am yr ymddygiad pabaidd a 
thra arglwyddaidd yma, a thrwy hyny cynnyddodd yr esgobaeth hono i 
faintioli a chyfoeth mawr. Pan ddinystrid yr athrofaau gan ryfelwyr an- 
foesgar yr oes, yr oedd y llyfrau yn cael eu llosgi, a'r athrawon yn nghyd 
a'u dysgyblion yn cael eu hyrnlid ymaith, neu eu gosod i farwolaetn ; a 
thrwy hyny yr oedd anwybodaeth ac annhrefn yn cynnyddu ; ac felly 
yr oedd egwyddorion eglwys Rhufain yn parhau i lefeinio Cristionogion 
Cymru hyd yn nod pan oeddynt hwy yn tybied eu bod yn eu gwrthsefyll 
yn bybyr; oblegyd tra yr oeddynt yn gwrthsefyll honiad y Pab o ar- 
glwyddiaeth ar yr eglwysi yn Nghymru, yr oeddynt yn ymlithro bron yn 
adiarwybod i lawer o'r unrhyw gyfeiliornadau a'r Pabyddion. Mae yn 
wir mai loan Erigena, Cymro o Athrofa Mynyw, ydoedd un o'r rhai 
eyntaf a ysgrifenodd yn erbyn yr athrawiaetph babaidd o draws-sylweddiad, 
ac ymae Mosheim yn ei gyfrif yr egluraf a'r galluocaf o wrthwynebwyr y 
cyfeiliornad hwnw ; ac nid yw yn annhebyg fod y Pabyddion eu hunain 
yn teimlo oddiwrth y cyfan c oddiad hwn ; canys yn Nghymmanfa Vercelli, 
yr hon a gynnelid yn y flwyddyn 1150, fe ddyfernid y llyfr dywededig 
ganddynt, fel yn cynnwys gau athrawiaeth. Er hyny, yr oedd Pabydd- 
laeth wedi cynnyddu cymmaint yn Nghymru, erbyn yr unfed ganrif ar 
ddeg, fel y cyfrifid taith o bererindod i Rufain yn iawn digonol am lawer 
o bechodau. Dywedir i un Caradawg, tua chanol y ganrif hon, pan oedd 
Herwallt, pabydd trwyadl, yn esgob Llandaf, fel arwydd o'i edifeirwchj a 
i>hyda bwriad i wneyd iawn am ei bechodau, fyned ar bererindod i Rufain, 



ti 



HANEJ3 T CYMRY. 133 

ac addaw treulio saith mlynedd o benyd, a rlioddi tir i eegobaeth Llandaf. 
Ac offeiriaid Cymru a ddysgent y werin i barchu Dewi a'i goffadwriaeth, 
fel yr oedd parch inawr yn ffynu yn mysg eu cenedl i cglwys Mynyw, neu 
Dy Ddewi; a chyfrifent fod cymmaiht o haeddiant yn y weithred o fyned 
i yniweled a Thy Ddewi ddwywaith, a myned i ymwelcd a Ithufain un- 
waith • ac yn y canlyniad i'r grecliniaeth goelgrcfyddol yma, yr oedd 
pererinion o amrywiol leoedd yn cyrchu i yniweled a Thy Daewi: a 
han oedd Sulien yn esgob Ty Ddewi yr ail waith, sef tua'r flwyddyn 1080, 
7illiam y Gorchfygwr, Due Normandi, wedi clywed am sancteiddrwydct 
y lie, a chredu fod llawer o rinwedd a haeddiant yn y weithred o ymweled 
h'r eglwys gadeiriol, lie y buasai Dewi yn gweinidogaethu, a aeth ar daith 
o bererindod i ymweled a Thy Ddewi: a phau oedd efe ar y daith hon efe 
a roddodd lawer o roddion i eglwysi, esgobion, ac offeiriaid Cymru, ac i'r 
mynachlogydd. 

Yn amser Harri y cyntaf y collodd yr archesgobaeth mewn gweithred, 
cystal ag mewn enw, o Dy Ddewi; ac o'r pryd hyny allan, daeth holl 
esgobaethau Cymru yn ddaroetyngedig i Avchesgob Caergaint.* Ac yn y 
tcyrnasiau nesaf, aeth Baldwin, archesgob Caergaint trwy Gymru, ar y 
neges broffesedig o bregethu rhyfel y groes ; ond mewn gwirionedd, fel y 
rallai, drwy ddarllen y gwasanaeth yn eglwysi cadeiriol Cymru, gadarn- 
hau awdurdod Caergaint drostynt oil : ond y mae yn ymddangos nad 
oedd yr archesgob yn dra diofn yn cyflawni y gwasanaeth hwn, a thebygid 
fod amryw o'r Cymry yn gweled ei ddichell trwy ei hug, ac yn amlygu 
cryn radd o anfoddlonrwydd iddo ; cany a yn y bore, gyda'r wawr, y dar- 
llenodd efe y gwasanaeth yn eglwys Llandaf; ac er fod gwell, a llai o 
ffordd i Abergwaun o Goed Gronwy, efe a gymmerodd y ffordd hwyaf, a 
mwyaf anhawdd ei theithio, a hyny yn ol pob tebyg, er gochel perygl. 
Dywedir hefyd iddo ddarllen y gwasanaeth yn eglwys Mynyw, neu Dy 
Ddewi, ac ymadael oddiyno cyn goleuo y dydd ; ac nis gallwn gael un 
rheswm am yr ymddygiad hwn, ond yn unig ei fod mewn ofn am ei fywyd. 
Yn Mangor, darllenodd y gwasanaeth, a gorfododd yr esgob i gymmeryd 
rhan yn rhyfel y groes: ond yn ei holl daith trwy Gymru, er iddo gael 
wyneb y tywysogion oil, oddieithr Owain Gyfeiliog, ac er ei fod yn addaw 
gwobrwyon mawrion mewn byd arall amufudd-dod i'w gais, ac yn bygwth 
penydiau ofnadwy am anufudd-dod, a'i fod yn cael ei gefnogi gan rai o 
wddasolion penaf yr eglwys Gymreig, ni lwyddodd i gael nemawr fwy 
na thair mil o wyr i ymgymmeryd a rhyfel y groes : yr hyn a brofai nad 
oedd rhyw danbeidrwydd mawr yn y Cymry i ymgymmeryd a'i genad- 
wriaeth. 

Ond er fod llawer o gyfeiliornadau Pabyddiaeth wedi ymlusgo i mewrr 
i eglwysi Cymru, trwy fod Pabyddion wedi ymwthio i'r swyddau uchaf 
ynddynt, a bod anwybodaeth a choelgrefydd wedi cymmeryd meddiant 
trwyadl o'r werin yn nghyfnod terfysglyd yr oesoedd canol, y mae yn deil- 
wng o sylw fod ami un o'r beirdd a'r dysgedigion Cymreig trwy yr holl 
oesoedd, yn cadw i fyny dystiolaeth led glir i wirioneddau pwysicaf yr 
efengyl; a hyny, efallai, i fesur helaethach nag y gallesid canfod yn mysg 
odid i genedl Ewropaidd arall, fel y dengys y dyfyniadau canlynol , allan 
o lawer ereill a allesid eu chwanegu. — Padrig Maenwyn a anwyd yn 
Aberllychwr, tua'r flwyddyn 400 ; dewiswyd ef yn llywydd ar Gor 
llltud, ar gyfrif ei dduwioldeb a'i dalentau. Oddiyno efe a gaethgludwyd 
i'r Werddon, He y llafuriodd yn helaeth, ac y trodd lawer i'r ffydd Gvist- 
ionogol, o herwydd yr hyn y'i galwyd ef yn Apostol y Gwyddelod. 

* Hanea Crefydd yn Ngbymru, t. d. 272, 273. 



234 DARLITHIAU All 

Myn y Pabyddion ei fod ef yn credu athrawiaeth y Purdan ; ond dengys 
traethawd o'i waith, nad oedd efe yn dychymygu am un lie arall o'r tu 
draw i'r becld, heblaw nef ac uffern ; canys fel hyn y dywaid efe: — "Y 
mae tair trigfan dan allu Duw Hollalluog >' y gyntaf, yr isaf, a'r ganol. 
Yr uehaf o ba rai a elwir Teyrnas Dduw, neu Deyrnas Nef oedd; yr isaf a 
elwiv Uffern ; a'r ganol a elwir y Byd presenol, neu y Bellen DdaearoL Y 
mae yr eithafion byn yn llwyr groes i'w gilydd, heb eu huno ag unrhyw 
gymdeithas ; canys pa gymmundeb a ddichon fod rbwng goleuni a ihywylU 
weh, a pha gyssondeb rbwng Crist a Belial ? Eithr y mae rhyw gyffelyb- 
rwydd rhwng y ganol a'r eithafion; oblegyd y mae cymmysgedd o ddrwg a 
da yn y byd hwn. Ond yn nheyrnas Dduw nid oes neb drwg, eitbr pawb 
yn dda; ac yn uffern nid oes neb yn dda, eitbr pawb yn ddrwg. A'r 
ddau le byn a ddiwellir o'r canol ; canys o ddynion y byd hwn y cymmerir 
rhai i fynu i'r nef, ac ereill a lusgir i uffern: ac felly, unir cyffelyb a 
chyffelyb — byny yw, y rbai da a'r rhai da, a'r rhai drwg a'r drwg : dynion 
dynion cyfiawn ag angelion cyfiawn, a dynion drygionus ag angelion 
drygionus ; gweision Duw a Duw, a gweision diafol d'r diafol. Gwa- 
hoddir y rhai bendigedig i'r deyrnas a barotowyd iddynt er seiliad y 
byd; a gyrir y rhai melldigedig i'r tan tragywyddoi a barotowyd i 
ddiafol ac i'w angelion." 

Cyffelyb hefyd oedd syniad Taliesin pan ddywaid — 

" Peryf nef a beris pob da : 

A beris present i blant Adda ; 

A beris Paradwys yn gynnwys i'r sawl fo da, 

Ac Uffern i'r rhai drwg er eu difa." 

Yr ben Gatwg ddoetb, Athraw ysgol Llangarfan, wrth ddarlunio ei 
gas-bethau, a nodai a ganlyn yn eu mysg : — 

"Esgob heb ddysgeidiaeth; 
Cenedyl heb wybodau; 
Plwyf heb addysg; 
Mab heb ddysg ; 
Ysgolhaig heb lyfrau." 

Pa le yma y mae syniad cyffredin eglwys Rbufain, mai "Mamaeth duw T - 
ioldeb yw anwybodaetb?" Y dywededig athraw a dystia yn mbellach — 

" Heb athraw, heb ddysg : 
Heb ddysg, heb wybodau ; 
Heb wybodau, heb ddoethineb ; 
Heb ddoethineb, heb ddwyfoldeb ; 
Heb ddwyfoldeb, heb Dduw ; 
Heb Dduw, heb ddim." 

Ac yn mben rbai cannoedd o flyneddoedd wedi byn, nyni a ganfyddwn 
nad oedd y Cymry wedi cyfnewid dim ar eu barn ynngbylcb y petb hwn: 
canys fel hyn y dywedent : — "Tri barddwch gwlad, Ysgubawr, eglwys, 
ac ysgol." 

"Tri phetb gwaradwyddus mewn gwlad; Bardd heb urddas, Llandref 
heb ysgol, a cbenedl heb gywilydd." 

Dywed eglwys Rbufain y dichon dyn wneutbur ychwaneg o ddaioni 
nag a ofynir ganddo, a bod y gweitbredoedd gorhaeddiannol byny yn 
myned i wneutbur i fynu ddiffyg rbai ereill ; ond daliai y Cymry syniad 
llawer mwy cysson a gair Duw, " Gwedi i chwi wneuthur y cwbl oil ar a 



HAKES Y CYMRY. I 3.5 

orchymynwyd i chwi, dywedwch, Gweision anfuddiol ydym." Canys fel 
hyn y dyweaent — "Tri pheth y dylai dyn fod bob amaer yn ddiymatal yn 
eu gwneuthur ; gwcithredoedd daionus, dysgu gwybodau, a darostwng ei 
wyniauJ canys er maim a wnelo efe o'r pethau hyn, ni wna efe hyth ei 
ddigon, ac a ddylai." 

Am gyfryngactb Crist, dyvvaid GrufFudd ab Ieuan ab Llewelyn Fychan 
fel y canlyn :— 

" Ni all angel penfelyn, 
Na llu o saint, un lies in' ; 
Na dyn byw wedi'i eni, 
I'r nef a'n swcra ni ; 
Na neb, ond Un a'i aberth, 
A roes i ni ras a nertb." 



A cbyda golwg ar Swper yr Arglwydd, dywed yr un bardd, yr hwn oedd 
yn efflodau rhwng y flwyddyn 1470 a'r fiwyddyn 1520, fel y canlyn — 



" Cof nefol o'i farwolaeth 
Y QOS cyn ei ddyoddef wnaetb ; 
A'i ddeddibl apostolion, 
A garai fry, ger ei fron. 
Bara bend'igaid buviad 
Gym'rai— diolchai i'w dad: 
D'wedai'n brudd, a'i roi iddyn' 
I'w fwyta — bara i bob un; 
1 A hum ynfara i'w henivi, 
O wirjfydd, ywfy nghorph .'.' 
Ac eilwaith, y gwr gwiwlan 
A roddai draw, a'i law Ian, 
Iddyn' hwy ruddwin hefyd — 



'Cym'rwch ac yfwch i gyd ; 

Am bwn win, yn mhoen iawn-waed, 

D'ai angau im', ydyw 'ngwaed, 

Yr bwn ollyngir yn rhaff, 

Gwers oerbrudd, ar groes hirbrafF, 

Er maddeu oil i'r hollfyd 

Bechodau a beiau'r byd. 

Bob amser pan gymmerir 

Y bara a'r gwin, burair gwir, 

Ei gur a'i farwolaeth dan go' 

A ddaliwch oni ddelo ; 

Gwnewch chwithau'n ol fy nolur, 

Hyn yma i'm coffa o'm ciir.' " 



Tua chan' mlynedd cyn i Luther ddechreu lluchiaw ei belenau tanlJyd 
yn erbyn eghvys Rhufain, yr oedd Sion Cent yn protestio mor gadarn yn 
erbyn llygredigaethau Pabyddiaeth, ag y gwnaeth yr un o Ddiwygwyr y 
cyfandir wedi hyny : ac er ei fod mewn urddau eglwysig, ni alwyd mo 
honaw i gyfrif ; oddiwrth )'r hyn y gellir casglu bod ar urddasolion llygr- 
edig yr eghvys ofn y bobl ; gan fod y lluaws yn cyfrif yr loan hwn megys 
prophwyd. Dyma y modd y dywaid efe am iawn Crist : — 

" Nid oes nerth ar a bertbyn, 
Onid Duw, i enaid dyn. 
Iesu wrth gyfraith Moesen, 
Awr brid, a'n prynodd ar bren." 



Ac yn lie dywedyd y gallai dyn gael ei wared o'r purdan drwy roddi arian 
i'r offeiriaid am weddio dies ei enaid ar ol marw, dywed fel hyn — 

" Am y trosedd a wneddyw, 
A'r camoedd, tra f'oedd yn fyw, 
Rhyhwyr fydd yn y dydd du, 
Od wyf wr, i 'difara." 

Yn y llinellau caulynol dynoetha yr afresymoldeb o dybied y gall yr 
offeiriaid Pabaidd, er arian, leshau dim ar enaid dyn; ac ar yr un pryd, 
nid erbyd eu moesau anfad yn y dyddiau hyny :— 



136 



DARLITHIAU Aft 



" Dig yw'r gwyr lien a'r menaich, 
Dygn fyth, dwyn digon o faich. 
Truth noeth, traethu a wnaethost, 
Na chant hwy, gwn achwyn tost, 
Groen du flol, graen yw dy ffed, 
Gaerydd nef yn agored ! 
Meddir, o bydd cywir cant, 
I minau, hwy a'i mynant; 
Arian glew, ar a glywais, 
Orddwy drud, ar Dduw a drais. 
Pob un, heb na llun na lies, 
Ofer iawn, a'i feiriones. 
Ei wfeddi, miloedd wiwdda, 
I wlad nef, medd ef, ydd a, 
Minau, o'm dysg a'm hanian, 
A thrwy liw'r Ysgrythyr Ian, 
Mi a gaf. gwiraf gwaiant, 
O'i gwrs ef y goreu sant, 
Na lewas gwiwras gwerin 
Dewi ar ei weddi win ; 
Na gwisgaw crys gwiw ysgawn, 
Na phais ond yr unbais rawn ; 
Na Ilanw, yn ddi salw ei sain, 

Y pot, na rhuthro pxitain. 
Gwn gyfraith eariaith arab 

Y Tad, eiriau mad, a'r Mab, 



I nifer hwy nef ai hynt, 
Am ei gael ymogelynt I 
Astud wyf, ystod ofwy, 
Ystyru twyll, ystyriant hwy, 
Nad o wleddau gau gymen 
Ydd eir i nef, ddioer nen ! 
Rhyfalch ydynt yn rhwyfaw, 
Rhyfyg, Duw yn ddig a ddaw ; 
Pan ddel dydd barn arnam, 
A chosb dros bechod a cham, 
Am yr hawl a'r mawr hwyliaw, 
Y farn ddig ar frys a ddaw. 
Pob plaid dyfynir, pob blin, 
Gar ei fron, y gwir Frenin ; 
Ni ddichon brawd, wr tlawdgall, 
Na'r Haw vmddiried i'r Hall ; 
Er pwyth byd, er peth bydawl, 
Er da ydd a'r dyn i ddiawl ! 
Profais i megys prif-fardd, 
Pawb o'r byd, wr hyfryd hardd; 
Profais yn rhwydd arglwyddi, 
Tlawd, cyfoethawg, rhywiawg rhi: 
Nid cywir gradd o naddyn' — 
Nid oes iawn gyfaill, ond Un ! 
Er neb ni thores Iesu 
Ei Ian gyfeillach a'i lu." 



Gwr boneddig mawr o gymmydogaeth LI an el wy, sef Gruffudd ah leuan 
ab Llewelyn Fychan o Lannerch, yr hwn oedd un o brif lywyddion yr Eis- 
teddfod Fawr a gynnelid yn Nghaerwys yn y flwyddyn 1513, a gyfodai 
ei lef yn eofn yn erbyn cyfeiliornadau Pabyddiaeth, rai blyneddoedd cyn 
i Luther gael ei oleuo am y gwirionedd, gan ddywedyd — 



" Pa da fai y byd a fu ? 
Bai oedd heb ei wybyddu. 
J3yw yn ddall o'r ffydd allan : 
Bai mawr, heblaw beiau man I 
Beth a da.1 i'r diofala, 
Bod yn dclal, a'r byd yn dda ? 
Nid yn ddallffol heb olwg, 
Ond yn ddall drwy ddeall drwg. 
Dyma'r dallder arferwyd, 
Delwau oedd well na Daw Iwyd. 
Esg'luso Duw byw o'n bodd, ' 
Mawrhau diawl, mawr hudolodd, 
A rhoi addoliant ar ddeulin, 
A ddylai (jxrist, i ddelw grin. 
Ffinio Gwenfrewi ffynnon — 
Ffiaidd a hyll yw'r ffydd hon. 
EiHan a offrymid eilwaith, 
Ar grog o gaer — gorwag waith ! 
Felly, mewn blin grediniaeth, 
Yr huded cun oiid caeth ! 



Gwelwn, cymmerwn g'wilydd, 
Mor ffol yr aethom o'r ffydd. 
Ff} r dd dduwiol apostolion, 
Hoffai Dduw hael y ffydd hon. 
Trown ninau i gyd, byd bedydd, 
O ran a pharch i'r un ffydd; 
A rhown heibio, tro trymddig, 
Ganwyllau a delwau, dig, 
d y r turs cioyr, a'r llaswyrau, 
A'r gleiniau o brenau brau. 
Cadwn ddefosiwn heb ddig, 
Gyda'r gwr bendigedig. 
Gwnaethom ormod. pechodau — 
Galwn help Duw i'n glanhau. 
Ni all angel penfelyn, 
Na llu o saint, un lies in' : 
Na dyn byw wedi'i eni 
I'r nef a'n swcra ni ; 
Na neb, ond Un a'i aberth, 
A roes i ni ras a nerth.*' 



Nid ychwanegaf ; canys yr wyf yn barnu y digona y dyfyniadau uehod 
i brofi nad oedd Cymru yn y nos dywyllaf a fu ami dan ormes Pabyddiaetb, 
heb ambell i seren yn rhagddangos dyneshad dydd y Diwygiad Protestan- 
aidd; am yr hyn y mae yn ddyledus i ni gydnabod Duw yn ddiolehgar. 



HANE8 Y CYMBY. • 137 



DARLITH VII. 

HELYNTION GWLADOL Y CYMRY DAN EU TYWYSOGION, 



Y* y Bummed Ddarlith ymdrechais olrhain hanes ein cenedl, o ran ei 
helyniion gwladol, hyd at amser Cadwaladr, a gyfenwir gan hanesvvyr yn 
gynredin, "Cadwaladr Fendigaid i" ac yn avvr yr ydwyf yn cael arfod 
naturiol i ddwyn i fewn, yn nghwrs y Darlithoedd hyn, eu helynt wladol 
dros y cyfnod a elwir " Oes y Tywysogion Cymreig." 



Y cyntaf ar restr y tywysogion Cymreig yn gyffredin ydyw Jfor mab 
Yr oedd Alan yn gefnder i Gadwaladr, ac i'w lys 
cf yr enciliasai yr hen frenin Cymreig, yn nghyda'i deulu, pan oedd y pla 



ofnadwy yn anrheithio Cymru. Wedi i'r pla ddcchreu lliniaru, pan oedd 
y genedl yn ei gwendid wedi y fath ymweliad, a'i brenin a'i phendefigion 
yn ffoaduriaid i wledydd tramor, tybiai y Saeson eu bod yn gweled cyfle 
manteisiol i drawsfeddiannu y wlad, yr hyn a wnaethant hefyd i raddau 
helaeth. Pan ddeallai Cadwaladr hyny, teimlai awydd cryf i ddyfod 
drosodd i waredu ei wlad rhag trais estroniaid ; ac i'r pwrpas hyny, atol- 
ygai ar ei gar Alan ei gynnorthwyo a milwyr ac a llongau, yr liwn a gyd- 
fyhiai a'i gais, gan ddcchreu gwneyd darpariadau mawrion tuag at hyny. 
Eithr yn y cyfamser, angel a ymddangosodd i Gadwaladr, ac a warafun- 
odd iddo fyned yn mlaen yn ei amcan, gan nad oedd yn ganiataol i'r 
Brython deyrnasu yn hwy yn yr ynys r hyd oni ddelai yr amser a ddar- 
oganasai Myrddin ger bron Uthr a cher bron Arthur. Gorchymynodd 
Hefyd iddo fyned i Rufain, at y Pab Serghts, lie, wedi dwyn ei benyd, r 
cafl'ai ei gofresu yn mhlith y seintiau. Y mae lie cryf i feddwl fod Cad- 
waladr o dymher a thuedd dra ofergoelus, ac efallai ei fod wedi myned yn 
fwy felly mewn canlyniad i'w ftbedigaeth o'i wlad rhag yr haint. Ar y 
ilaw avail, yr ydwyf yn casglti am Alan ei fod yn wr o alluoedd nreddwl 
cryfion ; canys fe'n hysbysir dclarfod i Gadwaladr, wedi cael y weledig- 
ifceth uchod, fyned at Alan yn ddioecl i'w mynegi, ac i ymgynghdri ag ef ; 
£ bod hwiuv yn y fan yn myned i chwilio mewh amryw jyt'rau, megys 
prophwydoliaeth yr eryr, a brophwydodd yn Nghaer Septon, a chathlau 
y Sibylla, a daroganau Myrddin, i weled a oedd y datganiad i Gadwaladr 

? : n cyluuo Ti'r daroganau hyny ; ac yn y diwedd, cfe a'i cyngliovodd i gyf- 
awni gorchymyn yr angel. 

Yn hyn oil, myfi a debygaf fy mod yn earifbd dichell Alan ; yr hwn ag 
etc yn gydnabyddus a daroganau Myrddin, ac yn gwybod y dylanwad a 
feddent ar feddyliau y lluaws o'n cenedl ; ac yn adnabyddus hefyd o 
wendid meddwl Cadwaladr, a barodd i ryw un ymddangos iddo, a 11 afar u 
wrtho yn rhith angel,- ac felly, wedi cael ei amcan drwy symud rliwystrau 
o'i ffordd, efe a anfonodd lynges gref, dan lywyddiad ei ddau fab ei hun r 
lor ac Ynyr, i adfeddiannu y tiriogaethau Cymreig oddiar y Saeson : 
hwy a laniasant yn Nghernyw, He yr oedd gan y Saeson fyddin fawr wedi 
ei chynnull yn nghyd i'w gwrthladd, a brwydr waedlyd a gymmerth le 



138 DARLITHIATJ AR 

rhyngddynt yn fuan ; ond y Saeson a drechwyd, a'r Llydawiaid a'r 
Cymry a feddiannasant y cyfan o Gernyw, Dyineint, a Gwlad yr Haf. 
Centwin, brenin Wessex, a frawychai wrth weled y Cymry yn gwasgu 
cymmaint ar ei ffiniau, ac efe a gynnullodd lu dirfawr o'r Sacsoniaid a'r 
Eingyl, yn erbyn I for a'i bobl ; ond cyn dechreu ymladd, cymmodi a 
wnaethant, a chytuno i Ifor gymmeryd Ethelburza, cyfnither Centwin, 
yn wraig, a chael o hono yntau fwynhau y tiriogaethau a enillasai, mewn 
heddwch, tra fyddai fyw. Felly Ifor a deyrnasodd ar Gymru tua deng 
mlynedd ar hugain ; ac wedi hyny efe a aeth i Rufain, gan adael y 
deyrnas i'w gwir etifedd, Rhodri Molwynog, mab Idwal Iwrch, ac wyr 
Cadwaladr. 

Dechreuai Rhodri ei deyrnasiad tua'r flwyddyn 720; ac yn fuan wedi 
iddo ddechreu teyrnasu, cyfodai Adelred, brenin Wessex, fyddin fawr, a 
cban anrheithio Dyfnaint, aeth rhagddo i Gernyw, lie y'i cyfarfuwyd gan 
Rodri a'i fyddin, ac efe a faeddwyd gan y Cymry, mewn brwydr dost. Y 
flwyddyn ganlynol enillodd y Cymry ddwy fuddugoliaeth arall ar y 
Saeson — un yn Ngogledd Cymru, mewn lie a elwir Garth Maelazvg, a'r 
Hall mewn lie a elwir Pencoed, yn y Deheudir. Yn y flwyddyn 728, 
amcanai Ethelbald, brenin y Mers, enill y rhandir fras a orvveddai rhwng 
Hafren a Gwy, a'i chyssylltu a'i freniniaeth ; ac i'r perwyl hyny, cyn- 
nullai lu mawr, a daeth i Gymru ; ond y Cymry a'i cyfarfuent ar fynydd 
Carno, gerllaw Crughywel, lie y bu brwydr waedlyd, ac y buddugoliaeth- 
odd y Cymry, wedi colli llawer o'u gwyr, gan yru y Saeson o'u blaen 
drwy yr afon Wysg, lie y boddodd llawer o honynt wrth ffoi, gan fod y 
llifeiriant yn gryf yn yr afon. Ond yn mhen pum' mlynedd ar ol hyn, 
ymunai Ethelbald, brenin y Mers, ag Adelard, brenin Wessex, ac wedi 
brwydr galed, a lladdfa fawr o bobtu, enillasant fuddugoliaeth waedlyd ar 
y Cymry. Fel hyn y dywaid y Brut am y tro hwn : — " Oed Crist 733, bu 
Cad Ddefawdan, lie gwedi ymladd hir a thra chreulon y gorfu y Saeson ar 
y Brytaniaid." Yn mhen dwy fiynedd wedi hyny, sef yn 735, " y bu 
Waith Henffordd, lie gwedi ymladd tost a chreulawn, y gorfu'r Cymry ar 
y Saeson." 

Brwydrau didor a fu rhwng y Cymry a'r Saeson yn oes Rhodri, yr hwn 
oedd yn dywysog dewr a chlodforus ; ac er na allodd lwyddo i adenilly 
tiriogaethau a gollasai y Cymry cyn ei amser ef, efe a amddiffynai y tir- 
iogaethau a ddaethai i'w feddiant yn dra phybyr, yn erbyn eu holl ruthrau 
a'u dichellion ; ac wedi teyrnasu oddeutu deng mlynedd ar hugain, efe a 
fu farw — yn y flwyddyn 750, medd rhai, neu y flwyddyn 755 yn ol ereill 
o'r hen banes wyr ; a'i fab Cynan, a gyfenwir Tindaethwy, a ddaeth i'r 
llywodraeth ar ei ol ef; ac ni chafodd yntau hir seibiant, canys yn y 
flwyddyn 755, torodd amrafael rhwng y Cymry a'r Saeson, o herwydd na 
chydfFurfiai y Cymry ag Eg;lvvys Rhufain, ac felly a'r Saeson, am gadwr- 
aeth y Pasg. Y gwahaniaeth oedd hyn : — Mewn cynghorfa gyffredinol a 
gynnelid yn Nicea, trefnasai Eglwys Rhufain fod y Sul cyntaf wedi y 14 
dydd o'r lloer i fod yn Basg, fel y disgynai y Pasg yn wastad ar y 15, 16, 
17, 18, 19, 20, neu 21 o'r lleuad, ac na ddisgynai byth ar y 14, na byth 
wedi yr 21. A'r Cymry a arferent gadw y Pasg ar y 14 o'r lleuad, neuun 
o'r chwe' diwrnod dilynol i hyny, hyd yr 20fed, fel y disgynai ; a'r can- 
lyniad oedd, y byddai Sul y "Pasg gyda'r Cymry yn Sul y Palmwydd 
gyda'r Saeson weithiau; yr oedd hyn yn peri dadleuon diddiwedd rhyng- 
ddynt. Ar yr achlysur hwn yv ymladdwyd y frwydr a elwir Cad Coed 
Marchan, a'r Cymry a gawsant fuddugoliaeth anrhydeddus ar y Saeson 
yno. O gylch yr un amser yr ymladdwyd brwydr arall gerllaw Henffordd, 
lie y gorfu y Cymry ar y Saeson, ac yn hono y lladdwyd Cyfelach, esgob 



HANES T CTMRT.. 

Morganwg. Ac cto, yn y flwyddyn 757, y bu drydedd brwydr II inflbrdd, 
lie yrenillodd yCymry tuddugohaeth drachefnj ond Dyfnwalab 7. 

y rhyfelwr glewaf o du y Cymry, a laddwyd. wedi iddo wneuthu 
chestion digyffelyb yn y gad liono. 

Mae rhai yn haeru fod \ rhan fwyaf os nad y cyfan e swydd Henffordd 
yn meddiant y Cymry y pryd hyn ; ac os felly, y mae yn amlwg . 
Saeson oeddynt yr ymosodwyr yn y brwydrau hyn, ac na wnelai y ( 
ond amddiffyn eu gwlad : ond wedi cael bias ar gnro y Saeson yn ol yn y 
brwydrau amddiffynol hyn, nyni a gawn eu bod hwythau yn fuan 
hyn yn ymosod yn fynych ar diroedd Lloegr ; ac o'r diwedd, daeth y cyf- 
ryw yiposodiadau mynych o eiddo y Cymry niov flin i'r Saeson, fel ag y 
darfu i Offa, yr bwn yn y iivvyddyn 7o'3 a wnelsid yn iVenin ar y Mer , 
ymroddi i wneuthur clawdd mawr rhwng Gymru a Lloegr, er cyffiniad, 
am yr hyn y mae y Brut yn crybwyll fel y canlyn: — ■" bed Cri.st 766, y 
diffeithiwyd tiroedd y Mers gan y Cymry, ac y gorfuant ar y Saeson, 
eu hyspeilio yn ddirfawr : o achaws hyny y gwnaeth OHa, brenin , 
y ciawdd mawr a elwir "Clawdd Offa," yn derfynfa rhwng gwlad Cymru 
a'r Mers, fal y mae fyth yn parhau." 

Ar y pryd hwn hefyd y symudwyd prif sedd breninoedd Powys, o lien- 
awern, gerllaw yr Amwytbig, i Mathrqfal, yn swydd Drefaldwyn. Os 
felly y bu, y mae yn ymddangos fod hen lys Pengwern wedi ci adgyweiric 
ar ol ei anrheitliiad pan laddwyd Cynddylan yno, fel y crybwyllem yn y 
bummed Ddarlith. 

Ond er i Offa, drwy gynglireiriad y breninoedd Seisnig ereill r lwyddo i 
dravvsfeddiannn y tiroedd isel a orweddent rhwng Gwy a Hafren, a chodi 
y clawdd yma er amddiffyniad i'w deyrnas rhag rhuthrau y Cymry, ni DU 
yr un fiwyddyn yn sefyll cyn i'r Cymry dori drwyddo, ac anrheithio y 
wlad. 

" Oed Crist 776, y eodes gwyr Gwent a Morganwg T ac a aethant am ben 
y .Mers, ac y torasant Glawdd Offa yn gydwastad ar llawr, ac wedi hyny 
dychwelyd ag yspail fawr." A thrachefn, dywedir — 

"Oed Crist 784, y dilfeithiwyd y Mers gan y Cymry, ac Offa a wnaetii 
glawdd yr ail waith, yn nes attaw, a gadael lie gwlad rhwng Gwy a Haf- 
ren, He mae llwyth Elystan Glodrydd, lie ydd aethant yn un o bum' 
breninllwyth Cymru." 

Yr ail glawdd hwn, fel y tybir, a elwir yn Watt's DyJce, ond am ba 
reswm nis gwn, ac nis gwelais neb yn gallu dyfalu. Mae clawdd Offa yn 
dechreu wrth y Maes Glas, ar Ian Dyfrdwy, gerllaw Treffynon, yn swydd 
Callestr, ac oddiyno yn cyfeirio tua'r dehau, gan gadw agos i ddwy iilhlir 
i'r dwyrain o'r Wyddgrug, ychydig i'r gorllewin o Gaergwrle, Gwrecsam, 
Ilhiwabon, y Waun, a Chroesoswallt, ac yn mlaen at Hafren, uwchlaw 
Llandrinio 5 a chan ddechreu drachefn with Talybont {Buttington,) cerdda 
ychydig i'r dwyrain i Drefaldwyn, a Chlunwy, trwy Dref-y- clawdd 
{Knighton,) ac i'r gorllewin i Lanandras {Presteign,) ac oddiyno at yr 
afon Wy, yn swydd Henffordd, ychyaig islaw y Gelli ; ac oddiyno y mae 
yn cyfeirio tua swydd Gaerloyw, He y gwelir ei olion yn dra amlwg ger- 
llaw Cas Gwent, neu Chepstow. 

Y clawdd arall sydd yn cadw yn yr un cyfeiryd, ond ychydig yn nes i'r 
dwyrain ar hyd y ffordcL 

Ond er y cloddiau hyn, ei flino yn ddirfawr a gaffai Offa yn barhaus 
gan y tywysogion Cymreig; ac o'r diwedd, wedi ymgynddeiriogi gan eu 
cadrutlirau parhaus, efe a gynnullodd ei holl ymadferthoedd, i wneuthur 
cadruthr dinystriol arnynt; ac ar Forfa Rhuddlan y cyfarfu y byddinoedd, 
ac ymladd caled a fu rhyngddynt; ac yn y frwydr hone lladdwyd Carad- 



140 BARLITHIAU AR 

awg, brenin Gwynedd, a Meredydd, brenin Dyfed. Haerir mai ar yr 
achlysur yma y cyfansoddid yr hen don Gymreig a elwir "Morfa Rhud'd- 
lan."* 

Yn y flwyddyn wytli gant, medd y Brut, y bu y frwydr anffbdue yraa r 
ac yn fuan wedi hyny y bu farw Offa. Pa beth a ddeuai o Cynan Tin- 
daethwy, yr hwn a gyfenwid yn frenin Cymru oil, yn yr adeg yma nid yw 
amlwg, cany3 ni chawn air o son am dano ef yn y mynegiadau am yr 
ymrysonau parhaus rhwng y Cymry a Saeson yr ymylon. Prin y gallaf 
feddwl ei fod ei hun, na neb yn ei oes ef, yn bwrw bawl i bennaduriaetk 
Cymru oil ; ond bod yr anrbydedd hwnw yn cael ei roddi iddo gan hanes- 
wyr diweddarach, o berwydd ei darddiad o waedoliaeth Cadvvaladr, ac 
hefyd am ddarfod i rai o'i biliogaeth ymddyrcbafu i'r sefyllfa anrbyd- 
eddus bono mewn.gwirionedd. Gallem feddwl mai yn y rhandir o Fon a 
elwir Tindaethwy, yr oedd etifeddiaeth neillduol Cynan ; a'i fod yn honi 
hawl o lywodraeth boll ynys Fon, yn ngbyda rhyw ranau ereill o Wynedd. 

Yr oedd gan Cynan frawd o'r enw Hywel, yr hwn yn ol yr hen gyfraith 
a elwir Gavel-kind (o'r Cymraeg " Gafael gynt, medd rhai, neu y Saesneg 
" Give all kind," medd ereill, trwy yr hon y rhoddid i bob un o'r plant 
hawl gyfartal i feddiannau ei dad) a honai ei hawl o ynys Fon, fel ei ran, 
ar ol ei dad llhodri ; ond a hyn ni chydsyniai Cynan, ac am hyny y ddau 
frawd a ymbarotoent i fyned i ryfel a'u gilydd am yr ynys. Oddiwrtb y 
crybwylliad a gawn ni o'r amgylchiad yma yn y Brut, fe ymddengys mai 
yn Llanfaes, yn agos i Beaumaris, y bu y frwydr hon, llanerch yr ymladd- 
yrfd llawer brwydr waedlyd ami wedi hyny : — 

" Wyth gant a deg, y bu waith Llanfaes, yn Mon, ac y tloded brenin- 
iaeth Fon a breniniaeth Dyfed, oblegyd rhyfel a fu rhwng Hywel Fychan 
a Chynan ei frawd, ac y goresgynodd Hywel ynys Fon, gan orfod o hir 
ymladd ami." 

Ond ni chafodd fwynhad parhaus o'i feddiant yno; canys Cynan a'i 
cyfarfu mewn ail frwydr, ac er iddo gael ei orchfygu y tro hwnw hefyd, a 
cholli llawer o'i wyr, efe a ymadnerthodd drachefn, ac a ymladdodd dry- 
dedd brwydr ag ef, yn yr hon y llwyr ddymchwelwyd gallu Hywel, fel y 
bu raid iddo ffoi am ei einioes i ynys Manaw. 

" Yn y flwyddyn 814, y bu ryfel yr ail waith rhwng Hywel a'i frawd 
Gpnan, ac a laddes lawer o'i wyr ef, ac yna Cynan a gynnulles attaw lu 
mferawg dros ben, ac am ben ei frawd Hywel y rhuthres, a'i yru o Fon 
yn Manaw." 

Cyn nemawr fwynhad o ffrwyth y fuddugoliaeth hon, bu farw Cynan, a 
chan nad oedd biliogaeth ar ei ol ond un fercb, o'r enw Essyllt, yr hon 
oedd yn briod a phendefig o'r enw Merfyn Frych, yr hwn oedd yntau o 
waedoliaeth tywysogaidd, i hwn, yn rhinwedd ei briodas, y daeth etifedd- 
iaeth ac anrbydedd y tywysog trengedig. Y pendefig crybwylledig oedd 
fab i Gwyriad ab Elidyr, yr hwn a ddisgynai mewn llinacb uniawn o Belt 
frawd Bran ab Llyr ; a'i fam oedd Nest ferch Cadell Deyrnltwg, j r r hwn 
oedd fab i Brochwel Ysgitkrawc. Trigias y tywysog hwn, yn ol rhai o'r 
hen haneswyr, oedd yn y Penrbyn, Llandegai ; ac y mae Lewys Mon, yn 
ei awdl i Syr William Griffith o'r Penrbyn, yn y flwyddyn 1500, yn dy- 
wedyd fod ei arfogaeth bivysig yn crogi yn y neuadd fawr yno y pryd 
hyny ; a gresyna pob g'wir hynafiaethwr na buasent yno eto. 

* Heblaw fod y Cymry wedi colli y frwydr ar Forfa Rhuddlan, fe ddywedir i'r 
rhai a geisient ffoi o'r frwydr ibddi yn y riior'fa, ac i Offa yn ei gynddaredd erehi 
lladd, mewn gwaed oer, yr hoil wyr a phlant a syrthiasai i'v^ ddwylaw, fel na ddi- 
angudd ond ychydig fenywod rliag dinystr a galanaa, — M. Paris, 



WANES Y CYMRY. 141 

Nis cawn un crybwylliad ddarfod i Hywel gynnyg gwrthddadleu 
Merfyn o oraedd ('yuan ; ond cafodd waith tnawr i'w wneyd i ■ 
gelyn galluog arall, Bei Egbert, brenin j rllewinol. \ r h 

oresgynai Wynedd a byddin gadarn, gan gymmeryd arglwyddn 
oniawg, yn awydd Ddinbach, ac anrheithio yr hull wlaa, hyd fyoyddoedd 
Eryri ; yna efe a aeth drosodd i ynya Fon, ac yn Llanfaee ymleddid 
brwydr waedlyd rhwng Merfyn a'r penadur galluog a grybwyllwyd, 
yr hwn yr unid y saii.li freniniaeth Seis'iiig; ac wedi brwydr wa 
lawn, Egbert a enillodd y fuddugoliaeth, ac yn y canlyniad a gymm 
feddiant o'r ynys ; ac efe a orchymynodd naa gelwid hi inwyacn yn Mon, 
oad Anglesey — sef, ynys yr Eingyl. Er hyny nid hir y bu yr yni 
meddiant y Saeson, canya y Cymry a gryihasant eu byddin, ac a'l had- 
enillasant yn fuan. Yn y nwyddyn 818 y bu y frwydr hon, yn Llani 
Ymladdodd Merfyn Frych lawer brwydr galed a'r Saeson ar ol hon, ac 
mewn un o honynt o'r diwedd efe a gollodd ei fywyd. Crybwyllir 
honynt fel y canlyu : — 

" Oed Crist 838, gwaith Cyfeiliawc, lie y bu ymladd tra tlio^t rb\. 
Cymry a Bertkrwyd, brenin y Mers ; ac vno y lladdwyd Merfyn Frych. 
brenin y Brytanieid. Ac yn amaer Merfyn y gorfu ar y Brytanieid 
yn Lloegr ynbyw, ymroddi yn Saeson, neu adael on gwlad a'u cartrefoedd 
yn mben tvi mis. Yn yr un flwyddyn y bu Waith Ffergllwg, rhwng 
a Hafren, He bu Haw uchaf y Cymry."* 

"Oed Crist 810, y bn ail Waith Fferyllwg, lie y lladdwyd 11a wer o bob 
tu, fel nas gellid barnu y Haw uchaf, nac i'run na'r Hall o honynt." 

Mae hynafiaethwyr ereill yn barnu mai yn mrwydr CeteU, rai blj 
oedd yn ddiweddarach nag a nodir uchod, sef tuag 843, y cwympodd 
Merfyn, wrth ymladd a Bertlirwyd, brenin y Mers. 

Wedi marwolaeth Merfyn, meddiennid ei orsedd gan ei fab Rho* 
gyfenwid " Rhodri Mawr," a hyny yn benaf, efallai, am ei fod yn medd- 
iannu agos y cyfan o freniniaetnau Cymru fel ei eiddo priodol ei hunan — 
meddiannai Wynedd fel etifeddiaeth o du ei fam Essyllt, ferch Cynan 
Tindaethwy ; Dyfed a ddaetb iddo fel etifeddiaeth ei wraig Anghi 
merch ac etifeddes Meyric ab Dyfhwal ab Arthur ab Sitayllt, brenin 
Ceredigion ; Poivys a ddaeth iddo fel etifeddiaeth ei nain o du ei da 
hon oedd chwaer ac etifeddes i Cangen ab Cadell, brenin Powya. 

Un o'r pethau cyntaf a wnaeth efe wedi meddianuu y lly wodraeth, oedd 
rhanu Cymru yn dair taiaith — sef, Aberffraw^ Dinefawr, a Maihtafai — y 
rhai a lywodraethid gan lath o raglawiaid teyrngedawl iddo ef. Ei'e hefyd 
a sefydlai ei brif lys breninol yn Aberffraw. Ond ni chafodd efmwy na'i 
dad nemawr o heddwch i fwynhau ei diriogaethau 5 canya Berthrwyd, 
wedi y fuddugoliaeth a enillasai yn Nghetell, a chwymp y gwron 
fyn Frych, a feddyliai na byddai yn orchest galed iddo orchfygu un 
mor ieuanc a dibrofiad a Rhodri; ac fel hyn y cawn y mynegiad am yr 
helynt: — 

"843. Rhodri Mawr ab Merfyn Frych a ddechreuwys wladychu ar y 
Cymry, a gorfod amddifadu a'r Brytaniaid oeddynt yn byw yn Lh . 
myned yn un a'r Saeson a wnaethant hwy. A rhyfel mynych a mawr a fu 

* Egbert a gymmerocld Gaerlleon ar Ddyfrdwy ocldiar y Cymry, yr hen 
hyny a fuasai yn brif ddinas Gwynedd ; ac ei'e a barodd fwrw i lawr ddehv bri s 
Cadwallon, brenin y Brytaniaid, a'i hanorddo, a gorchymyn nas cyfodid '. 
cliefn gan neb, dan boen marwolaeth. Efe hefyd a warafunai alw yr ynys nv 
"Brydain," ond England— "Tir yr Eingyl." Wedi ei fanvolaeth, teyrnasodd i 
EthehvolfT, yr hwn a roddes ei ferch yn wraig i Berthrwyd, brenin y .Mers. 
Rhif. 6. 



142 DARLITHIAU AR 

rhwng Rhodri a Berthrwyd, brenin Mers ; yr hwn Ferthrwyd a fynwys 
gynnorthwy gan Ithelwlff ei frawd, ac a ddaeth a llu dirfawr i Fon, gan 
ddifFeithiaw gwlad y ffordd y cerddynt, fal y gwnai y Paganiaid digred a 
bedydd. Myned a wnaeth Rhodri yn eu herbyn, a llu dewisawl o'r Cymry 
gydag ef ; ac yn gynnorthwy iddaw y daeth Meurig ab Hywel, brenin 
Morganwg, a llu cadarn ; a'r Meurig hwnw a laddwyd yn y frwydr bono. 
Eitlir gyru fFo ar y Saeson o'r diwedd, gwedi ymladd tost a cbreulawn." 

Wedi hyn, cafodd Berthrwyd fwy na digon o waith i gadw ei diriog- 
aethau ei hunan o grafangau y Daniaid, y rhai a eilw yr hen haneswyr 
Cymreig, y "Paganiaid duon," ac weithiau, y " Llu du." Math o for- 
ladron ysglyfaethus oeddynt o Denmarc a'r Llychlyn, y rhai, oddeutu y 
flwyddyn 846, a oresgynasant ran fawr o Loegr, gan orchfygu Athelstan, 
brenin Caint, a brawd i'r EthelwlfF a grybwyllwyd uchod ; ac wedi hir 
ymladd a'r giwed yma, y rhai oeddynt yn yingryfhau yn y wiad, er ei 
noil ymdrechion, Berthrwyd a adawodd ei deyrnas, ac a enciliodd i Ruf- 
ain, lie y bu efe farw cyn nemawr o amser, o dor calon; ac nid hir y bu 
EthelwlfF heb ei ddilyn yr un modd, gan adaei y deyrnas i'w feibion. 

Ond yr oedd y Saeson wedi cael gormod bias ar y gwledydd breision a 
ddygasent tlrwy drais oddiar yr hen Gymry druain, i roddi i fynu eu 
meddiant o honynt i'r Daniaid yn rhwydd ; felly dal i ymladd yn ofnadwy 
a wnaethant, hyd onid aeth y nyth yn rhy boeth i'r Daniaid i aros yn eu 
plith ; felly hwy a enciliasant i'w llongau, gan benderfynu anrheithio rhyw 
ranau o Gymru. Bu Rhodri yn ymladd brwydrau celyd a hwy amryw 
weithiau; canys fe'n hysbysir yn yr hen hanesion Gwyddelig, i Gorm, neu 
Gurmund, blaenor y "llu du," gael ei ladd gan Rodri frenin Cymru, tua'r 
flwyddyn 855. A thrachefn, nyni a gawn y mynegiadau byrion a ganlyn 
o'r hen groniclau Cymreig : — 

" Oed Crist 860, y bu cad Wythen, lie lladded llawer o'r Cymry a'r 
Saeson, fal nas galled y Haw uchaf nac i'r naill na'r Hall o honynt. A'r 
un flwyddyn y daeth y Paganiaid i dir Gwyr, ac a'u gyrwyd ymaith gyda 
galanasdra mawr." 

"Oed Crist 865, y lladded Cynan Nawdd Nifer, neu Nant Nefer, j 
dewraf a'r ardderchocaf yn ei ddydd o ryfelwyr Cymru." 

"868, Y bu gwaith Brynonnen, ac y daeth y Paganiaid duon lawer 
gwaith yn yr un flwyddyn i Gymru a Lloegr, a chael y gwaethaf yn mhob 
gossawd." 

"870, Y bu waith Llangollen, a lladdfa fawr yno." 

" Yn yr un flwyddyn y boddes Gwgan ab Morydd ab Llywarch Llwyd, 
brenin Ceredigiawn, yn morio dros afon Llychwr yn Ngwyr, er gyru y 
Paganiaid duon o'r wlad hono." 

" Yn yr un flwyddyn y bu waith Bangor, lie y lladdwyd y Saeson wrth 
y niferoedd, a'r meini a dreiglwyd arnynt oddiar y bryniau ; ac yn mhlith 
ereill, esgob Bangor." 

"872, Y bu waith Bangoleu yn Mon, He y gorfu Rhodri a'r Cvmry ar y 
Paganiaid duon, mewn brwydr galed ; a gwedi hyny, yn yr un flwyddyn, 
gwaith Manegid yn Mon, lie difethwyd y Paganiaid duon." 

Yr ydwyf yn meddwl mai tua chymmydogaeth y lie a elwir Pen y graig- 
wen, yr ymladdwyd y frwydr a elwir gwaith Bangoleu ; ond nis gellais 
lwyddo i gael allan tua pha gwr o'r ynys y mae y lie a elwir Manegid 
yn Mon; ond gallem feddwl oddiwrth y dyfyniad uchod fod Rhodri wedi 
caffael buddugoliaeth drwyadl ar fyddin y Daniaid yn y fan hono, beth 
bynag. 

Tua'r un pryd yr oedd byddin arall o'r Daniaid wedi tirio yn Neheu- 
barth Cymru, dan arweiniad dau gadflaenor o'r enw Haldane a Hungare, 



HANES Y CYMRY. 143 

gan anrheithio y wlad y (For del y cerddent, a distrywio pob peth o'u blaon 
yn ddiarbed; ond y Saeson gofllewinol a'u eyfarfuant yn swydd Dyfnaint, 
lie y lladdwyd eu dau gadlaenor, a deuddeg cant o'ugwyr; ac felly y 
cafodd y Cymry a'r Saeson ymwared dros amser oddiwrth ormes y Dan- 
iaid : ond y fuan wedi i'r Saeson gael ymwared oddiwrth ormes y gelyn- 
ion blinion hyn, hwy a»ddechreuasant gwerylu eilwaith a'r Cymry; a thua 
Y flwyddyn 877, aeth byddin luosawg o honynt i ymosod ar Rbodri yn 
Mon, a brwydr waedlyd a gymmerodd le rhwng y ddwy genedl, yrhon a 
elwir mewn hen hanesion, "Gwaith Duwsul yn Mon." Yn y frwydr hono 
lladdwyd Rliodri Fawr, a'i frawd Gicriud, a Gweirydd fab Ovvain Mor- 
ganwg. Yr alanas hon a barodd i wragedd Mon ymgyffro mor fawr, fel y 
cymmerasant arfau, ac y rhuthrasant ar y Saeson mor bybyr, mewn He, 
debygwyf, a elwir "Pen bod ail ff ran" yn agos i Amlwch, gan en lladd yn 
ddiarugaredd, fel y bn raid i'r gweddill ffoi o'r ynys. — Y mae amryw 
leoedd yn y gymmydogaeth bono yn dwyn arnynt enwau a ddynodant 
ymrysonfa waedlyd — megys, " Rhos yr ormes," " lth yd yr alanastra," 

Khyd gwaed gwyv," neu Gwyriad efallai. 

u Yr un flwyddyn y bn waith Bhiw Saeson, yn Morganwg, lie y gorfu y 
Cymry ar y Saeson, a'u lladd yn aruthrawl." 

Yr ydym wedi crybwyll yn barod fod Rbodri wedi rhann Cymru yn 
dair talaith ; a chyn ei farwolaeth, efe a drefnasai fod i'w dri mab benaf 
etifedi 1 : hiau dywededig yn y drefn ganlynol : — i Anarawd y trefnid 

Aberffraw, a , 3 ruth eg cantref cyssylltiedig a'r dalaitb bono, o For Wer- 
ydd hyd afon Dyfi ; i Gadell y rhoddai Ddinefwr a'i phymtbeg cantref, yn 
cyrhaedd o safn afon Dyfi hyd enau yr Hafren ; ac i Merfyn y vhoddes 
Boivys a'i phymtbeg cantref, o afon Dyfrdwy hyd y bont ar Hafren, yn 
Ngha^rloyw. Ac efe a drefnodd ar fod i Anarawd a'i olynwyr dalu yr 
ben deyrnged i goron Lloegr, a bod i'r ddau ereill a'u hetifeddion gyd- 
nabod ucbafiaeth tyvvysog Aberffraw ; a bod iddynt gynnortbwyo ac 
amddiffyn y naill y Hall yn wyneb unrhyw gadruthrau gelynol a wnelid 
arnynt. Efe a drefnodd hefyd yn mhellacb, os digwyddai i unrhyw am- 
rafael gyfodi rjtiwng tywysog Aberffraw a tbywysog Abevteifi, neu Ddin- 
efwr, fod i'r tri tbywysog gyfarfod ar Fwlch y Pawl, a bod i dywysog 
Powys fod yn athrywynwr rhyngddynt, er penderfynu eu dadl. Ond os 
tywysog Aberffraw a tbywysog Powys a gwympent allan a'u gilydd, yr 
oeddynt i gyfarfod eill tri ar Ddol Rhianedd (yr un, fel y tybir, a Morfa 
Caer, ar Ian afon Dyfrdwy, yr bwn a elwir weithiau "Morfa Rhianedd,") 
a thywysog Dinefwr i benderfynu eu dadl. Ac os rhwng tywysogion 
Powys a Dinefwr y byddai yr amrafael, yna trefnid cyfarfod y tri thy- 
wysog i fod yn Llys Wen, ar Ian yr afon Wy, a tbywysog yr Aberffraw 
i weinyddu rhan athrywynwr. 

Ac er rboddi atalfa fwy effeithiol i gadruthrau y Saeson, efe a ordeiniai 
fod i'r boll gestyll a'r amddiffynfeydd, trwy y tair talaith, gael eu badgy- 
weirio a'u cadarnhau : ordeiniai befyd fod i'r eglwysi a'r crefydd-dai gael 
eu hadnewyddu a'u haddurno ; a bod i Hanes Prydain, wedi ei cbofrestrn 
a'i hadysgrifiaw yn fFyddiawn, gael ei chadw ynddynt. Mae yn ddiau 
mai amcan mawr Rbodri, trwy y petbau hyn, oedd diogelwcb a chadernid 
y genedl; fel, a hwy yn gyd-dylwyth yn Ngwynedd a Debeubartb, y 
gallent gydfod fel brodyr, ac os byddai raid, gydgynnull eu lluoedd yn 
erbyn y gelyn cyffredin. Ond i'r gwrtbwyneb yn bollol y bu ; canys yn 
benben a'u gilydd yr aetbant o hyny allan, a'u cecraeth barbaus a achlys- 
urai lawer o dywallt gwaed, ac felly drygwyd a gwanbawyd y genedl yn 
ddirfawr. Gyda golwg ar y trefniadau hyn y canai Dafydd Nanmor, tua 
ehanol y bymthegfed ganrif, fel hyn :-— 



144 DARLITHIAU AR 

Tri rfiab i Rodri mewn tremyn — eu cad, 
Cadell, 'Narawd. Merfyn : 
Rhanodd ef yr hyn oedd un, 
Rhoddiad holl Gymru rhy'ddyn. 

"Wyth gant llawn a'i w'rantu, — pen rhinwedd, 
Pan ranwyd holl Gymiu, 
A saith deg, llawn wan eg llu, 
Eisoes oedd oed yr Iesu. 

Rhanodd a gadodd er gwell, — dawn ufudd, 
Dinefwr i Gadell ; 
Y mab hynaf o'i 'stafell — 
Pena' o wyr ! pwy un well ? 

Anarawd gwastawd dan go' — yn gyfan 
A gafas Aberffro : 
A daioni Duw yno, 
Fe biau breinniau a bro„ 

Gwir, gwir a dd'wedir i ddyn, — paun ifangc, 
Powys gafas Merfyn : 
Llyna'r modd yr adroddyn', 
Treiir rhwng y triwyr hyn. 

Gwelwn fod y bardd yn golygu mai Cadell, ac nid Anarawd, ydoedd 
cyntafanedig Rhodri ; ond pa fodd y cydsaif hyny a phenodiad Anarawd 
yn frenin Aberffraw, a'r trefniad i'w frodyr ereill dalu teyrnged iddo, nis 
gwn. Efallai fod Rhodri yn gweled rhyw gymhwysder rhagorach ynddo 
i'w olynu ef yn ngorsedd Gwynedd, os nad efe oedd y mab henaf ; ac mai 
hyny a fu yn brif achos o fod ei ragdrefniad crybwylledig mor aflwydd- 
iannus ; canys cyn pen nemawr o amser ar o] folaeth Rhodri, Cadell 

a ddechreuai anfoddloni ar ei ran, a chan gasglu ei fyddinoedd yn nghyd, 
efe a ymosododd yn gyntaf ar ei frawd Merfyn, gan ddwyn talaifh Powys 
oddiarno ; a thrwy hyny, efallai, y bwriadai ymgadarnhau yn ddigonol i 
ymosod cyn hir ar ei frawd Anarawd, a dwyn y benteyrnedd oddiarno; 
canys y mae yn hawdd i ni gasglu oddiwrth gymmaint a feddwn o gry- 
bwyllion am dano, ei fod ef wedi meddwl cael myned yn frenin y dywys- 
ogaeth oil. 

Yn fuan ar ol marwolaeth Rhodri, bu i lawer o Gymry Ystrad Clwyd a 
Chumberland, y rhai oeddynt yn cael eu blino a'u gwanhau yn ddirfawr 
trwy gadruthrau parhaus y Saeson, yr Ysgotiaid, a'r Daniaid, arnynt, 
adael eu gwlad, dan arweiniad un Robert, a dyfod i Wynedd yn nechreu 
teyrnasiad Anarawd, o flaen yr hwn y dodasant eu cwyn, gan atolygu 
caniatad ganddo i wladychu mewn rhyw gwr o'i dalaith ; yntau, gan dos- 
turio wrth eu cyflwr, a roddes genad iddynt i feddiannu yr holl wlad 
rhwng Caerlleon a Chonwy, sef Maelawr a Dyffryn Clwyd, Rhufoniawg, 
a Thegeingl, os gallent yru y Saeson ymaith, y rhai a drawsfeddiannasent 
y broydd hyny yn ddiweddar. Hwythau, gan fod yn ddiolchgar am y 
fath gynnygiad, a ddechreuasant ar eu gorchwyl yn bybyr, ac nid hir y 
buant cyn gyru y trawsfeddianwyr Seisnig ar ffo, ac enill yr holl randir 
bono iddynt eu hunain ; ac y mae yn debyg mai hiliogaeth y dewrion 
hyn yw y rhan fwyaf o breswylwyr y broydd dywededig hyd heddyw. 

Ond nid hir y cawsant feddiannu eu tiriogaeth newydd mewn heddwch, 
canys Edryd, due Mersia, deiliaid yr hwn a drawsfeddiannasent yr ardal- 
oedd uchod, nis gallai oddef y fath ddyrnod i'w ysbryd uchel, heb wneyd 
ymdrech egniol i'w hadenill ; ac i'r perwyl hyny, efe a wnaeth barotoadau 
mawrion. Ond y Cymry, wedi cael hysbysiad%'i amcanion, a gynnullas- 



BANES Y CYMRY. 14T) 

Bfnt cm holl anifeiliaid a'u da, ac a'u oludasant dros afon Gonwy, or eu 
cyfleu mewn gwell diogelwch ; ac Anarawd a gasglodd ei holl lilwyr yn 
nghyd i'w cynnorthwyo, ac a drefnodd ei fyd lin ar Ian an afon Gonwy, 
mewn He a elwir Cynwyd, He y cyfarfu y Saeson & , f, gan fod yn dra 
hyderua o'r fuddugoliaeth drwy nerth eu byddin ; ond wedi ymladd caled, 
Anarawd a gafodd fuddugoliaeth drwyadl ar y Saeson, ac a'u hymlidiodd 
hyd eu gwlad eu hun! nc felly cafodd y Cyrary breswylio y rhandiroedd 
crybwyllodig mewn heddweli, dros yspaid hir ar ol y frwydr Hon. Galwyd 
y fuddugoliaeth ysplenydd yma "Dial Rhodri," am fod Anarawd wedi 
cael cyneustra teg ar yr achlysur yma, i ddial gwaed ei dad Rhodri ar y 
son. % 

Yn mhen peth amser wedi hyn, daeth cenfaint o'r Daniaid, wedi cael 
curfa lem gati y Llydawiaid, ac a ynulywalltasant ar Wynedd, ar fedr dial 
y sarhad a gawsant yn Llyda**, ar garedigion y Llydawiaid yn Nghymru. 
Ond o'r diwedd, llwyddodd Anarawd i gael ymwared o'r pla blin yma 
unwaith eto : ac yna, wedi cael Uonydd oddiwrth estroniaid oddiallau, 
nyni a'i cawn yn cynnull ei wyr, ac yn adnewyddu ei fyddin, i wynebu 
tua'r Deheubarth, yn erbyn ei frawd Cadell, ac yn anrheithio Ceredigion 
ac Ystrad Gwy. Efallai mai y prif reswro am y cadgyrchiad yma ydoedd 
anufudd-dod Cadell i drefniad ei dad Rhodri, i gymmeryd penderfyniad 
ar y ddadl lhyngddo a'i frawd Merfyn, gan y trydydd brawd Anarawd. 
A gallem gasglu i'r moddion llym a ddefnyddiodd tywysog Gwynedd, ar 
hyn o bryd, fod yn effeithiol i orfodogi y trachwantus Gadell i adferu 
Powys i'w thywysog eyfiawn, Merfyn. Ond yw yn debyg fod Merfyn yn 
hoffus gan ei bobl ei hun, canys fel hyn y'n hysbysir am ei ddiwedd yn v 
Brut:— 

" O. C. 892, y daeth Narawd, brenin Gwynedd, i ddiffeithiaw Ceredig- 
jjiwu, sefcyfoeth Cadell ei frawd ; ac a losges yr holl dai a'r ydau yn 
Nyfed ac Ystrad Tywi yn greulawn iawn. Yr un flwyddyn y lias Merfyn 
brenin Powys, gan ei wyr ei hun." 

Tua'r flwyddyn 900, y tiriodd lgmond, a byddin gref o'r Daniaid, yn 
ynys Fon ; a'r Cymry a ymarfogasant, kc a ymgynnvillasant ar frys i'w 
gwrthladd, a hwy a'u cyfarfuant mewn lie a elwir '' I*laes Rhos Meilion," 
er cof, efallai, am y frwydr hon. Nid wyf yn deall fod un lie yn yr ynys 
yn myned dan yr enw hwnw yn bresenol : ond mewn hen ddarlunlen o 
Gymru, gwelais y lie yn cael ei nodi yn y rhan o'r wlad a elwir Rhos- 
colyn, ychydig i'r deliau o Gaergybi, lie yr oedd porthladd manteisiol i'r 
Daniaid lanio. 

Bu Anarawd fy w tua thair blynedd ar ddeg ar ol yr helynt hon ; a chan 
fod yr holl hen gofion mor ddystaw yn ei gylch, dros yr yspaid crybwyil- 
edig, hyderwn ei fod wedi cael prydnawn lied dangnefeddus, ar ol y bove 
blin ac ystormus a fuasai i'w deyrnasiad. 

Yn yr adeg yma hefyd yr oedd Alffred Fatvr yn teyrnasu yn mysg y 
Saeson, ac efe oedd frenin doeth a dewr, a gwnaeth fwy tuag at wellhau 
moesau y Saeson, a meithrin llenyddiaeth yn eu mysg, cystal ag er eu 
gwaredu oddiwrth ormes y Daniaid, nag a wnelsai un brenin o'i flaen t f. 

Wedi iddo Iwyddo i ddarostwng y Daniaid, efe a gynnullodd o'i ddeu'oi 
rai o'r gwyr doethaf a dysgedicaf a feddai y cenhedloedd cylchynawl idda. 
ac yn mysg ereill efe a lwyddodd i gael gin Gymro dysgedig o'r enw 
Asser, yr hwn oedd yn arcbesgob yn Mynwy, sef Ty Ddewi, i ddyfod a:;o 
i fod yn athraw ; a'r gwr hwnw, ar ei gais, a gyrieithodd hen gyfreithiau 
Dyfnwal Moelmud, i dafodiaith y Saeson, yn righyda'r rhelyw o'r cyfreith- 
iau Cymreig oeddynt mewn bod y pryd hyny ; ac o'r rliai hyn yn benaf y 
Ifurfiodd x^lfFred egwyddoribn deddfwriaeth i'w Sdeiliaid, fel y mae yn 



146 



DARLITHIAU AR 



dra eglur mai math o gyfieithiad o'r ben gyfreithiau Cymreig yw yr hen 
ddeddflyfr Seisnig a elwir Marsian Law ; gan hyny, y mae y Saeson yn 
ddyledus i athrylitli ein cenedl ni am rai o'r trefniadau cyfreithiol ydynt 
yn fwyaf o anrhydedd i'w teyrnas hyd beddyw — megys y " Prawf drwy 
Reithwyr," &c. 

Trwy gyngbor Asser befyd y darfu i Alffred sefydlu prif atbrofa Rbyd- 
ycbain, er gweini addysg i bendefigion ieuainc ei deyrnas. Meddylir mai 
yr un oedd yr Asser hwn a " Geraint Fardd glas," neu y "Bardd glas o'r 
gadair." 

Bu Cadell, tywysog Dinefwr, farw yn y flvvyddyn 907, sef tua chwe' 
blynedd o fiaen ei frawd Anarawd, gan adael ar ei ol dri o feibion — sef, 
Hywel, a gyfenwir " Hywel Dda," a Meurig a Chlydawc. Hywel a'i dy- 
lynodd yn llywodraetb y Deheudir, ac a drodd allan yn dywysog tra 
enwog; ac mewn amser, trwy ei ddoetbineb a'i gyfiawnder, efe a gafodd 
benteyrnedd holl Gymru i'w law. 

Yn y flwyddyn 913, bu farw Anarawd, tywysog yr Aberffraw ; a'i fab, 
Idwal Foel, a'i dylynodd yn y llywodraetb, ac efe a feddiannodd orsedd 
Gwynedd dros oddeutu deng mlynedd ar hugain ; ond nid ydwyf yn deall 
iddo enili unrhyw enwogrwydd, nac amcanu chwaith at yr- ucbafiaetb yn 
mysg y tywysogion, a bertbynai i'w dad. 

Efallai fod Hywel Dda, trwy ei ddoetbineb rbagorol a'i anianawd hedd- 
ycblawn, wedi llwyddo i unaw y tywysogion Cymreig mewn heddwcb a 
chyfeillgarwcb dros ei amser ef ; a tbrwy fod y fath undeb, trefn, a chad- 
ernid, o fewn ei deyrnas ei hun, fod ei gymmydogion yn arswydo rhag 
ymosod ar un parth o Gymru yn ddiacbos, ac yn dewis ymostwng i'w 
amodau teg, yn bytracb na chyfrroi ei ddigofaint ; ac felly i'n gwlad an 
cenedl gael seibiant glew i anadlu mewn tangnefedd ar byn o bryd. 

Yn agos i ddiwedd teyrnasiad Idwal, darfu i Edmwnt, brenin y Saeson, 
yn y flwyddyn gyntaf o'i deymasiad ef, wasgu yn drwm ar y Daniaid, gan 
adgymmeryd y dinasoedd a drawsfeddiannasent, fel y bu raid iddynt lwyr 
ymostwng iddo ; a chan gymmeryd eu bedyddio i'r ffydd Gristionogawl, 
hwy a wnaethant gyfamod heddwcb ag ef. Yn y flwyddyn ganlynol, 
carcharwyd pendeiig Cymreig, o'r enw Cadell, fab Artbual, gan y Saeson 
— am ba acbos, nis mynegir; ond fe ymddengys fod Idwal yn ystyried y 
fath weithred yn sarbad arno ef a'i deyrnas ; am byny, efe a'i frawd Elis, 
neu Elisseu, a gynnullasant fyddin o wyr, ac a ymosodasant ar y Saeson 
a'r Daniaid, y rhai oeddynt ar byn o bryd mewn undeb; ond yn y frwydr 
fe laddwyd yr hen dywysog Idwal, a'i frawd Elis. Gadawai Idwal, 
tywysog Gwynedd, cbwecb o feibion ar ei ol — sef, Meurig, Iefaf, Iago, 
Cynan, Idwal, a Rhodri; a'i frawd Elis a adawai o'i ol fab a elwid Cynan, 
a merch a elwid Trawst, mam i Gynan ab Sitsyllt, Gruffudd ab Sitsyllt, a 
Bleddyn ab Cynfyn — y ddau olaf o ba rai a fuant wedi hyn yn dywysog- 
ion ar Gymru. 

Bu hyn tua'r flwyddyn 940. Yr oedd Howel, neu Hywel^ mab benaf 
Cadell ab Rhodri Mawr, a gyfenwid befyd Hywel Dda, wedi dyfod i fedd- 
iant o daleitbiau y Deheubarth a Phowys yn y flwyddyn 907, ar farwolaetk 
ei dad ; a phan y lladdwyd Idwal Foel, disgynodd Gwynedd dan ei ar- 
glwyddiaeth befyd. Dichon fod ei enwogrwydd fel tywysog cymmedrol, 
doetb, a da, yn peri i'r Gwyneddwyr fod yn awyddus am gael bod dan ei 
arglwyddiaetb, fel na feiddiodd meibion Idwal gyfodi terfysg na gw r rth- 
ryfel o'r berwydd, er eu bod yn grwgnacb yn erbyn uniad Gwynedd a'r 
ddwy dalaitb arall, dan deyrnasiad tywysog Ceredigion, fel gweithred o 
annghyfiawnder a hwy, etifeddion talaitb Aberffraw neu Wynedd. 

Y mae yn ymddangos yn dra tbebygol fod Hywel wedi mwynhau hedd- 



HANKS Y CYMRT. 147 

well a'i gymmydogion i radd helaeth, dros yspaid ei deyrnasiad maith, fel 
er fod ei enwogrwydd yn banes ei wlad yn rhagori ar ei gydbenaetiiiaid, 
ua aonir dim am dano ef yn rhyi'ela a'i gymmydogion ; yn nghanol oes 
ryfelgar, yr oedd efe yn frenin heddweh ; a thrwy ei anianawd heddych- 
lawn, a'i gynneddfau cryiion, wedi llwyddo i ymgadvv rhag yinrysonau ;Vi 
gymmydogion, naill ai tnvy amodau teg a phrydlawn, neu drwy ddangos 
y fath dret'n a chadernid o fewn ei deyrnas, fel na feiddiai neb ymosod 
arno; ac jntau ei bun yn ray ddoetli i gyfFroi gelyniaethau diacbos. Ond 
y mae prif enwogrwydd Ilywel yn gyssylltiedig a ffurfiad y rheithre* 
ardderchawg a elwir ar ei envv " Cyfreithiau Ilywel Dda," yr hon reitbres 
a fu yn rbcol lywodraethol i'n ceuedl, tra y parhaodd ei hannibyniaeth 
gwladvvriaetbol. 

Yn y rbagymadrodd i'r rbeitbres ucbod, yr ydym yn cael y rbesymau 
canlynol am ei ffurfiad, yn nghyda darluniad byr o'r modd y'i ffurfiwyd. — 

" Hywel Dda, mab Cadell, tywysog Cymru oil, a weles y Cymry yn 
camarferu o'r cyfreithiau; ac efe a ddyfynodd atto chwe' gwyr o bob 
cwmmwd yn y dywysogaeth — pedwar o honynt yn lleygwyr, a dau o hon- 
ynt yn llenwyr. Dyfynwyd y llenorion cyn cyfarfod o'r lleygwyr, fel nas 
penderfynid dim yn ngwrtbwyneb i'r ysgrifeniadau sanctaidd. A'r amser 
y daetbant yn ngbyd, hwy a ymprydiasant ; a gwnaethant felly, fel y 
byddai i bawb a ddeuent yno ymddwyn yn weddus ar y fath adeg ddi- 
frifol, ac nas gwnelent ddim yn annuwiol ar gyfnod mor ysplenydd. A 
thrwy gyngbor a cbydsyniad y doetbion, y rhai a ddaetbant yno, hwy a 
chwiliasant yr hen gyfreithiau: a rhai o honynt a ystyrid ganddynt yn 
deilwng i'w diwygio ; ereill a lwyr ddiddymasant, a rhai newyddion a 
luniasant." 

Fe'n hysbysir mai yn y Ty Givyn ar Daf, yn Nyfed, y bu y gynnadledd 
bwysig grybwylledig — lie, yn ol Carnhuanawc, yn agos i'r man a elwir 
Whitland yn bresenol, yn swydd Gaerfyrddin. Dywedir hefyd i Hywel 
Dda fyned i Rufain cyn sefydlu y cyfreithiau hyn, i geisio gwybodaeth 
am gyfreithiau gwledydd ereill, ac yn enwedig am drefn ddeddfawl yr 
ynys dan lywodraeth y Rhufeiniaid ; ond wedi hyn oil, iddo ef a'i gy- 
nghorwyr gael allan fod hen gyfreithiau Prydeinig Dyfnwal Moelmud yn 
rhagori arnynt oil ; ac felly cymmerwyd y rhai hyny yn osail benaf y 
rheithres newydd. Enwau y Ueygion, y rhai a ffurfiasant y cynghor, 
oeddynt y canlynol: — 

Morgeneu Ynad. Gwgawn Dyfed, Bledrws fab Bleiddyd. 

Cyfnerth, ei fab. Rhewydd Ynad. Gwyn Faer, y gwr oedd ber- 

Gweiri fab Cyfiawn. Iddig Ynad. chenawg, ac Santafwyn a 

Gronwy fab Moriddig. Gwiberi Hen o Iscenain. bioedd y ty y gwnaeth- 

Meddwon ail Cerisg. Gwrnerth Llwyd, ei fab. pwyd y gyfraith ynddo. 

Ac at y deuddeng wr doeth uchod ychwanegwyd Blegwryd, Archddiagon 
Llandaf, yr hwn y dywedir am dano ei fod yn dra nyddysg mewn cyf- 
reithiau gwladol ac eglwysig. 

Dywedir fod y dysgedigion canlynol gyda Hywel, yn ei ymweliad cyn- 
taf & Rhufain — Martin, esgob Mynyw ; Mordaf, esgob Bangor; March- 
Iwys, esgob Teilaw; a Blegwryd ab Owain, pencyfeistedd Llandaf, brawd 
Morgan, brenin Morganwg. 

Gwnaed tair cyfysgrif o'r cyfreithiau hyn, fel y cedwid un yn mhob un 
o'r tri llys taleithiol — AberfFraw, Dinefwr, a Mathrafael. Rhenir cyfreith- 
iau Hywel Dda yn dri dosparth : — 1. Defodau a swyddogion y llys. 2. 
Cyfreithiau y wlad. 3. Troseddau ; ac hefyd, Gwerth amryw ddod- 
refnau, &c. 



148 



DARLITHIAU AR 



Wedi i Hywel Dda fod yn teyrnasu mewn llwyddiant a pharch mawr 
dros dder.gain mlynedd — y saith mlynedd olaf o ba rai y bu yn Frenin 
Cymru oil — efe a fu farw yn y flwyddyn 948 ; ac fel hyn y crybwyllir am 
ei farwolaeth yn yr ben Frut: — "Oed Crist 948, y bu farw Hywel Dda, 
fab Cadell, brenin Cymru oil, y doetbaf a'r cyfiawnaf o'r boll dywysogion. 
Efe a garai beddwch a chyfiawnder, ac a ofnai Dduw, ac a lywodraetbai 
yn gydwybodus, yn mhob iawnder tangnefus, ac efe a gerid yn fawr gan 
bawb o'r Cymry, a cban lawer o ddoethion y Saeson, a gwledydd ereill; 
ac aehaws byny y gelwid ei Hywel Dda. Ac yna y cymmerth Owain, ei 
fab ef, lywodraeth Ceredigion." 

Gadawodd y penadur clodwiw bwn bedwar o feibion ar ei ol — sef, Owain, 
Rkun, JRhodri, ac Ediuyn; a bu rhyfeloedd hir a gwaedlyd rbwng meibion 
Hywel Dda a meibion Idwal Foe.l, drwy yr hyn y drygwyd y wlad yn 
ddirfawr, fel y dangosir rhagllaw. 

Ar farwolaeth Hywel, ymddengys i ddau o feibion Jdwal Foel — sef, 
Iefaf ac lago — gymmeryd meddiant o lywodraetb Gwynedd, gan roddi eu 
brawd hynaf, Meurig, o'r neilldu, fel un annghymmwys i gymmeryd gaf- 
ael yn y llywodraetb ; a'u ceraint, meibion Hywel, a ymioddlcnent ar 
daleithiau Debeubarth a Pbowys, gan eu goddef bwytbau yn ddirwgnach 
i fwynhau llywodraetb Gwynedd ; ond Iefaf ac lago a fynnent feddiannu 
yr arbenicter ar boll Gymru, fel etifedtlion talaith AberfTraw; ond yr 
oedd meibion Hywel yn ystyried eu bawl i Bowys a Debeubarth mor 
gyfiawn ag y gallasai yr eiddo Iefaf ac lago fod i Wynedd. Felly yn y 
flwyddyn 949, cawn fod tywysogion Gwynedd yn arwain eu byddinoedd i 
diriogaetbau meibion Hywel Dda; ac ar fynydd Caino bu brwydr dost 
rhyngddynt, yr bon a elwid " Givaith Carno;" a meibion Idwal a ddi- 
ffeithiasant Ddyfed yn filain a tbost. Fe grybwyllir befyd am frwydr 
rhyngddynt, a elwir " Grwaiih Abercywyn ;'.' a thrachefn, dywedir fel y 
canlyn : — 

" O. C. 950, y daetb meibion Eidwal yr ail waith i Ddyfed, ac a'i han- 
rheitbiasant, ac a laddasant Dynwallawn, brenin Dyfed. Ac Owain, 
tywysawg Ceredigiawn, a gynnulles iu gad yn eu herbyn, ac a'u bymlidies 
hwy yn eu hoi i Wynedd mor galed, oni foddes lawer o honynt yn afon 
Dyfi." 

Meibion Hywel, gan gydio yn y fantais bon, i dalu y pwyth i'w ceraint 
anngbaredig, a wthiasant eu byddin i galon Gwynedd; ac yn Nglyn 
Conwy (yn gyfagos i Lanrwst, debygid) y bu brwydr galed rhyngddynt, 
yn yr hon y lladdwyd Anarawd, fab Gwyriad, fab Rhodri Fawr, ac 
Edwyn, fab Hywel Dda ; ond y fuddugoliaeth a enillwyd o'r diwedd gan 
dywysogion Gwynedd, sef Iefaf ac lago, fel y bu raid i dywysogion y 
Deheudir encilio i Geredigon, lie y'u hymlidid yn bybyr gan y gogledd- 
wyr, yrhai a anrheithient y wlad hono yn ddiarbed a'r tan ac 3,'r cleddyf ; 
ac y mae yn ymddangos i Iefaf ac lago drawsteddiannu llywodraetb holl 
Gymru yn y canlyniad i hyn.* 

Ond ucbelfrydedd ac anngbyfiawnder tywysogion y gogleddbarth a 
ddygodd ddialedd buan arnynt ; canys tra yr oeddynt hwy yn ymladd &'u 
cyineseifiaid, ac felly yn gwanbau y wlad er porthi eu trachwant personol, 
yr oedd eu gelynion yn ymgadarnhau o bob tu i'w blino, ac i ysglyfaetlm 
eu cyfoetb, fel y gwelwn oddiwrtb y dyfyniadau canlynol o'r Brut: — 

"9P0, y lladdwyd meibion Eidwal ab Rbodri gan y Saeson; ac y di- 
ffeitbiwyd Caergybi, gan feibion Eidwal Dyfed; ac y dystrywiwyd y 
Tywyn ; ac y bu farw Meuryg ab Cadfan ; ac yna ynnillodd y Saeson 

* Powell's Hist, of Cambria, 4to, p. 50. Warrington's Hist, of Wales, 4to, p. 19L 



HANES Y CYMRY. 140 

arghvyddiaeth meibion Eidwal, ac y lladdwyd Rhodri ab Eidwal, ac y 
diffeitliiwyd y Berft'raw ; a rhyw faint ar ol hyny, y dalodd Iago ab Eid- 
wal ei frawd [fan (Iefaf,) ac a'i rhoddes yngnarehar, a chwedi hyny efe 
a'i erogodd." 

"901, y daeth meibion Abloic, brenin y Werddon, i Gaergybi, ac a'i 
diffeithiasant yn gwbl, a dwyn arch Cybi y ganddynt i'r Werddon, lie y 
bu gan* mlyneddi ac oddiyno aethant i wlad Leyn, gan ei diffeithiaw yn 
dra thnst : a hyny fu o (Vad meibion Idvval, a bwy yn traws-wladyclm ar 
y cyfoetbau yn Ngwynedd a Phowys." 

Fe ddywedir yn rhai o'r lien gofion, fod Iago wedi ymddwyn mor greu- 
lawn tuag at ei frawd I fan, wedi iddo ei gymmeryd yn garcharor, fel ag y 
par odd dynu ci lygaid a beiyrn poethion, er ei annghymwyso i gymmeryd 
rhan yn ngweinyddiad y llywodraetb : ond Hywel, fab Ieuan, a gyfenwid 
" Hywel Ddrwg," wedi ei gythruddo yn ddirfawr trv.y y traba yma ar ei 
dad, a gynnullodd gynnifer ag a allai o wyr, er dial ei gam ; ac anfonodd 
hefyd at Edgar, brenin y Saeson, am gymhortb ; yr hwn a ganiataodd hi 
mawro Saeson iddo; ac yntau, gyda'r fyddin gymmysg hon, a anrheithiai 
y wlad, heb arbed liys na llan, eitbr dwyn daoedd a thlysau eglwysydd a 
mynachlogydd ; a boll diroedd Iago a drawsfeddiennid gan Saeson, a 
llawer o honynt a wladychasant yn Ynys Fon o hyny allan. 

Ar ol i Hywel lwyddo i yru ei ewythr Iago ar fib, efe a gymmertb y 
llywodraetb arno ei hnn ; ac er dial dellni ei dad, efe a barodd dynu 
Uygaid ei ewythr Meurig, yr hwn, ond odid, a gefnogasai Iago yn ei ym- 
ddygiad ysgeler tnag at lefaf; a'r Meurig hwnw a fu farw o doriad calon 
yn y carcbar yn fuan, gan adael dau fab ar ei ol — un o ba rai, sef Idwal, 
a fu byw i fyned yn dywysog Cymru, ac i ddial creulondeb annaturiol 
Hywel ar rai o'i biliogaetb. 

I ychwanegu at drueni y Monwysion, daeth Maclit ab Harallt i ynys 
Fon, a cbydag ef fyddin gref o Ddaniaid, ac efe "ddifethwys Benmon, lie 
ydoedd decaf cyn no byny yn boll ynys Fon ; ac yn ebrwydd wedi hyny 
y daeth Gotffrid ab Harallt yn erbyn ynys Mon, ac a'i diff'eithes ; ac 
Edgar a roddes genad i wyr GotfiYid yra Mon yn gyfaneddawl, ac ym- 
unaw yno a gwyr Edwin a wnaethant yn un ormes, ac nid aethant fyth o 
lioni, ac nis gellid fyth gwedi hyny gwared brad o'r ynys; ac Edgar yn 
gweled fal ydoedd, dyfod a orug a 11 u dirfawr i Gaerlleon-gawr, a myned 
yn erbyn gwyr Iago, a'u lladd yn greulawn yn boll Gymru;" yn nghweryl 
Hywel, efallai. 

Mae yn ymddangos mai un prif reswm am weitbred ysgeler Hywel yn 
tynu llygaid ei ewythr Meurig, oedd er ei annghymwyso i gymmeryd y 
llywodraeth arno; efe a'i cyminerasai yn garcharor, debygid, yn un o'i 
frwydrau gyda'i ewythr Iago ; a chan fod ei dad eisoes wedi ei annghym- 
wyso i lywodraethu, ni wnaeth namyn ei ryddhau o'r carcbar, a eharcharu 
Meurig yn ei le, gan feddwl ei fod felly yn sicrhau y llywodraetb iddo ei 
hun. 

Iago, wedi ei ddymchweliad, a enciliodd i Loegr, ac a lwyddodd cyn 
hir i gael gan ei hen elyn Edgar gymmeryd ei achos i fynu, a'i adferu i'r 
orsedd ; yr hwn, gan ei fod yn awyddus i gadw i fynu ymrysonau rhwng 
y tywysogion Cymreig, neu i roddi i'r Cynny benadur a fyddai yn ddar- 
ostyngedig i'w ewyllys ei bunan, a arweiniodd fyddin gref hyd yn Mangor; 
ac yn y lie hwnw, Hywel, yr hwn oedd yn analluog i wrthladd y fath gad- 
ernid, a addawodd gydsynio a chais Edgar — sef, caniatau i Iago ei ewythr 
gyfranogi gydag ef yn y llywodraeth. Mewn canlyniad i'r uchafiaeth 
yma a enillasai Edgar, efe a adeiladodd eglwys yn Mangor, ar ystlys dde- 
heuol yr eglwys gadeiriol, }^rhon a gyssegrodd efe i'rforwyn Fair; a chan 



150 DARLITHIAU AR 

arhoni arbenicter yr ynys, efe a gadarnhaodd i'r esgobaeth bono pi hen 
ragorfreintiau, ac a'i gwaddolodd a thiroedd ac a rhoddion gwerthfawr 
ereill. Fe debygir mai ar ei ddychweliad i Gaerlleon, y tro hwn, y bu 
Edgar yn llywio ei gwch ar yr afon Dyfrdwy, tra yr oedd wytb o frenin- 
oedd trethawg yn ei rwyfaw — o'i lys i fonacblog loan Fedyddiwr — dau o 
ba rai, debygid, ydoedd Iago a Hywel, breninoedd Gwynedd. 

Ond y mae yn ymddangos na bu hir heddwch rhwng Hywel a'i ewytbr 
Iago, canys fel hyn y'n hysbysir yn y Brut : — " O. C. 978, ydd aeth Hywel 
ab Ieuan waith arall yn erbyn ymddifferyn Iago ei ewytbr, a cbydag ef 
hi mawr o Saeson, ac anrheithiaw Lleyn a Chelynog Fawr a wnaethant, a 
thori yr eglwysi yn arutbr, a dilygeidiaw llawer o gymbleidyddion Iago, 
a diffeithiaw yn greulawn." 

"Yr un flwyddyn y dalwyd Iago gan wyr Hywel ei nai; a Hywel a 
wladychwys ei gyfoethau. A gwedi hyny y lladdwyd Idwal Fychan ab 
Idwal Foel, a diffeithiaw Lleyn ac ynysFon; a Chystenyn ab Iago ab 
Idwal a ddaetb i Fon, a chydag ef lu o'r Daeniaid duon, a cbydag ef y 
codasant y Saeson a'r Daeniaid a wledychynt yr ynys, a diffeithiaw 'r 
wlad bono yn dost aruthrawl ; a Gotffrid ab Harallt a Chystenyn a aeth- 
ant oddiyno hyd yn Lleyn, a diffeithiaw 'r wlad bono hefyd yr un modd ; 
ac yn eu herbyn y daeth Hywel ab Ieuaf, a chad dost a fu rhyngddynt, 
ac yno y lias Cystenyn Ddu yn ngwaith Hirbarth." 

Y Daeniaid a ddisgynasant ar y Deheubarth, ac a anrheithiasant Ddy- 
fed, gan yspeilio Ty Ddewi ; ond y Cymry, dan aiweiniad eu tywysog 
Einion, debygid, a gyfarfuant a hwy, ac a'u baeddasant mewn cad ofn- 
adwy ) 7 n Llanwenawc, fel y bu raid iddynt encilio o'r wlad ar ffrwst.* Y 
flwyddyn ganlynol, y Due AlfFred, a byddin fawr o Saeson dan ei dywys- 
iad, a oresgynodd y Deheubarth ; ond pan ydoedd newydd ddistrywio 
tref Aberhonddu, efe a gyfarfuwyd gan y fyddin Gymreig, dan dy wysiad 
Einion ab Owain, tywysog y Deheubarth, yn cael ei gynnorthwyo gan 
Hywel, brenin y gogledd ; ac yn y frwydr a gymmerodd le, Uwyr orch- 
fygwyd y Saeson. 

Gallasai y llwyddiant a ddylynai arfau y Cymry, pan ymunent a'u 
gilydd yn achlysurol fel hyn, yn erbyn y gelyn cyffredin, eu dysgu mai 
"mewn undeb y mae nerth ; " ond yn lie hyny yr oedd yr ymrysonau 
gwarthus oedd rhyngddynt a'u gilydd yn barhaus, yn eu gwneyd yn ys- 
glyfaeth naturiol i'w gelynion gwangcus. 

Yn fuan wedi y fuddugoliaeth uchod, llofruddiwyd y tywysog Einion 
gan wyr Gwent, mewn rhyw derfysg gwrthryfelgar a dorasai allan yno ; 
ac felly y darfu, yn mlodau ei ddyddiau, un y dysgwylid cryn lawer oddi- 
wrtho, ar gyfrif ei rinweddau amrywiol, yn enwedig ei wladgarwch a'i 
fedrusrwydd milwraidd. Efe a adawodd ddau o feibion ar ei ol — sef, 
Edwyn a Thewdwr, a gyfenwid Tewdwr Mawr, o'r hwn yr hanodd amryw 
o dywysogion y Deheubarth. 

Yn y cyfamser, Hywel, brenin Gwynedd, a ymroddai i gadarnhau ei 
fyddin ; a'r flwyddyn ganlynol, efe a'i havweiniai i Loegr, er dial ar y 
wlad bono ei mynych anrheithiadau o'i diriogaeth.au; ond yn y cadgyrch- 
iad yma efe a laddwyd. Felly y darfu am ei boll uchelgais a'i greulonedd : 
a cban iddo farw yn ddiblant, ei frawd Cadwallawn, ail fab Ieuan, a gym- 
merth arno benaduriaeth Gwynedd, tra y perthynai o hawl cyfiawnder yn 
hytrach i feibion Meurig, ei ewytbr henaf ; ac er cadarnbau ei bun ar yr 
orsedd, efe a ymroddes i geisio distrywio ei gefnderwydd. Wedi cael yr 
henaf, lonafal, i'w ddwylaw, efe a barodd ei lofruddio yn ddirgel; ond yr 

* Wynne's Hist, of Wales, p. 61. 



HANES Y CYMRT. 151 

ail fab, Idwal, a lwyddodd i ddianc, ac a gafodd fyw i weled cosbedigaeth 
gyfiawn yn disgyn ar leiddiaid ei deulu ; canys prin y cafodd Cadwallawn 
fod fivvyddyn yn y llywodraeth, a phrin y cafoda gwaed ei garenydd fieru 
ar ei ddwylaw, cyn i Maredydd ab Ovvain, tywysog y Debeubarth, ores- 
gyn ei diriogaetbau, a'i ladd ef a'i frawd Meurig. 

Mewii canlyniad i'r fuddvigoliaetb lion, Mavedydd (yr hvvn o'r blaen a 
feddai arglwyddiaetb Povvys, yn bawl ei fam) a gymmertb arglwyddiaeth 
y gogledd befyd arno ei hunan. Ond ni cbafodd yntau bir fwynhad o'i 
arglwyddiaetb newydd ; canys y Daeniaid, dan dywysiad GotfFrid ab 
Harallt, a oresgynasant Fon y drydedd waitb, ac wedi cymmeryd ei frawd 
Llywarch, a dwy fil o'i wyr, yn garcbarorion, bwy a dynnasant ei lygaid ; 
a Maredydd, wedi ei frawycbu gan yr aflwydd yma, a ftbdd i'w wlad ei 
bun, gan adael Gwynedd yn satbrfa i'r goresgynwyr ; ac i cbwanegu at 
adfyd y trigolion, fe dorodd pla allan yn mysg en hanifeiliaid, ac mor fawr 
oedd yr anrbaitb fel mai ycbydig iawn a adewid yn fyw iddynt. 

Mae amryw o'r baneswyr yn nodi y cyfnod yma fel adeg marwolaeth 
teuan ab Idwal, wedi bod lawer blwyddyn faitli yn garcbaror unig, ac yn 
ddall : ond y mae yn anbawdd gwybod erbyn byn, pa fodd i gyssoni y 
cyfry w syniad a cbrybwyllion ereill yn ngbylcb ei farwolaetb cynnaracb. 
Y mae yn fwy sicr mai tua'r adeg yma y bu farw Owain ab Hywel Dda, 
tad Maredydd, tywysog y Debeubartb ; a'i fab ieuengaf, y Maredydd 
ucbod, yr bwn oedd eisoes, fel y crybwyllwyd, yn dywysog Powys, ac yn 
enwog fel rhyfelwr dewr, ond odid, a gymmerodd feddiant o'r llywod- 
raetb, beb ofalu nemawr am bawlion ei neiaint, meibion Einion, ei frawd 
henaf. Ond yn nechreuad ei deyrnasiad, y Daeniaid a oresgynasant y 
Debeubarth, gan anrbeitbio y wlad, a distry wio yr eglwysi a'r crefydd-dai 
yn ddidiugaredd ; fel byn y dywedir am y goresgyniad bwn : — 

"O. C. 987, daetb y Daeniaid i foroedd y Debeubartb, a dyfod i dir yn 
Ngberedigion, a diffeithiaw Llanbadarn, a Llandudoch, a Llanrbystyd; a 
gwedi byny, myned byd ym Mynyw, a diffeithiaw yr eglwys, a dwyn ei 
thlysau ; ac wedi byny, myned ar hyd for Hafren hyd ym Morganwg, a 
diffeithiaw cor Illtud, a cbor Cattwg, a cbor Cyngbar, a Llandaf, ac ereill 
o'r eglwysi goreu yn y wlad ; a befyd llosgi ydau, a lladd ysgrubliaid, 
onid aetb newyn angerddawl ar y wlad, ac y bu farw Rawer o ddynion 
acbaws byny." 

Am fod Maredydd yn analluog ar byn o bryd i'w gwrthladd a grym 
arfau, efe a brynodd eu beddwch trwy dreth o geiniog y pen, ar ei ddeil- 
iaid : ac nid rhyfedd ei fod wedi ei ddwyn i'r fath gyfyngder, canys 
ymddengys ei fod mewn gelyniaetb a'r rban fwyaf, os nid yr oil, o'i gyd- 
dywysogion Cymreig ; ac felly nid yw yn annhebyg fod rbai o'r rhai byny 
yn anog, os nad yn cynnovthwyo y Daeniaid yn y cadruthrau byn. Fe 
elwid y dreth ucbod Glornael, medd rhai,* am ei bod yn cael ei thalu 
mewn glo, efallai, o'r bwn yr oedd cyflawnder mewn rbanau o'r Debeu- 
barth : pa hyd y bu y Deheuwyr yn talu y dreth hon,- nis gallaf ddangos 
yn benderfynol ; ond er mor gyfyng y bu ar y Gwynedd wyr lawer gwaith, 
gellir dweyd hyn i'w clod, nad ymostyngodd xin o'u tywysogion erioed 
i dalu y cyfryw dreth a hon dros eu deiliaid, i'r Daeniaid anwar. 

Yn niben tua dwy neu dairblynedd wedi hyn, cyfodai Edwyn ab Einion 
fyddin gref o Saeson a Daeniaid, a goresgynodd diroedd Maredydd — sef, 
Ceredigion, a Dyfed, a Givyr Isaf, a Chedweli; ac er dial am y sarhad yma, 
Maredydd yntau a ddinystriodd dref Maeshyfaidd, ac a anrheithiodd 
Forganwg; ond yn ddisymwth, pan oedd fflamau rhyfel cartrefol wedi 

* Jones's Hist, of Wales, pp. 55, 56. 



152 DARLITHIAU AR 

gwneyd y wlad yn anrheithiedig, a pheri newyn tost yn mysg y trigolion, 
cymmododd y ddau dywysog; a thrwy fod ei unig ei unig Cadwallawn 
wedi ei ladd yn y rhyfelgyrch blaenorol i Forganwg, yr oedd gobeithion 
Edwyn yn loywach am ei olynu yn y llywodraeth, os byddai iddo ei 
orfncheddu; ac o hyny hyd ei farwolaeth, cawn Edwyn yn ymladd dan 
luman Maredydd. 

Idwal ab Meurig, iawn etifedd gorseddGwynedd, a ffoisai am nawdd at 
Ithel ab Morgan, tywysog Morganwg; am hyny Maredydd yn eiddigus o 
honaw, gan ei fod yn gwybod fod tuedd y gogleddwyr ato, a ddaeth i 
amodau heddwch ag Edwyn ab Einion, fel y caffai ei gynnorthwy i ym- 
osod ar Forganwg, am yr hyn y cawn y crybwylliad canlynol yn y Brut : 
"Yn yr un flwyddyn ac amser, ydd oedd Maredydd yn anrheithiaw cyf- 
oeth Ithel ab Morgan, tywysog Morganwg ; ac yn heddychu rbwng Edwin 
a Maredydd, a myned a'u holl nerthoedd, ac anrheithiaw gwlad Forgan 
yn aruthrawl ; ac yna Hywel ab Morgan, brawd Ithel, a ddangoses ei 
ewyllys i wyr y wlad, ac y goflaenai efe hwynt, lie bai onid dau a ddelai 
gydagef; ac ar hyny ymgynnnllasant bobl y wlad attaw, yn wyr ac yn 
wragedd, ac yn feibion ac yn ferched, pob un ag arf a geflid wrth law, ac 
yr. erbyn Maredydd ac Edwyn, a gyru ffo arnynt, a dwyn oddiarnynt eu 
hysbail, a lladd eu gwyr yn dost, yn ngwaith Cors Einion, lie y lias Cad- 
vvallawn, fab Maredydd." 

Yn y cyfamser, tra yr oedd y pethau hyn yn cymmeryd lie yn y parthau 
deheuawl, y Daeniaid duon a oresgynasant Ynys Fon unwaith eto ; a'r 
trigolion, yn eu cyni, a anfonasant at bendefigion Gwynedd, i ddeisyf 
arnynt ethol tywysog i feddiannu yr orsedd, ac i'w blaenori yn erbyn eu 
gelynion ; ac fell}'' gan mai Idwal ab Meurig oedd yr etifedd nesaf o gyf- 
iawnder i orsedd y gogledd, efe a etholwyd i fod yn ben-lluyddwr iddynt; 
ac yntau, wedi derbyn cymhorth gan ei noddwr caredig Ithel ab Morgan, 
a ddisgynodd ar warthaf y Daeniaid, o ba rai y lladdwyd llawer, a'r lleill 
a yrwyd ar ffo. Wedi gwaredu y wlad oddiwrth y gormeswyr yma, efe a 
ymroddes i osod trefn ar y trigolion, gan eu dysgu i'w cyfleu eu hunain 
a'u gwlad yn y fath gyflwr diffynol, fel y byddent yn fwy dyogel rhagllaw 
oddiwrth gadruthrau y Daeniaid, neu unrhyw elynion erefl ; a buan y 
gwelid effeithiau daionus ei drefniadau doeth. Fel hyn y dywedir am 
dan aw: — 

"Ac Idwal a fu yn dywysawg clodfawr a chyfiawn, ac a wnaeth lywod- 
raeth ar Wynedd, a threfn a weddai ar heddwch a rhyfel ; canys ef a 
ddysged gan Hywel ab Morgan Mawr; ac efe yn ben doethion y Cymry 
yn y gwybodeu a ddylai tywysawg eu deall a'u cynnal, tra fu efe ar ffo yn 
llys Ithel, tywysawg Morganwg, ac yn nawdd cor Llanfeithin, yn Nant- 
garfan ; a mynych y tored y gor hono, yn aracan ei ddal a'i ladd, gan 
Einion ab Owain, a Maredydd ab Owain, a chan y Daeniaid a'r Saeson." 

Fel hyn, gwelwn fod Idwal wedi gwneyd y defnydd goreu o'i ddeoliad, 
er ei gymhwyso ei hunan i weinyddu llywodraeth Gwynedd, os byth y'i 
gelwid i'r orsedd ; ac wele, y mae efe yn dechreu yn dra chymhwys. Ond 
ni allai yspryd aflonydd Maredydd oddef gweled arglwyddiaeth Gwynedd 
yn cael ei dwyn oddiarnaw, heb wneyd unrhyw ymdrech i'w hadenill; am 
hyny efe a gynnullawdd ei holl luoedd, a chydag Edwyn ab Owain, efe 
a'u harweiniodd i Wynedd ; ond yn Llangwm, swydd Dinbach, fe'i cyf- 
arfyddid gan Idwal a'i fyddinoedd, lie y cafodd ei faeddu yn dost ; ac yn 
mysg y lladdedigion yr oedd Tewdwr ab Einion ab Owain ab Hywel Dda, 
yr hwn a gyfenwir mewn hanesion, "Tewdwr Mawr." 

Dywaid rhai haneswyr hefyd fod Edwyn ab Einion wedi cwympo yn y 
cadgyrchiad yma, mewn brwydr a ymleddid yn nghymmydogaeth Clynog^ 






HANES Y CYMRY. 153 

He y cyfodid croes yn gofgolofn iddo, a'r geiriau hyn ami — Edwini occisio, 
"Cwymp Edwyn." Y fiwyddyn ganlynol, bu farw Maredydd ab Owain, 
ac felly darfu am ei rwysg. 

Ond cr i Idwal orcbfygu ei gydgenedl a'i garenydd a gyfodasant fel 
hyn i'w erbyn mewn arfau, ni chafodd prin hamdden i dynu ei anadl, a 
sychu ei cnwys, nad oedd mintai elynol o'r Daeniaid, dan dywysiad 
blaenor o'r envv Swayn, yn dechreu goresgyn ac anrh< ithio ei wlad, gan 
fwriadu, efallai, darostwng Gwynedd dan deyrnged, megys y gwnaethent 
&'r Deheudir eisoes : ond Idwal a arweiniodd ei wyr yn eu herbyn, a'r 
ddau lu a gyfarfuant yn Mhenmynydd, yn Mon, He y bu cad galed, ac 
ynddi y cwympodd y tyvvysog Idwal ab Meurig, er galar mawr i'r holl 
wlad. Efe a adawodd ar ei ol un mab, o'r enw logo; ond yr oedd hwnw 
yn blentrn rhy ieuanc i feddianmi yr orsedd. A'r un ffunud, bu farw 
Maredydd ab Owain heb adael ar ei ol onid un ferch, Angkarad, yr lion 
oedd wediei dyweddio i facbgen ieuanc, o'r enw Llewelyn ab Seisyllt, am 
yr hwn y dywedir nad oedd onid pedair ar ddeg oed pan fu farw ei dad- 
yn-nghyfraith — y tywysog Maredydd; a hyn a roddai yr orsedd, fel y 
sylwa Mr. Price, " megys camp-wobr i'r ymgeisydd mwyaf llwydd- 
iannus:' ac yn fuan iawn y gwelid y cyfryw ymgeisyddion trachwantus 
yn y maes. Y cyntaf oedd Aeden, neu Edwin ab Blegored, yr hwn a 
ddechreuodd ei rwysg yn y Deheubarth, gan dywys y Daeniaid i Ddyfed, 
"trwy gynghor a phorth Iestyn ab Gwryant," pan y llosgasant Fynyw, ac 
y lladdasant Morgeneu, esgob Dewi. Dyma y cofFa a gawn am Aeden, 
neu Aeddan, yn llyfr Aberpergwm : — 

" Yr un fiwyddyn y bu farw Ithel, tywysawg Morganwg, ac yr aeth 
Givroan ei fab yn ei le, a thywysog doetli heddychgar ydoedd efe; ond 
Iestyn ei fab a garai aflywodraeth, ac a fynai ryfel ac anheddwch ; ac yn 
y fiwyddyn bono y priodes ei ferch Bleddyn ab Cynfyn, tywysawg Powys, 
a'i henw Denis ; ac efe a gafas gan Wrgan ei dad, gwmwd Tref Essyllt, ac 
yno y gwnaeth efs gastell, a dodi arnaw enw Denis Powys, ac a gymmerth 
attaw Aeddan ab Blegwryd ab Morgan Mawr, ac a fwriadasant ryfel er 
enill cyfoeth Maredydd, ac ymbarottoi gwyr at hyny ; a danfon a wnaeth- 
ant at y Daeniaid, a gwahawdd i Geredigion : ac yno y daethant, ac a 
losgasant Arberth. A'r fiwyddyn bono hefyd y priodes Llewelyn ab 
Seisyllt, arglwydd Maes Essyilt, Tngharad, ferch Maredydd ab Owain, ac 
efe yn wr ieuanc nid mwy nac oed pedair blwydd ar ddeg." 

"O.C. 1000, y dyg Aeddan ab Blegwryd gad hyd yn Ngheredigiawn, ac 
ynnill cyfoeth Maredydd a orug, herwydd nid oedd Llewelyn ab Seisyllt 
hyd yn hyn yn oed gwr, i gaol brain t ar gyfoeth Yngharad ei wraig ; a 
myned hyd yng Ngwynedd y mynai Aeddan, ac yn ei erbyn ef y daeth 
Cynan ab Hywel, a bu cad ar faes rhyngddynt, lie gorfu Aeddan, ac o 
hyny ynnill gwlad Wynedd a'i chyfoethau. Wedi ynnill o Aeddan holl 
Gymru o'r mor beugilydd, efe a beris drefnu llywodraeth a chyfreithiau, 
ac adgyweiriaw eglwj^seu a chorau a dorresid yn rhyfel; a chan nad oedd 
iddaw fab, efe a drefnwys yn etifedd iddaw, Rydderch, fab Iestyn ab 
Gwrgan." 

Gallwn gasglu fod y Cymry wedi cael gradd o seibiant dros yspaid deg 
neu bymtheng mlynedd o deyrnasiad Aeddan ab Blegwryd, gan fod y 
Saeson ar lawn waith gyda'r Daeriaid, y rhai erbyn hyn oed,dynt wedi 
barnu fod yn haws iddynt ddarostwng Lloegr na Chymru ; ac felly troent 
eu holl egniadau i feddiannu a chadw meddiant o'r rhan hono o'r ynys ; 
canys yn y fiwyddyn 1004, Sivayne, tywysog Denmarc, a laniodd gyda 
byddin gadarn ar ororau Lloegr, ac a orthrechodd Eihelred, brenin Lloegr, 
gan ei yru ar ffo i Ffrainc : ac efe a feddiannodd orsedd Lloegr, a hi a 



154 DARLITHIAU AR 

gadwyd gan ei gydwladwyr dros dri theymasiad ar ei ol — sef, gan Canute^ 
Harold, a Hardicanute. 

Yn y flwyddyn 1015, Llewelyn ab SeisyUt, yr hwn erbyn hyn oedd wedi 
dyfod i'w gyflawn oedran, a amcanodd enill yr etifeddiaeth a'r awdurdod 
a olygai yn eiddo cyfiawn iddo, yn hawl ei wraig, fel merch Maredydd ab 
Owain ; ond Aedan ab Blegwryd a ddaliai yn gyndyn dros ei hawl yn^au, 
fel un yn hanu o hen freninoedd Cymru — nid amgen na Bran ab Llyr 
Llediaith a'i welygordd. Heblaw hyny, honai Llewelyn hawl i arglwydd- 
iaeth Gwynedd hefyd, fel un a ddeilliai o freninoedd Cymru, o du ei fam, 
Trawst, ferch Elise, ail fab Anarawd ab Rhodri Mawr ; felly Llewelyn, 
wedi meddiannu rhanau o'r Deheubarth, a gyrchodd tua'v gogledd gyda 
byddin gref; ac mewn brwydr a gymmerodd le yn y canlyniad, lladdwyd 
Aeddan a'i bedwar nai. Nid yw yn annhebyg fod llawer o'r g^gleddwyr 
yn fTafrawl i'r goresgyniad yma o eiddo Llewelyn ; gan na chyfrifent 
Aeddan, yr hwn a droisai Iago ab Idwal — y gwir etifedd — o'r neilldu yn 
ddisylw, yn ddim amgen na thrawsfeddiannwr eu gorsedd. 

Llewelyn ab SeisyUt yntau ni ddychwelodd Ijwodraeth Gwynedd i Iago 
ab Idwal, ond a'i meddiannodd ei hunan — yn nghydag arglwyddiaethau 
Powys a Deheubarth ; a bu blyneddoedd cyntaf ei deyrnasiad yn dra 
llwyddiannus, gan ei fod ef ei hunan yn benadur doeth, tyner, a chyfiawn, 
ac o anianawd heddychlawn. Ymddengys ddarfod iddo osod ei frawd, 
Hyvjel ab SeisyUt, fel ei raglaw ar Wynedd, a llywodraethu holl Gymru 
rhyngddynt yn anrhydeddus a chyfiawn. Ac fel y canlyn y darlunir 
cyflwr y genedl yn ystod eu teyrnasiad : — "Ac yn yr amser y buant, y bu 
gyfoethawg y Cymry, a'r ddaear yn gnydfawr, a'r blynyddoedd yn rhyw- 
iawg, a heddwch a chyfraith yn cael eu lie yn y wlad; ac i'r holl deulu- 
oedd eu tai, ac i'r holl dai eu teuluoedd ; ac i bob tir ei lafurwr, ac i bob 
llafurwr ei dir ; fel y daeth Uawnder digonol i'r wlad, ac i'r holl wlad ei 
llawnder digonol."* 

Ond er cystal penadur oedd Llewelyn, yr oedd y genedl wedi ymarfer 
cymmaint a therfysgoedd a rhyfeloedd, fel y gellid meddwl eu bod yn 
blino yn fuan ar heddwch ac esmwythder ; ac am hyny, yn y flwyddyn 
1020, Meurig ab Arfael ab Blegivryd a lwyddodd i gynnull nifer mawr o 
wyr dan ei luman, mewn gwrthryfel yn erbyn Llewelyn, ar fedr adenill 
teyrnedd y wlad oddiarno ; ond i'r gwrthwyneb y bu, canys Llewelyn a 
ymluyddodd i'w erbyn : ac mewn brwydr a fu rhyngddynt, Llewelyn 
a laddodd y gwrthryfelwr a'i gleddyf ei hun. Eto, yn ystod y flwyddyn 
ganlynol, daeth rhyw grwydryn dichellgar o Ysgotyn, ac a berswadiodd 
lawer o bobl y Deheudir, ei fod yn fab i'w hen dywysog Maredydd ab 
Owain, ac mai ei enw oedd Rhun ab Maredydd; a chynnullodd fyddin 
fawr dan ei luman, i gymmydogaeth Abergwili. Ond Llewelyn a gasgl- 
odd ei fyddin o Wyneddwyr, ac a'i harweiniodd i gyfarfod Rhun, yr hwn 
erbyn hyn a gefnogid gan holl gryfder y Deheubarth ; a cherllaw Aber- 
gwili y bu brwydr galed iawn rhyngddynt, — ond o'r diwedd, y Gwynedd- 
wyr a drechasant, gan yru y Deheuwyr i fFoi; a chan erlyn ar ol Rhun, 
hwy a'i daliasant, ac a'i lladdasant, er ei holl ddichellion. 

Gallasid dysgwyl y buasai Llewelyn yn cael mwynhau cyfnod maith o 
heddwch bellach ; ond gan i'r bradwyr fethu ei drechu ar faes teg, hwy a 
benderfynasant ddwyn eu hamcanion yn mlaen trwy ystrywiau ; canyg 
fe'n hysbysir fod Awlaff, yn arwain y llu du a'r Ysgotiaid Gwyddelig, 
wedi dyfod drosodd i Frydain y flwyddyn ganlynol — drwy gymhelliad 
Hywel a Maredydd, meibion Edwin ab Einion, debygid — gan ddrygu ffordd 

* Y Brut, tudal. 84. 



BAKES T CYM1T. 156 

T terddai ; ac efe a gyrhatddodd hyd Dy Ddewi, ac a dorodd yr eglwys, 
ac a anrheithiodd Ddyfed yn dost ! a Ilywel ab Seisyllt a aeth yn eu 
herbyn, ac efe a laddwyd yn y frwydr hono. 

Yna y daeth yr Ysgotiaid i Gaevfyrddin, a chyda hwynt Ilywel a Mar- 
tdydd, a llu mawr o Ddeheuwyr gwrthryfelgar ; ond Llewelyn ei hun a 
arweiniodd ei fyddin yn eu herbyn, ac a'u llwyr orchfygodd, gan yru 
Awlaff a'i fyddin ar fib; ond yn fuan wedi enill o bono y fuddugoliaeth 
hon, Hywel a Maredydd a'i Uofruddiasant — naill ai a'u dwylaw eu hun- 
ain, neu trwy ddwylaw rbyw leiddiaid a gyflogasent i'r perwyl. Y tywysog 
bwn oedd yr bwn a adeiladodd gastell Rhuddlan gyntaf, ac yno y cyfan- 
eddai yn benaf. Efe a adawodd un mab ar ei ol ; am yr hwn, dan yr envr 
Gruffudd ab Llewelyn, y cawn draethu eto cyn diwedd y Ddarlitb hon. 

Y gwarth cyssylltiedig a llofruddiaeth Llewelyn ab Seisyllt a barai nad 
oedd un siawns i Hywel na Maredydd gael eu dyrchafu i benadnriaeth 
Gwynedd, gan hyny rhoddid arfod manteisiol i Iago ab Idwal ab Meurig 
i yniestyn am y deymgadair, ar farwolaeth Llewelyn ; felly efe a ddewis- 
wyd i lywodraethu ar Wynedd. Yn y cyfamser, Rhydderch ab lestyn a 
gymmerth feddiant o orsedd y Debeubarth trwy rym arfau ; ac felly, bu 
raid i Hywel a Maredydd fod yn dawel dros rai blyneddoedd. Ond o'r 
diwedd, hwy a aethant drosodd i'r Iwerddon, ac a gyflogasant lu cadarn 
o'r Ysgodogion Gwyddelig, y rhai a ddygasant drosodd i'r Debeubarth, 
yn erbyn Rhydderch ab iestyn, yr bwn a laddwyd ganddynt mewn 
brwydr, ac felly yr adfeddiannasant lywodraeth y Debeubarth; ond ni 
ehawsant heddweh hir, canys Iestyn ab Gwrgan, tywysog Morganwg, a 
gynnorthwyodd ei wyrion, meib Rhydderch, i ddodi cad ar faes yn evbyn 
Hywel a Maredydd, a'r canlyniad fu brwydr Traethwy, neu Hiraethwy, 
lie y gyrwyd Iestyn a'i wyrion ar fib. Y flwyddyn ganlynol, lladdwyd 
Maredydd ab Edwyn, yn mrwydr Machwy, gan feibion Cynan ab Seisyllt, 
er dial am alanas eu hewythr; ac yn mhen ychydig wedi hyny y daeth y 
Saeson i Went, a Charadawg ab lestyn a laddwyd, yn ymladd yn eu her- 
byn; yna yr aeth y Saeson rhagddynt i Forganwg, ac yn Ystradywain y'u 
gwrthladdwyd drachefn i ond yn y frwydr hono lladdwyd Cynan ab 
Seisyllt, a'i holl feibion. Yna y daeth Rhotpert ab Seisyllt, arglwydd 
Maes Essyllt, a brawd Cynan, yn eu herbyn; ac efe a ruthrodd avnynt 
yn Llancwywan, gan ladd llawer o honynt, a gyru y gweddill i fibi yn 
warthus, a dwyn oddiarnynt eu holl yspail fawr. Ar yr achlysur yma yr 
ymheddychodd Iestyn ab Gwrgan a Rhotpert ab Seisyllt ; a cban ei fod yn 
awr yn weddw, efe a geisiodd ferch hynaf Rhotpert, yr hon a elwid 
Arddeu, yn wraig; ond ni chydsyniai ei thad a hyny, am fod Iestyn yn 
hen ; ac am hyny Iestyn, wedi gwylio ei gyfle, a wnaeth yr un sarhad a hi 
ag a wnelsai efe a merched ereill o bendetigion y dywysogaeth. Yr ym- 
ddygiad yma a gythruddodd Rotpert yn dost, ac efe a wahoddodd ei nai, 
Gruffudd ab Llewelyn, i ymosod ar Iestyn, er dial y cyfryw sarhad; yn ol 
yr anogiad yma, Gruffudd a gynnullodd ato lawer o wyr, ac wedi cyflawni 
amcanion ei ewythr yn y Deheubarth, a deall ei fod yn boblogaidd yn y 
wlad, ar gyfrif ei dad clodforus, efe a drodd tua'r gogleddbarth, gan gym- 
meryd rhyw esgus i ymosod ar Iago ab Idwal — ftbedigaeth Hywel ab 
Edwyn ato, ar ol ei orchfygu gan Gruffudd yn Mhencadair, medd rhai ; 
ac erbyn i Gruffudd gyrhaedd hyd Wynedd, yr oedd ganddo lu dirfawr, 
ac yneu mysg rai o filwyr dewisolaf y wlad, y rhai a fuasent yn ymladd 
dan ei dad enwog lawer gwaith ; ac mewn brwydr galed, lladdwyd Iago. 
Gruffudd erbyn hyn a gymmerth arno lywodraeth Cymru oil, "o for Udd 
byd yn mor Hafren." Y tywysog Iago a adawodd fab ar ei ol, o'r entr 
Cynan; ond gorfu i hwnw ffoi i'r Iwerddon, 



156 DARLITHIAU AR 

Prin y cafodd Gruffudd esgyn i'r orsedd, na ddaeth lluoedd unedig y 
Saesou a'r Daeniaid i ymosod ar ei wlad; yna y tywysog ieuanc a ar- 
weiniodd ei fyddin i'w herbyn, ac efe a gyfarfu a hwy wrth Ryd y Groes, 
ar Hafren, lie y rhoddodd gurfa drwyadl iddynt, fel y bu dda ganddynt 
ddianc i'w gwlad eu hunain, yn goiledus a gwaradwyddus. Oddiyno efe 
a arweiniodd ei fyddin i Lanbadarn fawr, yr bon a lwyr ddistry wiodd ; ac 
yna efe a aeth trwy yrboll Ddeheubarth, gan dderbyn gwarogaeth y bobl 
yn mhob man; canys Hywel a ffoisai rhagddo eilwaith, wedi brwydr 
Llanbadarn, ac a geisiasai nodded gydag Edwin, brawd Lecfric, due y 
Mers, yr hwn a'i cynnorthwyodd a byddin gref o Ddaeniaid a Saeson, 
i dynu y dorch a, Gruffudd unwaith eto ; ac yn Mluvll Dyfach y bu cad 
rbyngddynt; ond Gruffudd a enillodd y maes yno hefyd, gan ladd Edwin. 
Ond Hywel a'r rhan fwya f o'r fyddin a fFoisant; ac fel yr oeddynt yn ffoi, 
daethant ar draws llu arall o Ddaeniaid a Saeson yspeilgar, y rbai oeddynt 
yn brysur yn anrheithiaw Dyfed, gan dybied yn ddiau y cawsent ddwyn 
eu hysbail i'w llongau, cyn i neb arfogion eu goddiweddyd ; ond Hywel 
a'i wyr a . laddasant lawer o honynt, ac a ddaliasant rai yn garcharorion, 
a'r lleill a fFoisant i'w llongau, ac a wnaethant eu goreu o'r dwfr. 

Yn un o'r cadgyrcboedd hyn, dygasai Hywel ei wraig i'w ganlyn, fel y 
gwelai y modd y buddugoliaethai efe ar Gruffudd ; ond i'r gwrthwyneb 
y bu, a thrwy gyfyngder dirfawr y cafodd Hywel ddianc a'i einioes yn 
ysgiyfaeth ganddo ; ond ei wraig a syrthiodd i ddwylaw y buddugoliaeth- 
wr, yr bwn a'i cymmerodd ac a'i cadwodd yn ordderch iddo ei hunan ; ac 
y raae yn ddiau mai dyma y weithred a wartbruddodd fwyaf o bob petb 
ar enw y tywysog hwn: 

Wedi y fuddugoliaeth bon. gwnaeth y tywysog Gruffudd amryw gad- 
rutbrau ar y cyffmdiroedd, oddeutuHenffordd, gan ddwyn yspail fawr yn 
wastadol. 

Tua'r adeg yma, sef 1042, y daeth Cyvan ah Iago ab Idwal, yr bwn a 
briodasai ferch brenin Dulyn, a llu mawr o Wyddelod ganddo, drosodd i 
Wynedd; a tbrwy ryw ystryw, efe a ddaliodd y tywysog Gruffudd yn 
garcbaror; ond gwyr y wlad a gyfodasant arfau, ac a achubasant eu 
tywysog o law ei elynion, gan ymlid y Gwyddelod, a'u gyru i'r mor, yn 
fawr eu colled ; a bu Cynan yn Uonydd am betb amser wedi'r aflwydd hwn. 

Er cynnifer gwaitb y baeddasid Hywel, nid oedd wedi digaloni eto; 
ond efe a g; \ fyddin gref eto o Ddaeniaid a Saeson. a cbynnifer 

ag a allai gael i'w gefnogi o wyr y Debeubartb — yn mysg ereiil, fe debygid 
fod meibion Rbydderch ab Iestyn yn ei gynnorthwyo — a thrwy dwyll a 
brad Uaddasant gant a haner o oreugwyr y wlad, yn Ystrad Tywi, y rbai 
oeddynt ffyddlawn i'r tywysog Gruffudd. Ond y tywysog a brysurodd 
i'w gyfarfod eto, ac ar ol eu herlid hyd Abertywi, ymladdwj'd brwydr 
ofnadwy, yn yr bon y lladdwyd Hywel, ac agos ei holl wyr ; ac fel byn y 
cyflawnwyd dialedd llwyr ar Hywel a'i deulu, am lofruddiad Llewelyn ab 
Seisyllt. 

Fe allasid dysgwyl y cawsai Gruffudd feddiant tawel, wedi marwolaetb 
Hywel, o arg yddiaetn y Debeubarth : ond Caradawg a Rhys, meibion 
Rhyddercb ab Iestyn, a bonent eu bawl iddi, am fod eu tad dros ycbydig 
yspaid wedi bod yn y llywodraetb » felly hwy a ddygasant lu mawr o wyr 
o Went a Morganwg i'r maes, a'r tywysog Gruffudd a arweiniodd ei fyddin 
i'w herbyn ; ond ni bu mor lwyddiannus y tro hwn ag yr arferai : canys 
wedi ymladd caled hyd y nos, yr oedd j ddwy fyddin yn rhy luddedig i 
ail ddechreu "mladd dranoeth ; ond dychwelai y ddau lu, bob un tua'u 
gwlad, i ymofyn adgyfnertniad. Fel hyn y cofnodir y frwydr hynod hon 
yn y Brut :— 



HANES Y CYMRY. 157 

" Yn y flwyddyn 1050, y daeth Caradawc a Rhys, dan fab Rhydderch 
ab Iestyn, a llu mawr o wyr M organ wg a Gwent, yv erbyn Gruifudd ab 
Llewelyn, er ynnill oddiarnaw lywodraeth Deheubarth — a Gruffudd yn eu 
herbyn; ac ymladd a fu rhynddynt annhebyg i a fu erioed, namyn y 
Gad Gamlan; a lladdwyd cymmaint o bob plaid, oni orfu ar y ddau lu 
ymchwelyd yn eu bol, heb a cllicl ei alw yn ynnill i nac un na'r Hall o 
honynt, a gwaedlytted yv aerfa rhyngddynt." 

Yn union wedi myned y frwydr galed yma drosodd, deallai meibion 
Rhydderch ab Iestyn fod y Saeson wedi llosgi ccstyll Caradawg — sef, 
Dindryfan a Threfyfered, yn Morganwg — gan ddwyn yspail ofnadwy o 
yd, a gwartheg, a defaid, a phob rhyw ddaoedd a geffynt ; a bn yn llawn 
bryd iddynt ddychwelyd adref, rhag i ieirll y Saeson ddwyn Morganwg, 
en ben dreftadaeth, oddiarnynt. Yn y cyfamser befyd, hwyliasai Cynan 
ab Iago unwaitb eto o'r Iwerddon, niewn llynges gref, a llu mawr o 
Wyddelod dan ei dywysiad, ar fedr adenill ei hawl o orsedd Gwynedd ; 
ond cyn cyrhaedd o honynt ororau Cymru, fe'u goddiweddwyd gan 
dymhestl fawr, yr Hon a ddrylliodd amryw o'u llongau, ac a chwalodd y 
lleill, fel y darfu am yr hynt lion heb i Gruffudd ab Llewelyn orfod codi 
art'yn ei hunanddiffyniad ; ac yn y canlyniad i hyn efe a gafodd ychydig 
seibiant, yrbwn a ddefnyddiwyd ganddo yn ddoetb i geisio ffurrio llynges 
at amddiffyn rhanau arforawl ei deyrnas, gan brynu rhai llongau o wled- 
ydd tram or, a llogi morwyr cyfarwydd o'r gwledydd hyny i'w hwylio : ac 
yn wir, nis gallwn lai na synu am na fuasai y tywysogion Cymreig o'i 
flaen, ac ar ei ol befyd, wedi gwneyd mwy o ymdrech i gyfodi llynges 
gref— yn enwedig pan feddyliom fod cj nmaint o'u gwlad yn gylclrynedig 
gan y mor ; ond ar yr un pryd, y mae hyn yn brawf mai eu prif amcan 
oedd cadw eu gwlad eu hunain rhag estroniaid, ac nid ymosod ar diriog- 
aethau eu cymmydogion. 

Yn y ilwyddyn 1057, neu yn ol ereill 1054, cyfodai cwmwl du o'r Deheu- 
barth eto yn erbyn Gruffudd. ab Llewelyn ; canys Gruffudd ab Rhydderch 
ab Iestyn a gynnullai lu tra nifeiriawg, ac a elai yn ei erbyn ; "a bu cad 
ar faes, ac ymladd trwch a gwaedlyd;" ac yn y frwydr bono y lladdwyd 
Gruffudd ah Rhydderch. 

Tua'r adeg yma, darfu i Edmwnt, brenin Llcegr, alltudio un o'i ben- 
defigion — Aigar, iarll Caerlleon Gawr, yrhwn a aeth i'r Iwerddon, ac a 
logodd ddeunaw o lorigau morladronaidd, gyda'r rhai y dycbwclodd efe 
at Gruffudd ab Llewelyn, a hwy a gytunasant i wneutnur cadgyrcbiad i 
Loegr; ac fel yr oeddynt yn ymosod ar dalaetb Henffordd, daeth Ran- 
wlph, nai y breuin Edward, yn eu herbyn a byddin luosog ; ond yn y 
frwydr gyntaf, yr iarll Ranwlpb a'i wyr a ffoisant, a Gruffudd ac Algar 
a'u hymlidiasant, ac a laddasant bum' cant o honynt : ac wedi enill y 
fuddugoliaeth, bwy a aethant i ddinas Henffordd, a chan ladd amryw o'r 
cor, llosgasant yr eglwys ; ac ar ol lladd rhai o'r dinasyddion, a cbym- 
meryd ereill yn gaicbarorion, hwy a ddychwelasant adref gydag yspail 
fawr. Y mae rhai haneswyr yn dweyd, ddarfod i'r brenin, pan glybu am 
hyn, gyfodi byddin gref, a'i rhoddi dan flaenoriaeth Harold, mab Iarll 
Godwyit, i ddial am y sarhad yma; ac i Harold fyned ar ol Gruffudd ac 
Algar hyd fynyddoedd Eryri ; a dywaid y Brut i gad ar faes gymmeryd 
lie rhyngddynt, yn yr hon y buddugoliaethai y Cymry ar y fyddin frenin- 
awl ; ac y mae adgjmimodiad Algar a"r brenin yn fuan ar ol hyn, dychwel- 
iad Harold i Henffordd, a'i ymroad i'w diffynu a chaerau, rhag y buasai 
y Cymry yn ymosod ami drachefn, yn tueddu i gadarnhau y cyfryw 
cbwedl, debygid. 

Yn ebrwydd ar ol hyn, cawn ef yn gv/neyd cadgyrcbiad arall, gyda'r 



158 DARLITHIAU A.H 

«yfrelyblwyddiant; canys fel hyn y dywedir: — "O. C. 1059, daeth Macht 
nb Harallt i Gymru, a llu dirfawr yn ei osgordd ; a'r ty wysawg GrufFudd 
a Macht yn ymgyfun eu lluoedd, a aethant yn erbyn y Saeson, ac a ddi- 
ffeithiasant wlad Loegr hyd yn mhell yn ei pherfedd, a dychwelasant yn 
©1 i Gymru ag yspail fawr ganddynt." 

Ond er mor wrhydrus a llwyddiannus a fuasai y tywysog hwn yn llyw- 
odraethu Cymru dros bedair blynedd ar ddeg ar bagain, rhoddwyd pen ar 
ei einioes ac ar ei lywodraeth mewn modd gwarthus, trwy frad a thwyll 
MadawcM'in, ? -gob Bangor, yr liwn ddeugain miynedd yn gynt, debygid, 
a fuasai yn prii offer yn brad a llofruddiad Llewelyn ab Seisyllt. Dywedir 
fod Harallt, brenin y Saeson, wedi addaw tri chant o ychain iddo am 
fradychu GrufFudd ab Llewelyn; ac wedi iddo gyflawni y brad a'r llof- 
ruddiaeth, gomeddai y brenin dalu yr ychain iddo ; ac o dan y siomedig- 
aeth yma, ac yn ngwyneb y peryglon yr oedd ynddynt o herwydd ei frad, 
efe a gymmerth long i encilio i Ddulyn, yn yr Iwerddon ; ond y llestr a 
suddwyd yn y mor — eto ni bu colled am fywyd neb ond Madawc Min ei 
hunan; ac fel hyn y u goddiweddwyd a dialedd dwyfol am ei fradwr- 
iaeth.* 

Y mae lie go gryf i farnu bod Harallt., mab Edward frenin, a gyfenwid 
"y cyffeswr," wedi cael gan amryw : b°ndefigion y Deheudir ymunaw ag 
ef yn erbyn Gruffudd ; a dywedir fod Algar, iarll Caer, wedi ei ddeoli eil- 
waith gan fienin Llo°gr, wedi myned yn unionsyth am swcwr at Ruffudd 
ab Llewelyn i Ruddlan, trwy gynnorthwy yr hwn, yn nghyda llynges o 
Lychlyn oedd tua'r glanau, yr adferwyd ef eto i'w iarllaeth ; ond disgyn- 
odd Harallt, gyda byddin gref, mor ddisymwth ar warthaf y tywysog yn 
ei lys yn Rhuddlan, fel nad oedd ganddo bamdden i wneyd y parotoad 
Ileiaf i'w gwrthiadd; ac nid oedd ganddo ddim i'w wneyd ond dianc 
mewn llestr fach a ddigwyddodd fod yn ngenau yr afon. I ba le yr aeth 
y tywysog Cymreig, . y pryd hwn, nid yw yn hysbys ; ond ymddengyi 
fod Harallt wedi erchi i'w lynges amgylchynu gororau Cymru, er ei 
gwneyd yn dra anhawdd iddo daychweiyd; ac yn y cyfamser, defnyddid 
pob ystrywiau i geisio oeri y bobl tuag ato. Yr oedd Harallt hefyd yn 
cymmeryd mantais ar gyflwr dinerth a digalon pobl y wlad, i'w mathru 
yn gydwastad a'r llawr. Ond yr haf canlynol, cafodd Gruffudd arfod yn 
rhyw fodd i gyrhaedd i'r wlad, ac efe a ymroddes yn ol ei arfer i gyffroi y 
gogleddwyr i gyfodi yn erbyn y gorthrymwr ; gan hwylio ei gamrau tua'r 
Deheudir, lie yr oedd hiliogaeth fradwrus Rhyddereh ab lestyn yn brad- 
ychu en gwiad a'u cenedl i'r gelyn. Ond ar y frordd yn Muallt, lladdwyd 
y tywysog Gruffudd ab Llewelyn — trwy frad, fel y dangoswyd — gan adael 
dau fab, Maredydd ac Itkel, ar ei ol; a merch o'r enw Nest, yr hon wedi 
hyny a fu yn briod a Thrahaern ab Caradawg, tywysog y gogleddbavth.f 

Wedi llofruddio y clodforus Gruffudd ab Llewelyn, fel y darluniwyd, 
rhanwyd arglwyddiaeth Cymru fel y canlyn, yn yr hyn debygid yr oedd 
Haw fawr gan y brenin Edward, a'i fab Harallt: — Y Deheubarth a rodd- 
wyd i Maredydd ab Owain ab Edwyn, a Gwynedd a Phowys a roddwj'd i 
Bleddyn ab Cynfyn a'i frawd Rhiwallon, brodyr unfam a'r tywysog blaen- 
orol ; fel y canlyn y dywaid y Brut: — 

"O. C. 1062, gwedi lladd Gruffudd ab Llewelyn, fe ddoded Maredydd 
ab Owain ab Edwin yn dy wysawg Deheubarth gan Harallt, ac Edwart, 
brenin y Saeson." 

* Iolo Manuscripts, p. 611. Greal, p. 188. 
f Wynne's Hist, of Wales, pp. 95, 101. Warrington's Hist of Wales, pp. 223, 224. 



HANES Y CTMRY. 159 

" Brodyr unfam y tywyawg a las, sef Gruffudd ah Llewelyn, a gawsant 
Wynedd a Phowyfl — nid anigen, Bleddyn ab Cynfyn ab Gwerystan, ar- 
glwydd Cibvvyr, a Rhiwallawn ei frawd ; hwy a ddoded yn dy wysogion 
Gwynedd a Phowys, ym mraint ctifeddion ty wysogion Dinefwr, o Gadell 
ab Khodri Mawr. Sef etifeddes y dywysogaeth hono ydoedd Yngharad, 
fercb Maredydd ab Owain ab llywel Dda, a fn yn wraig briod Llewelyn 
ab Seisyllt; a gwedi lladd Llewelyn, hi a briodes Gynfynab Gwerystan, 
arglwydd Cibwyr, yn Ngwent." 

"A'r brodyr byn, set Bleddyn a Rhiwallawn, a ddygasant deyrnedd 
gwlad Bowys o wehelyth Brochwel Ysgithrawc, peth nid oedd iawn ei 
fod." 

" Yr amser byn ydd oedd Cynan ab logo, cyfiawn bercben Gwynedd, ai 
gil yn y Werddon, ac nid oedd neb a elai yn ei blaid yng Ngbymru, canyg 
ni cherid ei wehelyth achaws en crenlondorau yn lladd a dilygeidiaw a'u 
gwrthladdent, yn eu bannefodoldeb." 

Yn fuan wedi byn y daeth William y Goresgymor i Frydain, ac y dyg ei 
fywyd a'i goron oddiar Harallt, yn mrwydr Hastings : ond nid yw yn ym- 
ddangos i'rCymry gymmeryd un rhan yn yr ymgyrch hwnw, ac y mae yn 
dra thebyg nad oeddynt yn teimlo nemawr ddyddordeb yn y naill blaid 
mwy na'r Hall. Efallai na fciddiai Bleddyn a Rhiwallawn wneyd unrhyw 
ymdrech neillduol ar du eu hen gyfaill Harallt, rhag y buasai meibion 
Gruffudd ab Llewelyn yn cymmeryd mantais ar y cyfryw achlysur i ad- 
feddiannu etifeddiaeth eu tadau. Pa fodd bynag, nyni a gawn fod Bleddyn 
a Rhiwallawn wedi ymunaw ag Edric, iarll y Mers, mewn cadgyrchiad i 
rannau o Loegr, tra yr oedd y brenin William drosodd yn Normandi ; a 
hwy a anrheithiasant swydd HenfFordd hyd Bont ar Wy, ac a ddychwel- 
asant ag yspail fawr ganddynt. Ond erbyn dychwelyd o honynt o'r cad- 
gyrchiad yma, yr oedd Maredydd ac Ithel, meibion Gruffudd ab Llewelyn, 
wedi cynnull eu cefnogwyr dan arfau, a bu brwydro caled rhwng y ddwy- 
blaid yn Mechain, swydd Drefaldwyn; yr oedd gan Bleddyn a Rhiwall- 
awn lu mawr o Saeson yn eu byddin, gan fod llawer iawn o Saeson a 
enciliasant o Loegr rhag gormes y Normaniaid, wedi cael caniatad y 
Cymry i gydwladychu a hwy yn Mhowys. Yr oedd byddin Bleddyn a 
Rhiwallawn yn ddau cymmaint o rif a'r eiddo Maredydd ac Ithel, y rhat 
a wnelid i fynu o wyr Gwynedd, "eithr gwroldeb a'u cynnaliai yn erbyn 
eu deurif ; eithr achaws twyll a brad, colli'r maes a wnaethant." Yn y 
frwydr hon lladdwyd Rhiwallawn o'r naill du, ac Ithel o'r tu arall, "a 
goriu ar Faredydd ffbi, a Bleddyn a'i dilynws yn dra dialed, gan ei yru 
i'r mynyddoedd anialaf yn Ngbymru, He y bu farw o newyn ac anwyd. 
A gwedi hyny, drwy gyfnerth y Saeson, y gwladychodd Bleddyn ab Cyn- 
fyn yn unig frenin ar Wynedd a Phowys; a Maredydd ab Owain ab Edwin, 
drwy nerth y Saeson, yn dywysawg Deheubarth." 

Yn fuan iawn ar ol byn, tra yr oedd Bleddyn ab Cynfyn wedi cael 
Gwynedd a Phowys i'w law ei bunan, a'r wlad yn dechreu cael seibiant i 
gymmeryd ei hanadl mewn heddwch, torodd y danchwa wyllt allan yn y 
Deheubarth ; canys Caradog ab Rhydderch ab lestyn, wedi cyflogi llu cad- 
arn o Normaniaid Wiliiam Fastardd, a'u harweiniodd yn erbyn Maredydd 
ab Owain, ac yn Llanfedwy, yn swydd Forganwg, y bu brwydro caled 
rhyngddynt, a Maredydd a laddwyd yn y gad hono; ac felly yr aetb y 
llywodraeth i ddwylaw Caradawg. Ond nis mwynhaodd yr anrhydedd 
yma yn hir: canys yn yr un flwyddyn "daeth y Normaniaid i Ddyfed a 
Cheredigion, ac a'i diffeithiasant yn nlain, a Charadawc ab Rhydderch a 
ddyg lu dewisawl o wyr Gwent a Morganwg a Gwyr, yn eu berbyn, a'u 
gyru yn ol i'w llongau, a dwyn oddiarnynt eu hyspail; a byn o waitb 



160 DARLITHIAU AR 

gwroldebus a ddyg i Garadawc lawer o gariad gwyr Dyfed a Cheredigion, 
y rbai cyn no hyny ni charent wehelyth Caradawc." Ond cyn y flwyddyn 
ar ol y fnddugoliaeth yma, efe a fu farw o archoll a gawsai yn y rhyfel ; 
a'i fab, Rhydderch ab Caradawc, a gafodd y llywodraeth yn ei le ef, ac a 
ddylynodd wrhydri ei dad, mewn gwrthladdiad lhvyddiannus i'r Norman- 
iaid, y rhai a gynnygiasant oresgyn Dyfed a Cheredigion ym fuan dra- 
chefn. 

Yn mlien tua dwy flynedd ar ol marwolaeth Caradawg, y daetli Rhys ab 
Owain ab Edwyn o Fanaw, lie y bnasai yn hir ar gil ; a chan gael ei gyn- 
northwyo gan luaws o bendefigion Ystrad Tywi a Brycheiniawg, efe a 
barodd lofruddiad y tywysog Bleddyn ab Cynfyn, trwy frad, wedi bod yn 
teyrnasu ar Ogledd Cymru yn ddoeth ae yn deilwng, dros dair blynedd ar 
ddeg. Heblaw ei fod y r n benadur ar Wynedd a Phowys, y mae yn ym- 
ddangos ei fod yn berchenog ar diriogaetbau eang o'i eiddo personol, 
megys yr arwyddoceir yn y llinellau canlyncl : — 

" Bleddyn ab Cynfyn, bob cwys, 
Ei him bioedd hen Bowys." 

Er i Bleddyn adael amryw feibion ar ei ol, nid yw yn 3 T mddangos iun o 
bonynt bawlio yr orsedd ar y pryd hwn, ond ei gadael i'w cefnder, Tra- 
haern ab Caradawc, yr hwn a briodasai Nest, ferch Gruffudd ab Llewelyn. 
Mae yn debyg i'r tywysog hwn gael ei etbol i'r llywodraeth gan bendefig- 
ion y gogledd, ar farwolaetb Bleddyn, fel y byddent yn gadarnach i wrth- 
sefyll hawlion Rhys ab Owain ab Edwyn, yr hwn a ffieiddid ganddynt ar 
gyfrif y modd bradwrus yn yr hwn y parasai lofruddiad Bleddyn ; a Rhys, 
pan welodd nad oedd un gobaith iddo am orsedd Gwynedd, a anfonodd at 
Rydderch ab Caradawc, tywysog y Deheubarth, yr hwn yn hytrach na 
bod i'w wlad gael ei hanrheithio a'i gwanhau trwy ryfel, a gytunodd ag ef 
i gyd-lywodraetlm y dywysogaeth dros ystod eu bywyd, ac i'r hwn fyddai 
byw hwyaf gael yr boll lywodraeth i'w law. Ond cyn pen dwy flynedd, 
lladdwyd Rhydderch ab Caradawc gan un o'i geraint ei bun, o genfigen a 
dig am yr amod a wnelsai a Rhys ab Owain ; ac o fewn yr un flwyddyn, 
Goronwy a Llewelyn, meibion Cadwgan ab Bleddyn ab Cynfyn, a ddaethant 
ir Deheubarth, a llu raawr ganddynt, i ddial galanas eu tadcu ar Rys ab 
Owain ; a chyda hwynt yr ymunodd Caradawc ab Gruffudd ab Rhydderch, 
a bj'ddin gref ganddo o Went a Morgan wg; ac mewn brwydr agymmerth 
le yn y canlyniad, lladdwyd Rhys ab Owain a'i frawd Hywel. Fe ellir 
casglu oddiwrth rai cofion bod Trahaern ei hunan yn blaenori byddin ei 
neiaint y tro hwn, er dial galanas ei ewythr ef, a'u taid hwythau. 

Erbyn hyn ymddangosai ymgeisydd arail am goion Gwynedd — sef, 
Gruffudd ab Cynan ab logo, yr hwn a ddaeth o'r Werddon (lie y'i ganesid, 
tra yr oedd ei dad yn ddeoledig yn achos terfysgoedd blinion ei wlad ei 
bun,) a llu mawr ganddo, ac efe a oress;ynodd Ynys Fon ; ond fel yr oedd 
3 T n dyfod rhagddo yn ei oresgyniad o Wynedd, Trahaern ab Caradawc a'i 
cyfarfu yn agos i Harlech, ac a'i gyrodd ar ffo, fel y bu raid iddo ddj'- 
chwelyd i'r Werddon. 

Yn mhen dwy neu dair blynedd — sef, tna'r flwyddyn 1077 — daeth Rhys 
ab Teivdwr o Lydaw, gan honni ei hawl i dywysogaeth y Deheubarth, fel 
yr etifedd cyfiawn ; a llawei o wyr goreu y wlad a ymunasant ag ef, gan 
fod gair uchel iddo, am ddoethineb, a phob cynnhwysderau i fod yn llyw- 
odraethwr : ac felly dychwelwyd arghvy r ddiaeth y Deheudir i'w pherch- 
enog priodol, o hawl a tbadogaeth. 

Ac er i Gruffudd ab Cynan fod yn aflwyddiannus yn ei gadgyrchiad 



HANE6 Y CYMRY. 1G1 

cyntaf, efe a roddes gynnyg eto yn y flwyddyn 1080, gan ddwyn gydag ef 
lu mawr o Ysgodogion y Werddon, ac efe a gytunasai a Rhys ab Tewdwr 
i'w gynnorthwyo yn ei ymdrechion i adfeddianim ei dreftadaeth oddiat 
Trahaern ; ac ar fynydd Canio y bu cad rhyngddynt, lie y lladdwyd Tra- 
haern, a chydag ef luaws mawr o fonedd a gwerin : ac yn y canlyniad i'r 
frwydr bono, dyinclnvelodd llywodraeth Gwynedd hcfyd i'w chyiiawn 
berchen. 

Tua'r cyfnod yma yr oedd y Normaniaid yn dechreu tracbwantu Cymru, 
fel y gwelsom grybwyllion yn flaenovol am en bymdrecbiadau drachefn a 
thrachefn i oresgyn Dyfed a Cberedigion. Tua'r flwyddyn 1070, ar ol 
goresgyn yr ardaloedd Seisnig cyfnesawl, blaenor or enw Baldwin, a 
enillodd ran o Bowys, ar gyffinian Clawdd Ojfa, ae a adeiladodd yno gas- 
tell, yr Invn a alwyd ar ei enw cf ; a'r lie a geidw ei enw yn Ngnymraeg 
hyd heddyw — sef, Trefaldwyn — ac y mae yn debyg mai dyma y sefydliad 
cyntaf o eiddo y Normaniaid yn Ngbymrn. Y flwyddyn ganlynol gwth- 
iasant yn mlaen; a Gwilym y Goresgynydd ei hun a aeth gyda byddin 
luosawg byd Gaerlleon-gawr, lie yr adeiladodd gastell cryf, yn yr own y 
gosododd raglaw dan yr enw Iarll Caerlleon : a'r blinder mynych a barai 
y Cymry i'r sefydliad yma, a barai i'r ail iarll a sefydlasid yn y fan bon — 
sef, Hnw Fleiddyn — groesi yr afon Dyfrdwy, a goresgyn rban o'r wlad, a 
elwir yn awr swydd Fflint, gan adeiladu castell yn Rhuddlan, a dodi an 
o'i swyddogion yn Uywydd yno ; a cbastell arall a adeiledid yn Malpas, 
ar gymniau Cymru, ac a roddwyd i gadwraeth gwarcbodln Normanaidd ; 
a gwarcbodluoedd y cestyll byn a arferent y crenlonderau mwyaf at y 
Cymry, gan eu lladd a dwyn en meddiannau yn ddiarbed hyd y gallent. 

Y mae yn betb tra nodedig na wnaeth y brenin William y Goresgynydd 
nn yniosodiad ar Gymrn, nac un cynnyg at ddarostwng y wlad clan ei 
lywodraeth ; yn nnig efe a aeth drwy ran o boni, ar bererindod i Dy 
Ddewi yn y flwyddyn 1085, yr hyn a wnaeth gyda rhwysg mawr, a chyda 
byddin gref; a'r hanesyddion Seisnig a haerant iddo, ar byn o achos, 
dderbyn darostyngiad y tywysogion Cymreig; ond y mae yn amlwg eu 
bod yn camsynied. Pe bnasai efe yn gallu bwrw nn bawl i Gymru, neu 
yn barnu y buasai yn allnog i enill y wlad, ni bnasai y fath wr ag ef yn 
esgeuluso ei adeg, ond y buasai yn ddigon awyddus i cbwanegu Cymru at 
t i feddiannau ereill : eithr yr oedd efe yn ddyn synwyrol a cbraff iawn, a 
gwelsai yn ddiau ddigon o anianawd y Cymry ar ffiniau Lloegr i beri iddo 
ymbwyllo rhag cyfFroi gelyniaeth y fath genedl ryfelgari'w erbyn, ac felly 
beryglu parbad ei feddiant heddychol o Loegr ei hun an ; ac os derbyn- 
iodd ryw barcb, dan rith teyrnged, gan rai o'r pendefigion y teithiai trwy 
eu tiriogaethau ar ei bererindod, diau ei fod yn gweled yn oreu boddloni 
ar hyny, heb geisio ycbwaneg : yn unig ei ieirl], fel y crybwyllwyd uchod, 
a geisient ymwtbio yn raddol i gyrion Cymru, ar fedr ei goresgyn bob yn 
ychydig, mae yn debyg. 

Yn y flwyddyn 1087, bu farw y Goresgynydd, gan adael yr orsedd i'w 
fab, William Rufus, a gyfenwid "Y Brenin Coch;" ac yn ei deyrnasiad ef 
y g wnaeth y Normaniaid ymosodiad arall ar Gymru, ac a enillasant swydd 
Forganwg yn y Deheudir, megys y gwnaetbent eisoes a swydd Fflint, yn 
y gogledd ; ac fel hyn yr adroddir y bu : — 

Yn y flwyddyn 1087 y bu farw Cadifor ab Colhvyn, arglwydd Dyfed ; a'i 
feibion ef, Llewelyn ac Einion, a'i frawd, Einion ab Colhvyn, a anogasant 
Graff it dd ab Maredydd i gyfodi mewn gwrthryfel yn erbyn Rhys ab Tew- 
dwr, yr hwn oedd eisoes mewn rhyfel ag Iestyn ab Gwrgant, tywysog 
Morganwg; ond yr hen dywysog a'u cyfarfu yn Llandudoch, ac yn y 
frwydr cymmerid Gruffudd ab Meredydd i ddalfa, a lladdwyd Llewelyn 



162 DARLITHIAU AR 

ac Einion, meibion Cadifor ; ac Einion ab Collwyn a ffodd at Iestyn, i'i* 
kwn yr adroddodd ei helynt; a chan fod Einion wedi bod yn swyddog ya 
myddin brenin Lloegr, ac yn ymladd ei ryfeioedd yn Ffrainc a manau 
ereill, a'i fod yn sefyll yn uchel ei gymmeriad gyda'r brenin a'i farchog- 
ion, Iestyn a addunedodd roddi ei ferch yn wraig iddo, os gallai efe 
lwyddo i gael cyfnertbiad iddo o Loegr yn erbyn Rhys ab Tewdwr, 
ac y rhoddai arglwyddiaeth Meisgyn yn waddol iddo gyda'r ferch ddy- 
wededig. 

Felly Einion a aeth i Lundain, ac a amododd a Robert Fitzhamon, ua. 
o'r tywysogion Normanaidd, a chefnder i'r Brenin Coch, i ddyfod yn gyf- 
nerth i Iestyn yn Morgan wg ; a hwnw drachefn a enillodd ddeuddeg o 
farchogion urddasol ereill i ymuno ag ef yn y cadgyrchiad ; a hwy a 
ddaethant, a'u lluoedd arfog gyda hwynt, at Iestyn i Forganwg; ac wedi 
uno eu lluoedd a threfnu y fyddin, hwy a aethant i wledydd Rhys ab 
Tewdwr, gan ladd a llosgi y ffordd y cerddynt. Yr hen dywysog dewr- 
wych, er ei fod uwchlaw cleg a phedwar ugain oed ar y pryd, a gynnullodd 
ei filwyr yn nghyd, ac a'u harweiniodd yn bersonol i gyfarfod y gwrth- 
ryfelwyr a'u cynghreirwyr ; ac ar y mynydd du, Brycheiniog, y bu cad 
rhyngddynt, a dialed iawn a fu yr ymladd, nes oedd byddin Rhys wedi ei 
llwyr ddyfetha o'r bron ; yna y ffodd yr hen dywysog ; ond Iestyn, gan 
ei ymlid, a'i goddiweddodd yn Nglyn Rhodnen, lie y torodd ei ben ; ac 
o'r herwydd y galwyd y lie "Pen Rhys." Daliwyd a lladdwyd Goronwy 
ab Rhys hefyd ; a mab arall iddo, o'r enw Cynan, a ymlidid mor galed fel 
y neidiodd i lyn a elwid Cremlyn, gerllaw Abertawe, ac yno y boddodd ef 
a llawer o wyr, ac am hyny y gelwir y pwll mwyach "Pwll Cynan." 

Yna Iestyn a dalodd eu bodd yn aur coeth i Robert ab Amon a'i farch- 
ogion, mewn lie a elwir er cof am y peth "Y filldlr aur" a hwy a ym- 
chwelasant yn ol tua Llundain. Einion ab Collwyn yntau a aeth at Iestyn 
i ofyn ei ferch yn wraig, a'r cyfoeth a addawsai yn waddol i'w chanlyn : 
ond Iestyn a'i gomeddai gan chwerthin, a dywedyd y gwnelai efe yn well 
o'i ferch na'i rhoddi ar enw bradwr gwlad ac arglwydd. Yn Einion a lid- 
iodd yn ddirfawr, ac a brysurodd ar ol Robert ab Amon a'i osgordd, ac 
wedi eu goddiweddyd, mynegai iddynt mor ffals a thrahaus yr ymddygasai 
Iestyn tuag ato; dangosai iddynt hefyd mor annghymmeradwy oedd Ies- 
tyn yn meddyliau goreuwyr y wlad bono; gan alw eu sylw at frasder y 
wlad, a'r hawsedd i'w henill oddiar Iestyn. Yna Fitzhamon a'i farchogion 
a droisant yn ol, ac a ddisgynasant ar Iestyn yn annysgwyliadwy, gan ei 
yru ar ffo, a chymmeryd meddiant o'i diriogaethau brasaf iddynt eu hun- 
ain, a'r rhanau mynyddig a roisant hwy i Einion. 

Ac yn y modd canlynol y rhanwyd M organ wg, medd Powel, ar awdur- 
dod Syr E. Stradling : — 

1. Robert Fitzhamon Caerdydd. 

2. William de Lwndwn Aberogwr. 

S. Riccard Grinfil Castellnedd. 

4. Paen Twrbil ". Y Coetty. 

5. Robert de Sancwintin Llanfleiddian Fawr. 

6. Riccard Siwart Tal y fan. 

7. Gilbert Wmfirefil Penmarc. 

8. Reinallt Sili , Abersele. 

9. Rosser Berclos Llandathan. 

10. Peter Leswr Llanbedr ar Fro. 

11. Olifer Sainsion Abernant. 

12. Ieuan Ffleming Llanyfel^yn. 

IS. William Desterling Lianywerydd. 



flANES Y CYMRY. 165 

Wrth weird llwydrliant Fitzhamon a'i farcV.ogion yn Morgan wg, daetb 
heigiau o'r Normaniaid gwancue, ac aymsefydlasant ar hyd y gororau, fol 
y gwelir wrth y rhestr ganlynol : — 

Roger Montgomery Iarll Amwythig. 

Huw Fleiddyn „ Caer. 

Arnwlph, mab Roger Montgomery Arglwyddiaeth Dyfed. 

Bernard de Newmarch „ Bucheiniog. 

Ralph Mortimer „ Elfel. 

Hugh de Lacy „ Suas. 

Eustace Cruer „ vddgrug. 

Fitzalan „ Clun , . 

Drogo de Baladun „ y Fenni 

Monlhault „ Pen ar lag. 

Gdbert „ Trefynwy. 

F. Fitzwarren „ y D r ?wen. 

R. ie Strange „ Elesmere. 

Martyn „ Cemmes. 

De Breos „ Buallt 

Y rhai hyn a adeiledynt gestyll yn eu harglwyddiaethau, ac a gadwent 
warchodluoedd arfog ynddynt, gan ddysgwyl (fel barcutiaid am ysglyf- 
aeth) am arfod i ddisgyn ar rai o'u cymmydogion Cymreig, er eu hys- 
beilio ; ac nid oes ddawn a ddichon ddarlunio pa faint a ddyoddefodd eia 
tadau o gam a cholled oddiar eu dwylaw. 

Bellaeh, dychwelwn at banes Grufudd ab Cynan, yr hwn fel y gwelsom 
a enillasai arglwyddiaeth Gwynedd a Phowys trwy fuddugoliaeth Carno. 
Yn lied fuan ar ol ei sefydliad yn y llywodraeth, efe a fradychwyd gan un 
o'r enw Ale iriown Goch, i ddwylaw ieirll Caer a'r Amwythig, y rhai a 
gyfleasant fyddin o arfogion dan gel yn Nghnfd Rug, a thra yr oedd 
Gruff'udd yn dyfod yno i gynnadleridu a'r ieirll yn heddychol, debygasai 
efe, rhuthrid arno gan y miiwyr, a dygid ef yn rhwym i gastell Caer, lie 
y'i cadwyd yn garcbaror am ddeuddeng mlynedd, medd haneswyri ac 7 
mae yn ddiau mai adeg flin dros ben a fu lion ar ein cyndadau, pan oedd- 
ynt heb dywysog o'r eiddynt eu hunain yn Ngwynedd na Deheubarth, a'r 
Normaniaid yn ddiwyd a dicbellgar yn parhau i dynu careiau o'u gv.lad, 
i'w chwanegu at eu hetifeddiaethau eu hunain. Ond o'r diwedd, gwr o 
Edeyrnion, a gyfenwid " Cymric Hir" wedi dyfod i Gaer, ac ychydig 
gyfeillion i'w ganlyn, i brynu eu hangenrheidiau, a ddyg ei frenin yn ei 
lyffetbeiriau o'r castell, yn mrig yr hwyr, tra yr oedd y ceidwaid yn 
gwledda, ac a'i porthodd dan gel yn ei dy ei hun dros rai dyddiau ; yna, 
efe a ddygpwyd ar hyd nos hyd yn Mon, He y'i cynnelid dros ychydig 
ddyddiau gan un Sandde ab Acre, ac oddiyno efe a gymmerth long, ar fedr 
hwylio i'r Werddon; ac wedi dyfod drwy lawer o helyntoedd peryglus, 
nas goddef fy ffiniau i mi eu crybwyll yn awr, efe a adenillodd ei wlad ; 
ac yn fuan iawn cyfarfyddwn C\g ef — wedi ymosod ar y cestyll Normanaidd 
oeddynt yn Ngwynedd, a'u dwyn oddiar ei elynion yn dra llwyr — yn 
wynebu gyda Chadwgan ab Bleddyn, a byddin gref danynt, i geisio gwar- 
edu eu brodyr yn y Deheubarth odditan yr unrhyw iau ormesol, yn 
baeddu y Normaniaid mewn amryw frwydrau, ac yn anrheithiaw Caer- 
wrangon, Henffordd, a'r Mwythig, nes oedd eu harswyd wedi disgyn ar 
ilrigolion y cyffindiroedd. O'r diwedd, Gwllym Goch, brenin Lloegr, a 
welodd yn angenrheidiol rhoddi ei holl rym ar waith i geisio darostwng 7 
fath elyn : ond er iddo arwain ei fyddiu anferth i berfedd y wlad yr oedd 



164 DARLITHIAU AR 

GrufFudd ab Cynan a'i fyddin yn gwylied ei ysgogiadau mor fanol, yn 
mylchau y mynyddoedd, fel y gwelodd ei fod mewn perygl o golli Lloegr 
wrth geisio goresgyn Cymru, ac o golli ei fywyd wrtli geisio dial ar y 
tywysog Cymreig ; ac am hyny efe a ddychwelodd adref, nid yn unig yn 
ddilwydd, ond yn golledus a chywilyddus. Y tywysogion Cymreig, ar 
enciliad y Saeson, gan ymhyfhau yn eu llwyddiant, a anturiasant i w ar- 
ch ae ar gastell Trefaldwyn, yr hwn a gyfrifid yn gryfaf yn Nghymru; ac 
er dewred y'i hamddifFynid gan y Normaniaid, y Cymry a gloddiasant dan 
ei sylfeini, ac wedi ei gymmeryd trwy ruthrgyrch, a laddasant yr holl 
warchodlu a mih y cleddyf, ac a wnaethant y castell yn gydwastad a'r 
llawr; ac yn ystod y cadgyrchoedd hyn, lladdwyd Iarll y Mwythig, Iaril 
Caerloyw, ac amryw bendefigion ereill. 

Y brenin William, wedi ymgynddeiriogi gan golledion a gwaradwydd ei 
gadgyrchiad blaenorol, a arweiniodd fyddin freninol i Gymru yr ail waith ; 
ond fel yr oedd efe yn neshau i'r mynydd-dir, y Cymry a dorent ymaith 
ei arlwyon, ac a laddent ei wyr a'i feirch yn ymylon ei fyddin beunydd, 
ac eto a ymgadwent o gyrliaedd arllwysiad ei gynddaredd, fel ag y bu raid 
iddo ddychwelyd y tro hwn eto, heb elwa dim ar ei daith, ond ychwanegu 
at ei waradwydd. 

Yna ieirll y cyffindiroedd a gyfunasant eu holl nerth, i gyfodi byddin 
gref, yr hon a roddid dan lywyduiaeth Iarll y Mwythig, Iarll Caer, ac 
Oivain ab Edwy?i, arglwydd Tegeingl, a rhai pendefigion enwog ereill o 
Wynedd, a droisant yn fradwyr i'w brenin ; yr hwn, gan fod yn analluog 
yn y fan i godi byddin ddigon cref i'w gwrthsefyll, ac heb fod yn sicr yn 
mhwy o'i gydgenedl y gallai ymddiried, gan fod rhai o'i gyfneseifiaid a'i 
brif gynghorwyr wedi troi yn fradwyr iddo, a favnodd yn ddoeth iddo ef 
a thywysog Powys, Cadwgan ab Bleddyn, encilio dros yspaid i'r Werddon ; 
ac yn eu habsenolcleb, yr ieirll dywededig a arferasant y creulonderau 
mwyaf barbaraidd tuag at y trigolion, yn enwedig yn ynys Fon, lie y bu y 
ddau iarll yn aros dros beth amser — yn Nghasteil Aberllienawg, neu 
Lleiniog, yn Mhenmon : ond tra yr oeddynt yno, ymddangosai llynges 
Magnus, brenin Llychlyn, yn yr afon, er dial sarhad GrufFudd ab Cynan ; 
a bu brwydr galed govis castell Lleiniog, yn yr hon yr oedd Iarll y 
Mwythig ar ei farch, yn orchuddiedig (oddieithr ei lygaid) gan arfwisg 
ddur ; a Magnus, gan sefyll ar fiaen ei long, a ollyngodd saeth ato, gan ei 
anelu yn ei lygad, fel y syrthiodd yn farw yn y fan. Ar hyn, y lluoedd 
estronol a giliasant o Ynys Fon, a dychwelodd GrufFudd ab Cynan a 
Chadwgan ab Bleddyn o'r Werddon yn fuan, wedi bod yno ddwy fiynedd, 
a hwy a anfonasant genhadau at Iarll Caer, i ymheddychu ag ef ; ac yn y 
canlyriiad i hyn, bu GrufFudd ab Cynan fyw yn llonydd dros amryw 
flyneddau yn ei diriogaeth ei hun yn Mon, a Chadwgan a gafodd ran o 
Geredigion a Phowys. Yn ystod y btyneddoedd nesaf, gallem feddwl fod 
Gwynedd yn mwynhau gvadd o lonyddwch ; ond yr oedd cyflwr pethau 
yn fwy terfysglyd yn Mhowys a Cheredigion, trwy ddrygedd meibion 
Cadwgan, a rbyw fan bendefigion ereill. 

Yn y flwyddyn 1113, y brenin Harri I., gan benderfynu llwyr oresgyn 
Cymru — dan yr esgus fod GrufFudd ab Cynan yn esgeuiuso talu y deyrn- 
ged iddo ; a bod ei wyr ef, a'r eiddo Goronwy ab Owain ab Edwyn, ar- 
glwydd Tegeingl, yn anrheithio rhanau o swydd Gaerlleon — a ddyg dair 
byddin gref yn erbyn y dywysogaeth ; un dan arweiniad Gilbert, iarll 
Strigyll, yr hon a gynnwj r sai holl gadernid pedwaredd ran Lloegr a 
Chernyw, ac yr oedd i fyned yn erbyn y Deheubarth ; yr ail a roddes efe 
dan dywysiad Alexander, brenin yr Alban, a Hugh, iarll Caer, ac a gyn- 
nwysai luoedd yr Alban a gogledd Lloegr, a'i dyben oedd myned yn 



HANES Y CYMRY. 1 65 

erbyn Gwynedd ! y drydedd a gynnwysai luoetld perfeddwlad Lloegr, ac 
yr oedd dan dywysiad y brenin ei hun. Ond weoi yr holl rwysg yma, 
deallodd Harn fod y Cymry yn anorchfygol yn y mynyddoedd, ac am 
hyny arferwyd pob ystrywiau ; ac o'r diwcdd llwyddwyd i gael gan Gru- 
ffudd ah Cynan ac Owain ah Cadwgan ymgymniodi a'r brenin, ai yr hyn y 
dychwelodd i'w wlad ei hun, wedi methu cyfiawni ei l\v, o ladd pob 
creadur byw yn Ngbymru. 

Yn ddioccl bron wedi terfyniad y cadgyrcbiad blaenorol, sef yn y 
flwyddyn 1116, Gruffudd ah Rhys, wedi cyrhaedd y Dchenbarth o'r 
Werddon, lie y magesid ef er marwolaeth ei dad, a gynnullodd ei bleid- 
wyr, ac a warchaeodd ar gastell Arbertb, ac wedi ei gymmeryd, efe ai 
torodd yn gydwastad a'r llawr ; ac wedi ymosod ar gestyll Llanymddyfri 
ac Abertawe, a llosgi rhanau o honynt, a lladd amryw o'r ceidwaid, aeth 
cryn son am dano, a lluaws o wyr ieuainc a ymgynnllasant ato, byd onid 
aeth ci lu yn fawr iawn ; ac efe a wnaeth ami gyrchiadau i Ros a Dyfed, 
gan ddifrodi ac yspeilio y wlad. Ac o'r diwcdd, gwyr Ceredigion, wrth 
glywed am ei wrliydri, a anfonasant am dano, ac a'i hetholasant yn fiaenor 
iddynt, gan lawn 1'vvriadu gyrn yr estroniaid gormesol o'n gwlad; a hwy a 
gyminerasant gastell Blaen Portk Gwylhan, castell Ystrad Peithyll, &c. 
ac a hvyddasant i adfeddiannu Haver o'n tiriogaethau. 

Yn y flwyddyn 1135, bn farw y brenin Hani y Cyntaf, a'i nai Ysteplian 
a ddaeth i orsedd Lloegr yn ei le; yn y fan, wedi i'r newydd gyrhaedd 
Cymru, ymddadebrodd yspryd rhyddid ac annibyniaeth drwy yr holl 
wlad : ac hyd yn nod Gruffudd ab Cynan, yr liwn a ymgadwasai cyhyd 
mor ftyddlawn i'r brenin Harri, fel na chefnogai unrhyw ymdrech o eiddo 
ei gydgenedl i fwrw ei ian oddiar en gwaran, a'i teimlai ei hun yn rhydd 
bellach i gefnogi eu gwrthladdiad i'r Saeson ; can} s yr ydym yn cael fod 
ei feibion — Cadwaladr ac Owain, yn nghyda'u byd din — yn cynnorthwyo 
GruHudd ab Rhys, yn fuan yn y teyrnasiad yma, i yru yr estroniaid o 
Geredigion; ac mor llwyr y llwyddasant^ fel y cawn adroddiad am dano 
yn gwneyd gwledd freninol ar ei adferiad i'r deyniedd : — 

'• Wedi adynnill ei diroedd, fe wnaeth Gruffudd ab Rhys wledd anrhyd- 
eddus yn Ystrad Tywi; lie y gwahoddes attaw bawb a ddeuent yn hedd- 
wch o Wynedd, a Phowys, a Deheubarth, a Morganwg, a'r Mers ; a 
pharottoi pob moethus o fwydydd a diodydd, a phob ymryson doethineb, 
a phob diddanwch cerdd arwest a cherdd dannau, a chroesawi prydyddion 
a cherddorion, a ch)nnal pob chwareuon hud a lledrith, a phob arddangos, 
a phob campau gwrolion. Ac i'r wledd bono y daeth Gruffudd ab Cynan 
a'i feibion, a llawer o'r pendefigion ym mhob ardal yn Nghymru : a chyn- 
nal y wledd dros ddeugain niwrnod : ac yna gollwng pawb tua'u cartrefi, 
a dodi rhoddion anrh) deddus i a'u dirperynt o feirdd, a cherddorion, a 
champusion o bob rhyw." 

"Wedi'r wledd bono, fe ymroddes Gruffudd ab Rhys i alw attaw y gwyr 
doethion a'r ysgoleigion, a myned yn eu cynghor, a dodi trefn a cbyfraith 
ar bawb o fewn ei gyfoeth, a threfnu llys yn mhob cantref, a rhaglaw yn 
mhob cwmmwd : a'r un peth a wnaeth GrufFudd ab Cynan yn Kgwynedd. 
A drwg fu gan y Ffrancod a'r Saeson weled y pethau hyny, a dodi cwyn 
yn erbyn y ddau dywysawg at y brenin Ystyffan a wnaethant '> ac am nas 
gwyddai Ystyffan a fai oreu, ni ddodes ateb i'r ofynau." 

Y mae gwaith y tywysogion yn ymroddi fel hyn i ddiwygio cyfreithiau, 
a choledd llenoriaeth a barddoniaeth cenedlaethol, yn brawf eu bod yn 
cael seibiant cymhar'iaethol gan eu holl elynion : ac nid rhyfedd bod hyn 
yn ddrwg yn ngolwg yr estroniaid Normanaidd a gyfaneddent ar ymylau 
eu gwlad i canys yr oeddynt yn ddigon synwyrol i ganfod nad oedd dim 



166 DARLITHIAU AR 

a dueddai g3nnmaint i'w cryfhau a'u mawrhau fel cenedl, a'r cyfryw gol- 
eddiad ar egwyddorion iawndrefn, gwybodaeth, a dysg : a phe buasai y 
Cymry wedi bod yn fwy ymvoddgar yn erlyniad yr amcanion hyn, yn lie 
cymmeryd eu Harwain gan bob crach bendefig, i dywallt gwaed eu gilydd 
raewn brwydrau didor, diau y buasent yn llawer galluocach i gadw treis- 
wyr estronaidd o'u gwlad. 

Yn fuan iawn ar ol hyn y bu farw y ddau dywysog enwog uchod, am yr 
hyn y cawn y crybwyllion canlynol yn y Brut: — "O. C. 1136, bu farw 
Gruff u d-d ah Rhys, y gwrolaf, a'r doethaf, a'r trugarocaf, a'r haelionusaf, 
a'r cyfiawnaf o'r holl dywysogion ; a mawr y bu'r galar o'i farw, A Rhys 
ei fab a gymmerth ei le ; a'i fam ef (sef gwraig Gruffudd ab Rhys) oedd 
Gwenllian, merch Gruffudd ab Cynan." 

Yn dva buan ar ol marwolaeth y tywysog enwog yma yn y Deheubarth, 
yr hwn nid oedd ond prin haner can' mlwydd oed, y bu farw ei dad-yn- 
nghyfraith hybarchus, Gruffudd ab Cynan, yn bedwar ugain a dwy flwydd 
oed, wedi bod yn y meddiant o'r orsedd dros yn agos i haner can' mlyn- 
edd. Mae yn wir ei fed, dros ran fawr o ddechreuad yr amser hwnw, 
mewn alltudiaeth — yn ffoedig neu yn garcharor ; eto, y mae yn amlwg na 
chydnabyddai ei genedl ei hun neb arall yn deilwng i gymmeryd ei 
gadair yn ei absenoldeb : a'r gyfran olaf o'i deyrnasiad oedd yn dawel ac 
yn llwyddiannus, megys ambell brydnawn tawel a hyfryd ar ol boreu 
dryghinawg, fel y darlunir yn y traethawd am ei fuchedd: — "Ac wedi 
hyny y gwladychodd Gruffudd lawer o flynyddoedd yn hyrwydd gyf- 
oethog, gan arafweh a heddweh, ac yn arfer o gymmydogaeth y brenin- 
oedd nesaf iddo yn gyfun — nid amgen, Harri, frenin Lioegr, a Mwrchath, 
frenin Iwerddou, a brenin ynysoedd Denmarc ; a hyncd amlwg fu, yn y 
teyrnasoedd pell oddivvrtho, ac yn y rhai agos iddo : ac felly yr amlhaodd 
pob rhyw dda yn Ngwynedd, ac y dechreuodd y trigolion adei3adu 
egiwysydd yn mhob cyfeiryd ynddi, a hau coedydd, ac eu plannu, a 
gwneuthur perllanau murddin, ac ymborth o ffrwythau y ddaear, o ddef- 
awt gwyr Rhufain." 

Y mae yn amlwg oddiwrth y dyfyniad uchod, fod gwelliannau mawrion 
wedi cymmeryd lie yn mysg trigolion y gogleddbarth, yn ystod y rhan 
olaf o deyrnasiad Gruffudd ab Cynan ; er nad udgenir ei glod yn gym- 
maint gan haneswyr a phe y buasai wedi treulio ei oes i wanhau ei 
dywysogaeth, trwy ryfeloedd didor ag arglwyddi y cyfflndiroedd. 

Dywedir hefyd ddarfod iddo wneyd amryw ddiwygiadau yn nghyfreith- 
iau ei dywysogaeth, yn enwedig y rhai perthynol i Gerddoriaeth : fel hyn 
y mynegir — "Gruffudd ab Cynan, brenin Gwynedd, a gynnaliodd Eis- 
teddfod at y cyfryw amcan yn Nghaerwys, i ba le y cyrchodd holl gerdd- 
orion Cymru, a rhai hefyd o Loegr ac o'r Alban ; pan y dirmygai y Cymry 
ymarfer a. phibau, ac mewn i-han a waherddid ffanddynt ; pan yw Ysgod- 
awg oedd yn rhagori ar bawb yn y cyfarfod hwnw o ganu pib, ac i ba un 
y rhoddes Gruffudd ab Cynan y Bib Aur, yn arwydd o'i orchest yn pib- 
anu. Y cyfreithiau a sefydled yno sydd eto yn parhau, ac y maent y 
dydd hwn yn gyfarwyddyd i gerddorion holl Gymru. Ni cheisiodd 
Gruffudd ymyru am fraint ar y Deheubarth, am fod estronion wedi cael 
goresgyndawd yno yn ei amser ef, ac nis gall chwaith tywysogion De- 
heubarth, drwy gynnal y fath orseddau a chyfarfodau, holi braint yn 
Ngwynedd, mwy nag yr holes Gruffudd yn y Deheubarth, yn Lloegyr, 
neu yr Alban, o ba wledydd cyrchasai amrafaelion gerddorion i'r Eistedd- 
fod bono." 

Yn yr oes yma hefyd y ffnrfiwyd y defodau achawl, un o ba rai ydoedd 
sefydliad Pum' Breninllwyth Cymru, fel y canlyn : — 



HANDS Y CTMRT. 

T Talieithiau. Pman eenedl 

Gwynedtl Grufiudd ab Cynan. 

Powys Bl ynf'yri. 

Deheubarth "**• 

Morganwg I 

Fferyllwg, lieu y wlad rhwng Gwy a Hafren Elystan Glodrydd. 

Gadawodd Gruffudd ab Cynan ei orsedd i'w fab hynaf, Owain. 



167 



DARLITH VIII. 

HELYNTION GWLADOL Y CYMRY DAN EU TYWYSOGION i 
O FARWOLAETH GRUFFUDD AB CYNAN, HYD UN- 
IAD Y DYWYSOGAETR I . < N LLOEGR. 



Yn yr Ddarlith flaenorol, dygais fy tnras adroddiad am belyntion gwladol 
y Cymry dan eu tywysogioD i waered hyd ddiwedd oes y tywysog clodwiw 
Gruffudd ab Cynan. Efe a ddylynid yn llywodraeth Gwynedd gan ei fab 
henaf, Owain, a gyfenwid 'Owain Gwynedd;" ac ar lawer o olygiadau 
gellir dweyd am dano, ei fod yn fab teilwng o'i dad' canys y mae ei enw 
a'i goffadwriaeth yn gyfresedig yn mhlitb y tywysogion clodfovusaf a fu 
ar Gymru. Yr oedd efe yn wr o alluoedd meddwl gvymus, a gwrolder 
nodedig; a llywodraetbodd ei dalaith yn anrhydeddus dros ddeuddeng 
mlynedd ar hugain, gan amddifFyn ei diriogaetbau yn bybyr a devvr yn 
erbyn ymosodiadau pob estroniaid. Bu yn lhvyddiannus a buddugawl yn 
ei boll orcbwylion a'i ryfeloedd, ac ni cbymerodd un weitbred mewn Haw 
nas galluogid ef i'w cbyflawni. 

Fe grybwyllwyd eisoes ei fod ef, a'i frawd Cadwaladr, wedi gwneutbur 
amryw gadgyrcbiadau yn erbyn Saeson a Fflandrwysiaid y Debeubartb. 
gan gymmeryd eu cestyll a'u llosgi, tra yr oedd ei dad bybarchus yn fyw; 
ac wedi iddo ddyfod i feddiannu ei gyfran, fel y mab henaf, o gyfoeth ac 
anrbydedd ei dad, nid ymollyngodd i ymdroi mewn moethau, meddalwcb, 
a diofalwch ; ond fel tywysog dewrfryd, a llawn o ysbryd milwraidd, yn j 
fiwyddyn gyntaf o'i deyrnasiad, efe a'i frawd a gyrcbasant yn arfog tuag 
yno unwaitb eto; a cbymerasant gestyll Ystrad Meurig, Llanstyffan, a 
Cbaerfyrddin : a cban gadw Ceredigion yn ei feddiant ei bun, a gorfodi 
Dyfed i dalu iddo deyrnged, efe a ddycbwelodd yn ol i'w diriogaetbau ei 
bun, wedi enill yspail wertbfawr, a cblod nid bycban, iddo ei bun. 

Efallai fod y llwyddiant a ddeuai i ran tywysogion Cymru, tua'r pryd 
hyn, i'w briodoli, mewn mesur o leiaf, i'r ymryson oedd rhwng Stepban, 
brenin Lloegr, a'i arglwyddi — amxyw o ba rai a gyfodasant mewn gwrtb- 
ryfel i'w erbyn, yntau a warcbaeodd arnynt yn Ngbaer Lincoln ; ac yna 
rbai o arglwyddi y cyffindiroedd a ddygasant luoedd o'r Cymry gyda liwy 



168 DARLITHIAU AR 

yn erbyn y brenin : Robert, iarll Caerloyw, a ddyg lu mawr gydag ef; 
Rhanwlff, iarll Caerlleon gawr, a ddyg lu o wyr Rhufoniawg a Thegeingl ; 
a Gilbert, iarll Cldr, a ddyg lu o wyr Dyfed. Daeth yr arglwyddi Seisnig 
hefyd a lluoedd cedyrn o drigolion Llpegr, a bu ymladd caled, yn rnha un 
y gorthrechwyd ar y brenin, a chymmerwyd ef yn garcharor. Ac, mecld 
y Brut, " Goieu am wrolder y gwelwyd y Cymry ; ac yn yr ymladdfa yno 
y cymmertb lorwerth ah Owain ab Caradawc y blaen ar iarll Cldr, a digjaw 
yn fawr ei lid a wnaeth yr iarll; ac efe yn gweled lorwerth v/rtho ei 
hunan, yn ymyl afon yn pysgotta, fe aeth attaw, ac a roddes iddaw fon- 
clust, gan ei alw yn Gymro gvvladaidd, na wyddai foneddigeiddrwydd ; 
yna lorwerth a darawodd yr iarll a'i ddwrn oni bu farw. A phan glybu- 
wyd hyny yn Nghymru, myned a wnai y Cymry yn erbyn castell Meibion 
Uchtryd (lie ydd oedd yr iarlles wedi ffoi o gastell Caerfyrddin,) a gyru 
ar ffo y castellwyr, a hwy a'i hyspeiliasant ac a'i llosgasant ; yna y dyg 
Owain ab Gruffudd holl Geredigiawn y danaw, ac a fynes ged ganthynt." 

Felly, o'r ymrafael neillduol hyn y tarddodd i fynu ryfel cyffredinol, yn 
yr hwn y cafodd y Cymry, dan flaenoriaeth Owain Gwynedd. feddiant ar 
y rhanau hyny o Geredigiawn, y sawl oeddynt wedi bod yn nwylaw y 
Saeson: ac os nad oes cyfeiliorni yn yr hanesiad hwn, eangwyd llywod- 
raeth y gwron hwnw idd ei harferol gymniau, tua'r ardal hono, ar hyn o 
bryd.* 

Mewn canlyniad i hyn, debygid, y terfynodd Stephan ar amodau hedd- 
wch a'r Cymry, gan ganiatau iddynt gadw rneddiaut o'r tiriogaethau 
uchod a enillasant, heb dalu treth na theyrnged ; o leiaf, nid yw yn ym- 
ddangos fod y cyfryw yn cael ei thalu gan neb o'r tywysogion Cymreig, 
hyd ddiwedd ei deyrnasiad ef.f 

Nis gallaf ymata] fan hon rhag rhoddi y dyfyniad canlynol, er ei 

fod yn lied faith, o yagiifeniadau un o'r haneswyr enwocaf, a mwyaf di- 
duedd, a gyfansoddodd hanes y cyfnod dan sylw. Y mae yn werthfawr yn 
gymmaint a'i fod yn c) r nnwys tystiolaeth un o brif ddysgedigion y cyfan- 
dir i nodweddiad ein cenedl yn yr oes grybwylledig. Yr wyf yn cyfeirio 
at M. Augustin Thierry, Ffrancwr athrylithgar o'r oes bresenol — yr hwn, 
fel y byddai yn alluocach i hanesu y " Goresgyniad Normanaidd," a gym- 
merodd boen i ddysgu y Gymraeg, y Saesneg, a'r Gaeleg.t 

" O. C. 1137 hyd 1138. Tra yr oedd y pethau hyn yn myned yn mlaen 
yn Ngogledd Lloegr [cyfeiria yr hanesydd yma at yr hyn a ddywedasai 
o'r blaen, am gyfodiad yr Ysgotiaid, dan eu brenin Dafydd, yn erbyn y 
Normaniaid,] cenedl y Cymry, yr hon a addawsai gynnorthwyo y Saeson 
yn eu hymgyrch am waredigaeth [odditan iau Stephan a'r Normaniaid,] 
gan gyflawni eu hadduned, er afiwydd yr ymgyreh crybwylledig, a dde- 
chreuasant ymosod ar yr holl gestyli cedyrn a adeilariasai y Normaniaid 
ar eu holl gyffindiroedd. Y Cymry, cenedl o ddynion tanbaid a nwyd- 
wyllt, a gymhellid gan lath o asbri cenedlaethol yn yr ymgyreh disymwth 
yma: nid arbedent neb a siaradai y dafodiaith Ffrancaidd; ond barwn- 
iaid, marchogion, a milwyr, mewn meddiant o diroedd Cymreig; offeiriaid 
a myneich a wthiasid i eglwysi Cymreig, ac a gyfoethogasid a thiroedd y 
Cymry, a leddid yn ddiarbed, neu a yrid ar ffo o'r tiriogaethau a draws- 
feddiannasant. Yr oedd y Cymry yn greulawn yn yr attreisiau hyn ; ond 
yr oeddynt hwythau wedi dyoddef creulonderau digyffelyb eu hunain, 
oddiar ddwylaw y Normaniaid Seisnig. Darfuasai i Huw Flaidd, a Robert 
de Malpas, ladd neu ddeoli y rhan fwyaf o drigolion swydd Cellt, ar ffiniau 

* Gwel Hanes Cymru, t. d. 542, 543. f "Warrington's History of Wales, p. 302 
+ Thierry's History of the Norman Conquest, pp, 153 — 156. 



HANES Y CTMftT, 169 

swydd Gaevlleon; a Roberto Ruddlan a ddaliasai gynnifer ag a allasai 
gael yn cvi baneddau eu hunain, gan en gwneyd yn gaethweision j dywaid 
hancsvvyr yr oes bono hcfyd i Robert, iarll yr Amwythig, rwygo y Cymry 
7/n greulawn ag ewinedd o ddur a wisgai am ei fysedd i'r mvrpas hwnw. 
Nid ymfoddlonai goresgynwyr y genedl Seisnig ar y tiroedd cynnyrcbiol 
a ddygascnt oddiar y bool byny; ond yn y cyfielyb fodd. yn foreu, hwy a 
oresgynasant fryniau a morfeydd Cy Blaenoriaid y mintcioedd 

Normanaidd a ymsefydlasent yn y taleitbiau gorllewinol, a atolygent 
ganiatad gan y brenin Gwilym, nen gan ei feibion, i drawsfeddiannu 
cyfoetb y Cymry, yn ychwanegol at y cyflog addawedig iddynt. — Fe gaf- 
odd Rawer y cyfryw ganiatad : ond blaenoriaid ereill, beb gael y cyfryw 
drwyddedau, a ymosodasant ar y Cymry, y rhai a'u gwrthsafent yn ddewr, 
gan amddiffyn yn wrol bob troedfedd o'u tiriogaetbau. 

Wedi i'r Norman iaid enill y parthau dwyreiniol o Gymru, hwy a adeil- 
adasant res o gestyll cryfion, yn ol eu harfer, ar y cymniau. Y gadwat n 
hon o gestyll Normanaidd a gyfyngasai yn raddol ar y diriogaeth Gym- 
reig; a phan benderfynodd y Cymry dori drwyddi yn y flwyddyn 1138, yr 
oedd agos boll ddeheubarth eu gwlad, dyffrynoedd M organ wg a Brych- 
einiog, a phenrhyn mawr Dyfed, wedi ei ysgaru oddiwrth Grymtii hen. 
Rhwyddesid y goresgyniadau hyn gan amryfal amgylchiadau. (O.C. 1038.) 
Yn y lie eyntaf, yn amser Gwilym Goch, rhyfel cartrefol yn mysg Cymry 
y Deheubartb, yr hyn oedd amgylcbiad rhy iynych yn mysg y bobl hyny, 
a fu yn achlysur i ddwyn i fewn i Forgamvg, fel cynnorthwywr Hog i un 
o'r pleidiau, fintai o anturiaethwyr Normanaidd, dan dywysiad un Robert 
Fitz Aymon, Y Robert hwn, wrth ddycbwelyd adref i'w diriogaetbau ei 
hun, yn swydd Gaerloyw, wedi bod yn ymladd dros y tywysog Cymreig, 
a derbyn ei dal, a fyfyriai ynddo ei hunan am amgylchiadau ei ryfelgyrch, 
a-r effaith arswydus a gaffai ei wyr a'i feirch, gorchuddiedig mewn dur, ar 
y Cymry — a dueddwyd i fwriadu ymv/eled fel goresgynwr a'r tywysog a 
wasanaethasai fel milwr : ac felly, wedi cjmnull byddin luosocach, efe a 
aetb i fro Morganwg, ac a gymmerodd feddiant o'r rhanau nesaf i'r cyffin- 
diroedd Normanaidd. (10SS hyd 1110.) Y goresgynwyr a ranasant y wlad 
rhyngddynt, yn ol eu gradd. — Robert Fitz Aymon a ^afedd dair tref i'w 
ran, ac a ddaeth yn iarll yr boll diriogaeth newydd a enillasid. Yn mysg 
ei brif gymdeitbion, mae hanesiaeth yn crybwyll Robert de St. Quent/n, 
Pierre-le-Sourd, Jeanrle-Flamand, a Riehard-de-Grainville ; cafodd pob un 
o honynt bentrefi neu di/eflanau cyfain, a thiriogaethau mawrion ; ac o fod 
yn filwyr Hog cyffredin, hwy a ddaethant yn seilwyr teuluoedd pendefig- 
aidd a galluog. Tua'r un pryd, dariu i un Hamlin, fab Dru de Balaon, 
adeiladu castell yn y Fenni. Antuviwr arall o'r enw Guillaume, a adeil- 
adodd gastell Mynwy, ac a gymmerth arno yr enw " Gwilym o Fynwy," 
yr hwn er iacbawdwriaetb ei enaid, a ddyroddodd eglwys Gymreig i fyn- 
eicb St. Fflorent, o Saumur ; ac yn yr un gymmydogaetb, Robert de Cnncl>s, 
neu Chandos, a sefydlodd ac a waddolodd nifer o fyneich Normanaidd ar 
diroedd a oresgynasai. 

Drwy yspaid y rbyfeloedd a gyfodid gan yr ymbleidiau lluosog o Nor- 
maniaid yn erbyn Gwilym Gcch, ac yn erbyn Harri I., yn mhlaid eu 
brawd henach, Robert — gwahoddai y ddau frenin byny gynnifer o filwyr 
Y\os ar a allent gael o Normandi, Fivahic, a Belgium, i'w cynuortbwyo. 
Y rban fwyaf o'r rhai a groesa^nt y cor, mewn ufudd-dod i'r ahvad yn a, 
a ofynent, fel y milwyr a ganlynasent y Goresgynwr, addewid am ryw dr- 
iogaethau yn wobrw r y eu^gwasanaeth,' am y rhai y talent wriogaeth i'r 
breninoedd byny yn mlaen Haw. Ar y dechreu, yr oedd y tiroedd a 
ddirwyid oddiar Nonaauiaid y blaid w.t!:v.-y::ebcl, yn cael eu neillduo at 
Rhif. 7. 



170 DARLITHIAU AR 

dalu y dyledion hyn ; a phan nad oedd y tiroedd hyny o'r diwedd yn 
ddigonol, gwobrwyid hwy trwy roddi trwyddedau iddynt i yspeilio y 
Cymry. Amryw o gadbeniaid cadresau rhyddion, y rhai a dderbynient 
eu cyflog yn y modd crybwylledig, a ddosbartbent y rhandiroedd cy fnesol 
i Forganwg yn eu mysg eu hunain, hyd yn nod cyn eu goresgyn, ac yn ol 
arfer yr oes, a alwent eu rhandiroedd ar eu lienwau eu hunain : yna, pan 
y terfynodd tymhor eu gwasanaeth yn Lloegr, hwy a aethant i'r gor- 
llewin, dan eu harfau, i gymmeryd meddiant o'u betifeddiaethau, fel y 
dywedent. Yn nheyrnasiad Gwilym Goch, cymmerodd Bernard deNeuf- 
Marche feddiant fel byn o diriogaetb Brycheiniog ; ac ar ei farwolaeth, 
efe a'i gadawodd i'w ferch Sybilla, fel etifeddiaeth gyfreithlawn, medd y 
coflyfrau. (O. C. 1110.) Yn nheyrnasiad Harri I., darfu i un Richard, 
iarll Eu, Normaniad o enedigaeth, oresgyn talaith Dyfed, a cban ladd y 
trigolion yn ddidrugaredd, hwy a'i goresgynasant yn rhwydd, gan ranu y 
tai, y trefydd, a'r tiriogaetbau, yn eu rnysg eu hunain, ac adeiladu cestyll 
i'w hamddiffyn eu hunain rhag cadgyrcliiadau y goresgynedig. Y Fflan- 
drwysiaid a'r Normaniaid, y rhai a gyfrifid y graddau uchaf yn y fyddin 
fuddugol, a gaent y rhanau helaethaf a brasaf, a'u hilicgaetb a ddaethant 
i fod yn arglwyddi newyddion, a thirfeddiauwyr goludog y wlad ; ac yn 
mhen cannoedd o fiyneddoedd ar ol hyn, yr oedd pendengion a thirfedd- 
ianwyr y wlad hon yn rhagddodi i'w lienwau y de, neu y gairjils, neu yn 
ol yr hen ysgrifddull, j£te. Hiliogaeth y Saeson, y rhai a ymrestrasent yn 
y rhyfelgyrch yma, a ffurfient y canolradd o fan dirfeddianwyr a rhydd 
dyddynwyr ; a daeth eu hiaith yn iaith gyffredin y wlad oresgynedig, a 
gweithiodd allan yr hen iaith Gymraeg o Benfro, yr hyn a barodd i'r wlad 
gael ei galw 'Lloegr fetch tu hwnt % Gymru.' Bu yn y wlad uchod gof- 
arwydd hir o'r goresgyniad crybwylledig, sef ffordd fawr y gellid ei hol- 
rhain ar hyd cribau y bryniau, fel nas gallai neb ddyfod ar warthaf y sawl 
a'i teithiai, yn un man, heb ei weled ganddynt. Gwnelid y ffordd hon 
gan y goresgynwyr, er rhwj T ddhau a dyogelu eu hymdaith o'r naill gwr i'r 
Hall o'r wlad; a thros amryw fiyneddoedd cadwodd yr enw ' Ffordd y 
Fflandrwys. ' 

Wedi eu calonogi gan esampl Richard, iarll Penfro, hwyliai anturwyr 
ereill allan, a glaniasant yn morgilfach Aberteifi ; a Martin de Tours a 
oresgynodd diriogaeth Cemmaes, ac a gymmertb arno ei hunan yr enw 
Arglwydd Cemmaes, fel prif lywydd y rhan hono o'r wlad, lie y gwladych- 
asai ei ddylynwyr arfog. Efe a roddes gyhoeddiad allan y derbyniai yn 
roesawus yr boll Ffrancod, Fflandrwysiaid, neu hyd yn nod Saeson gan- 
edig, a ddenent ato i chwyddo a chryfhau ei drefedigaeth, gan dyngu llw 
o ffyddlondeb a gwarogaeth iddo ef yn erbyn y Cymry ; ac y caent diroedd 
a'r teitl o rydd westeiwyr Cemmaes, ar yr amod o'i wasanaethu. Y dref a 
ffurfid gan yr anturiaethwyr hyn a elwid ' Y Dref newydd ;' a'r lie a adeil- 
adwyd gan y blaenor, fel ei brif drigias, a alwyd dros hir amser ' Castell 
Martin.' Er sancteiddio ei oresgyniad, Martin a adeiladodd eglwys a 
phriordy, y rhai a lanwodd efe a llenorion a ddygasai efe drosodd, drwy 
draul fawr, o fonachlog St. Martin o Tours. Pan fu efe farw, efe a gladd- 
wyd mewn bedd o faen mynor, yn ei eglwys newydd; a'r offeiriaid a 
gyfleasid yn arglwyddiaeth Cemmaes a arganmolent gofFadwriaeth eu 
noddwr i fendithion yr boll eglwys Gristionogawl, am ei fod (meddynt 
hwy) trwy ei sel dduwiol, wedi adnewyddu ffydd ddirywiedig y Cymry yn 
y wlad hono. Yr achwyniad hwn, a ddygid o'r blaen gan yr esgobion 
Normanaidd, er esgusodi eu hymwthiad eu hunain, a gwarthruddiad yr 
boll lenorion Seisnig, a adnewyddid yn erbyn y Cymry gan yr holl rai a 
gawsent eglwysi neu abad-dai gan y goresgynwyr. Er rhoddi lliw o gyf- 



HANKS Y CYMRY. 171 

iavmler ar eu gwaith yn diswyddo esgobion ac ofFeiriaid brodorawl y 
wlad, hwy a haerent foa yr holl gorph o honynt yn hereticiaid a Christ- 
ionogion drygionus. Er hyny yr oedd esgobion Cymry wedi ymheddychu 
3 Rhufain er ys talra; ymostyn^asent i undeb cyffredinol yr 
s Gatholig » ac yr oedd un o'u nifer, esgob Ty Ddewi, wedi ei 
addurno a'r addurnwisg archesgobawl o Rufain. Am hyny, hwy a anfon- 
ent gwynion chwi i won at y Pal), o herwydd trawsfeddianniad eu heghvysi 
gan estroniaid, j rhai ar yr un pryd oeddynt Iwyr amddifaid o nodwedd- 
iad crefyddol. Ond y Pab ni wrandawai ar y cwyn hwn, ac nid amheuai 
am funud fod penaethiaid a milwyr, a adscfydlasant y dreth o ' geiniog 
Pedr,' yn farnwyr rhagorol ar yr hyn oedd dda i eneidiau dynion. Wedi 
yr apeliad difudd yma, y Cymry, wedi eu gyru i'r eithaf yn awr, a gym- 
merasant weinyddiad cyfiawnder eglwysig i'w dwylaw eu hunain; ac 
mewn amryfal f'anau gyras;> it ymaith, drwy rym arfau, yr offeiriaid es- 
tronaidd a ddifeddiannasant y llenorion Cymreig, gan drefnu yr eglwysi 
fel pe buasant dreftadaeth bersonol. 

Yr oedd y cyfryw weithredoedd o ddialedd cencdlaethol yn cymmeryd 
He yn fynych yn y rlianau arforawl o Gymru, yn mhellach o Loegr, ac 
oddiwrth ganolbarth yr awdurdod Normanaidd. Ar Ian y Menai, ar 
gyfer Ynys Fon, yr oedd dinas esgobawl a elwid Bangor, yr hon a ores- 
gynv. yd ar yr un pryd a'r ynys bono, gan wyr arfog iarll Caer ; ac yn y 
ddinas bono yr oedd Harri I. wedi gosod esgob Normanaidd, o'r enw 
Her re ; yr hwn, fel y cyflawnai y swydd esgobawl wrth feddwl y brenin, 
gan wybod yn dda i ba ddyben y'i cyfleasid yn y fatb swydd, yn nghanol 
gwlad nad oedd eto prin wedi ei darostwng, a ddechreuodd dynu y cleddyf 
dau finiog allan, medd hen awdwr, gan gyhoeddi anathemau beunyddiol 
yn erbyn y Cymry; ac ar yr un pryd, gan flaenori byddin o arfogion, efe 
a aeth allan i ryfel a hwynt. Ond ni chymmerai y Cymry eu hysgmuno 
a'u lladd heb wneuthur gwrthsafiad dewr; felly liAvy a orchfygasant 
fyddin yr esgob, gan ladd un o'i frodyr, a llawer o'i wyr, a'i yru yntau ei 
hun ar ffo. Dychwelai Herve i Loegr, at y brenin Harri, yr hwn a'i can- 
molai o herwydd goddef o honaw dros grefydd, ac a addawai ei wobrwyo ; 
a'r Pab Pascal a ysgrifenai lythyr a'i law ei hun at y brenin, yn arganmol 
i'w fiafr fwy arbenig eto, y gwr crefyddol a wnelsid fel hyn yn wrthddrych 
erledigaeth a cbreulondeb barbaraidd. 

Er hyny, yr oedd cenedl y Cymry yn Uai teilwng o'r enw barbariaid, 
nag un genedl arall yn Ewrop, efallai, yn yr oes hono. Er yr holl gamwri 
addjoddefent beunydd oddiar ddwylaw y Normaniaid Seisnig, yr oedd 
pawb a ymwelent a Chymru fel teithwyr, ac yn anarfog, yn sicr o gael y 
croesav> r iad mwyaf calonog yn mhob man ; derbynid hwynt o'u dyfodiad 
cyntaf i gyfeillach deuluaidd, a chyfranogent beunydd yn nifyrion cy;n- 
deithas Gymreig, prif hyfrydwch pa rai oedd yn gynnwysedig mewn per- 
oriaeth a chan. Fel hyn y dywaid awdwr a ysgrifenai yn y ddeuddegfed 
ganrif : — ' Y rhai a gyrhaeddant yno yn y bore a ddifyrir hyd yr hwyr ag 
ymddiddanion y rhianod, ac a swn y delyn. Yr oedd telyn yn mhob ty, 
pa mor dlawd bynag a fyddai y penteulu ; a'r cymdeithion, gan eistedd o 
amgylch y perorydd, a ganent benillion ar gylch, a'r rhai hyny, weithiau, 
o gy'fansoddiad difyfyr. Rhoddent her-feiddiad i'w gilydd yn fynych 
i ganu penillion difyfyr, gan ymdrechu i ragori mewn dawn farddonawl a 
pheroriaethol ; a beirdd un pentref a ymorchestent yn erbyn beirdd tref- 
lan arall.' 

Heblaw hyny, yr oedd y bywiogrwydd anianawl i'r llwythau Celtaidd, 
yn cael ei amlygu yn nodedig yn mhlith y Cymry, trwy eu gorhoffedd o 
ymddiddan, a flraethder eu hatebion. ' Mae yr holl Gymry, yn ddi eithr- 



172 DARLITHIAU AR 

iad, hyd yn nod yn mysg y graddau isaf,' medd mi hen awdwr,* ' wedi eu 
doniaw wrth naturiaeth a ffraethder ymadrodd mawr, ac a hyfdra mawr 
yn eu hatebion ger bron tywysogion a gwyr mawr.' 

Y Cymry, fel yr Alraaeniaid, ni chynnygient bytli yraosod ar diriog- 
aethau cenedloedd ereill, ailan o'u gwlad eu hunain, ond a ddymuncnt, yn 
ol un o'i hen ddiarebion, fod pob pelydr o oleuni yr haul yn ddagr i dry- 
wanu calon y sawl a garai ryfsl ; nid ymheddyclient byth ag estron tra 
fyduai yn trawsfeddianmi eu th'iogaethau hwy : ie, er iddo fod yn pres- 
wyli® arno dros lawer o flyneddoedd, ac yn meddu cestyll, pentrefydd, a 
threfydd amynt. Byddai blwydd-wyl llwyr ddistrywiad un o'r cyfryw 
gestyll, yn ddydd llawenydd cyffredinol: yn ddydd — i ddefnyddio geiriau 
un ysgrifenydd Cymreig f — ar yr hwh y byddai tad a gollasasi ei unig fab 
yn annghofio ei ofid." — Ni chwanegaf ar hyn o bryd o waith yr awdwr 
Ffrengig dysgedig hwn, yr hwn a ddyg y fath dystiolaeth ddiduedd i nod- 
weddiad ein henafiaid: ond dychwelaf i roddi ychydig o adroddiad mwy 
neillduol o helynt Owain Gwynedd a'i bobl. 

Yr oedd llawer rhan o Gyraru mewn cyflwr tra therfysglyd tuag adeg 
dechreuad teyrnasiad Owain, a'r ymrysonau mwyaf gwrtlmn rhwng y 
naili a'r Hall o benaethiaid ein cenedl, lie y dylasent fod fel un gwr yn 
gwrthsefyll y gelyn cyffredinol ; fel y canfyddwn oddiwrth y byr gry- 
bwylliou a ganlyn : % — " Yn y flwyddyn 1138, lladdwyd Cynfrig ab Owain 
Gwynedd, gan Fadawg ab Meredydd ab Bleddyn ab Cynfyn. Ac yn 
1140, y Has Hywel ab Meredydd ab Rhydderch, argiwydd y Cantref 
Bychan, gan y Ffiancod; a'r un flwyddyn y lias Hywel ab Meredydd ab 
Bleddyn, gan ei genedl ei him. A bu ymryson rhwng Hywel a Chadwgan, 
meibion Madawg ab Idnerth, ac a laddasant y naill y Hall." 

Yn fuan wedi hyn hefyd digwyddodd i Anarawd, fab Gruffodd ab Rhys, 
tywysog y Deheubarth, yr hwn a briodasai a merch i Gadwaladr, brawd 
tywysog Gwynedd, amrafaelio a'i dad-yn-nghyfraith ; a'r amrafael a aeth 
mor boeth fel yr aethant i ymladd a'u gilydd, a Chadwaladr a laddodd ei 
ddaw Anarawd, etifedd gorsedd y Deheudir, a gobaith y rhan hono o 
Gymru ■ tehnlai Owain yn dir'a gofidus o herwydd yr ymddygiad annynol 
yma o eiddo ei frawd, ac efe a'i fab Hywel a gynnullasant fyddin i ddial 
y cyfryw sarhad arno, ac a ddifrododd ei diriogaeth, gan losgi ei gastell 
yn Aberystwyth, a'i orfodi yntau i ffoi am ei einioes i'r Iwerddon : ac yno 
efe a gyflogodd fyddin fawr o'r Daniaid a'r Gwyddelod, i'w gynnorthwyo 
i ddial ei gam ar ei frawd Owain; a chyda'r bwriad hwnw, glaniodd ei 
fyddin yn ochr Arfon i Abermenai. Owain a brysurai i wrthladd y cyfryw 
oresgyniad annaturiol a byddin gref; ond cyn i'r ddwy fyddin daro, y 
ddau frawd a ymheddychasant; at yr hyn y cythruddodd y Gwyddelod 
yn ddirfawr, a hwy a gadwasant Gadwaladr yn garcharor, fel gwystl am 
y cyflog a addawsai efe iddynt, ac nis gollyngent ef nes rhoddi o hono 
iddynt ddwy fil o wartheg, heblaw yspail fawr ; ond can g3'nted ag y 
deallodd Owen fod ei frawd yn rhydd o'u bachau, efe a mthrodd arnynt 
yn ddisymwth, a laddodd lawer o honynt, ac a ddygodd yn eu hoi yr 
anifeiliaid a'r holl yspail a gymmerasent ; a'r rhai a ddiangasant yn fyw 
a ddychwelasant i'w cartrefi yn gywilyddus a cholledus. 

Tua'r flwyddyn ganlynol cynnullodd Hywel a Chynan, meibion Owain 
Gwynedd, fyddin o wyr dewisol i fyned i'r Deheubarth, i gynnorthwyo eu 
oeraiut, meibion Gruffudd ab Rhys ab Tewdwr, yn erbyn trais y Nonnan- 
iaid a'r Fflandrwysiaid, y rhai a gyfarfuant yn agos i Aberteifi ; ac ar ol 

* Giraldus Cambrensis. f Cambro Briton, vol. i., p. 137. 

X Hanes Cymru, t d. 542. 



HANES Y CYMRY. 17.1 

bfwydrgaled iawn, yn yr hon y 11;>. 

Normaniaid, a'r Season, hwy 

wedi cymmeryd castell Caerfyrddin. a chattel] meibion I 

ddychwelasaut, yn llwythog o anrhaith fawr. 

Yn fuan av ol hyn, ceisiodd Gilbert de Cla ill v 

rhannau a gollasant o"v w 
adeiladodd castell Caerfyrddin, a el; 
yr un flwyddyn, lef 1145, I 
roisant yn bybyr yn cvbyn yr estroniaid, e 
Dinefwr, Caerfyrddin, a ),• 
a chyn diwedd yr un flwyddyn, nyni 
ar gastell Gwys, yn Mhenfro ; ood 
gaflent ei enifi. Am liyny hwy a anfonasent at eu car 1 1 \ * 
Gwynedd, i grefu am ei gynnorthwy gan ci fod 3 
niedrus; yntau a ddaetb, a byddin 
castell; ac yno efc a barodd wneuthuv pi 
rhai a dorent y muriau yn ofnadwy. ac v • 

castell; ac felly enilhvyd hwnw hefyd. Yna y dychwelodd Hywel i W 
edd ag anrbydedd mawr. 

Yn y cyfamser, nid oedd Owain yn hollol i egur — et i gwmwl d 
drosto, ycbydig cyn hyn, drwy farwo 

yr hwn oedd wr ieuanc o gynneddfau ac ani 1 »awd tra arddercl 
hyn y'idylunir yn y Brut:— "Teg oedd o flfurf a drych, ac hyn 
adroddion a huawdr with bawb. Rh Ir yn rhoddion. 

mhlith ei dylwytb, balch yn mhlith estronion, a thevw\ h ci 

elynion, digrif wrtn ei gyfeillion. — A phan dda 
at ei dad Owain, ef a godded ac a dristaed yn gymmaint, 
ei hyfrydu ef— na thegwch teyrnas, na digrifwch, na thai 
gwyrda, nac edrychedigaeth mawr-weirthogion bethan." Ond 
glywed am ymdrechion dihafal ei neiaint, yn y Dehcudir, er adenill en 
tiriogaetb.au a sicrhau rhyddid eu pob deimlai ddymuni 

weithredu a. hwy ! ac felly efe a ymosododd ar gas! ell 3 \ 
hwn ydoedd yn lie cadarn iawn, ac yr oedd y gwarchawdlu a'i 
blino yr boll wlad oddiamgylch ; ac er gwaichae ac yxm 
gwaith, gwrthsafai bob ymosodiad a wnelid arno, gan « i gadarn 
pan'ddaeth gwyr Owain yn ei erbyn y tro I 
chadevnid ei furiau, nac ychwaith wrolder ci amddii"; 
y rhuthrau ffyrnig a wnaethpwyd arnaw, eithr cymmerwyd c{ ar ol dir- 
fawr alanastra, a llosgwyd ef i'r llawr. 

chestwaitli hyn, ysgydwodd ymaith ci holl Hinder ar nnwai 
meddwl cwynfanus, ac ydaeth yn rymus yr ar 

Fel hyn yr oedd y Cymry yn dechreu . 1, ac 

hefyd yn adeiladu rhai newyddion iddynt eu hunain. — Yn ; 
1148, Owain Gwynedd a adeiladodd gastell yn I ill, a'i frawd Ca 
wnaeth gastell arall yn Llanrhystyd (Castell P 
ran o Geredigiawn i'w fab Cudwgan. Tua diwedd yr un flwydd; 
fab Meredydd ab Bleddyn a adeiladodd gastell Cro 

ei ran o Gyfeiliog i'w neiaint, Owain a meibion Gruffudd ab 

Meredydd. Y flwyddyn lion y bu farw Barnard, esgob Ty Dd 
ei ol ef y daeth Daly da Fitzgerald i fod yn esgob, yr hwn o'r blaen oedd 
yn archddiacon Abertein. 

Ryw bryd yn y blyneddoedd hyn, torodd amrafael blin rfawng 
Chynan, meibion Owain, a'u hewythr Cadtvaladr; ar yr hyn v cy inulla*- 
ant eu holl nerth, ac a arweiniasant eu byddin i diriogaeth eu hewythr yn 



174 DARLITHIAU AR 

Meirionydd ; yr hyn pan ddeallodd y trigolion, dychrynu a wnaethant, a 
ffoi i'r eglwysi am nawdd ; ond y ddau dj^wysog ieuainc a barasant gy- 
hoeddi drwy y wiad, nas niweidid neb a ymostyngai iddynt hwy. Yna y 
bobl a ddychwelasant bawb i'w dy, a'r boll wlad a ymostyngai yn rbwydd 
i'w hawdurdod ; a hwy a arweiniasant eu lluoedd i warchae ar gastell 
Cynfael, yr hwn a adeiladasai Cadwaladr, ac a amddiffynasai, gan adael 
ei gadwraetb ar Morfran, abad y Ty Givyn ar Daf; yr hwn, yn ffyddlon 
i'w arglwydd, a wrthodai ei roddi i fynu er bygytbion na gwobrwyon, fel 
y bu raid i'r tywysogion ieuainc gymmeryd y lie trwy rym arfau, yr byn a 
■wnaethant, gan ladd ac arcbolli yr boll warcbawdlu, oddieitbr yr abad ei 
hunan, yr bwn a ddiangodd yn ddirgelaidd, trwy gynnortbwy cyfeillion 
person ol iddo, y rbai oeddynt yn -m yd din Hywel. 

Tua'r adeg yma befyd yr amddiffynodd Cadell, fab Gruffudd ab Rhys, 
gastell Caerfyrddin, ac oddiyno efe a arweiniodd ei fyddin i Gydweli, gan 
ddifrodi yr boll wlad ; ac wedi dychwelyd o'r rbyfelgyrcb yma, efe a ym- 
unodd a'i frodyr, Meredydd a Rhys, ac enillasant y rhan o Geredigion a 
elwir Is Aeron. 

Yn mben ychydig wedi hyn, toroda amrafael allan rhwng Randwlff, 
iarll Caer, ac Owain ; a Randwlff a gynnullodd fyddin gref o'i gyfeill- 
ion, ac o filwyr Hog o bob parth o Loegr, a Madawc ab Meredydd, 
tywysog Powys, a unai ei allu a'r eiddo yntau, o eiddigedd at uchafiaeth 
Owain, ac anfoddlonrwydd i ddal dim o'i diriogaethau dano ef; a hwy 
a arweiniasant eu lluoedd cyfunawl i gwr tiriogaethau Gwain : ond efe, 
fel tywysog teilwng, nis goddefai i'w ddeiliaid gael eu hyspeilio ; ond 
prysurai i roddi cad iddynt, a chyfarfu a hwynt yn Nghwnsyllt, yn agos i 
Fflint; ac am fod ei elynion yn lluosocach ac yn meddu gwell arfogaeth 
na byddin Owain, yr oeddynt yn barod i'r frwydr, ac yn dra hyderus o'r 
fuddugoliaeth : ond i'r gwrthwyneb yn holiol y bu, canys Owain a'i 
fyddin a'u gorthrechasant mor llwyr, fel y bwriasant ymaith eu boll arfog- 
aeth, gan ffoi o nerth eu carnau, a'r Gwyneddwyr yn eu hymlid mor 
bybyr fel na ddiangodd o honynt yn fyw ond ychydig o'r penaethiaid, a 
farchogent ar feirch cyflym. 

Heb i mi ymdroi i geisio rhoddi adroddiad manol am holl fan frwydrau 
yr amryfal dywysogion Cymreig a'u gilydd, tua'r adeg hon, digon i mi 
grybwyil yma, fod Rhys ab Gruffudd, trwy far wolaeth ei frawd Meredydd, 
a mynediad ei frawd Cadell ar bererindod crefyddol i Rufain, wedi dyfod 
i brif arglwyddiaeth y Deheudir: Cadwaladr, brawd Owain Gwynedd, yr 
hwn a garcharesid gan ei nai Hywel, a dorasai o'r car char, ac wedi ceisio 
enill ynys Fon, a thrwy hyny gythruddo ei frawd Owain yn fwy i'w erbyn, 
wedi gorfod ffoi i Loegr, at berthynasau ei wraig Alis, ferch Risiart, iarll 
Oar : a Madawg ab Meredydd, tywysog Powys, yn ilawn eiddigedd at 
dywysog Gwynedd. 

Yn y flwyddyn 1154, bu farw Stephan frenin Lloegr, a daeth Harri II. 
i'r orsedd yn ei le ; ac efe oedd wr o egni a dewrder tra rhagorol ; yn 
hynod o synwyrol ; ond yn dra uchelfrydig. Cadwaladr, brawd y tywysog 
Owain, a'i hen elyn Madawc ab Meredydd, tywysog Powys, a'i cymhell- 
asant i ymroddi i ddarostwng Gwynedd ; yntau a gynnullodd fyddin fawr 
yn nghyd i'r perwyl hyny, ac a'i harweiniodd hyd yn agos i Gaerlleon, 
gan drefnu ei wersyll ar y morfa hwnw a elwir Saltney ; ac mor bender- 
fynoloedd y brenin Harri i gyflawni amcan y rbyfelgyrch yma, fel y 
dywaid yr hen hanesydd Matthew Paris, iddo roddi gorchymyn i bob dau 
filwr trwy Loegr ychwanegu trydydd, ac felly ychwanegai drydedd ran 
i'w fyddin ; a chyda'r fyddin fawr yma, a llynges gref hefyd, penderfynai 
ddarostwng Gwynedd yn drwyadl dan ei iau. Ond Owain, yn ol ei bybyr- 



ITANES Y CYMRY. 175 

wch arferol, a brysurodd gyda'i feibion a'i luocdd, i gyfarfod y gclyn ofn- 
adwy hwn ; a gwersyllodd ei fyddin yn yMaesglas, ger Treffynon, gan 
ddysgwyl yno am ddyncshad y Saeson. Eofndra y mndiad yina a barodd 
i Harri obeithio y byddai i'r tywysog Cymrcig anturio brwydr gyaredinol, 
ac felly efe a anfonodd gorph dewisol o wyr, dan dywysiad ei ieirll a'i 
farwniaid, i geisio cymhelt y Cyniry i frwydr; ond fel yr oeddynt yn 
myned trwy Goed Eulo, yn agos i Ben-ar-lag, rhuthrid arnynt gan Dafydd 
a Chynan, dau o feibion Owain, y rbai gyda mintai o arfogion dewrion, a 
osodasant gynlhvyn iddynt yn y goedwig bono ; ac mor annysgwyliadwy 
a chynddeiriogwyllt ydoedd yr ymosodiad yma, fel y llwyr orthrecbwyd 
y Saeson, a llavver o honynt a laddwyd, a'r gweddill a ffoisant yn yr an- 
nhrefn mwyaf tua'r gwersyll breninol. Y brenin, gan fwriadu ymddial 
am y gwaradwydd yma, a fudodd yn y blaen gyda glan yr afon Dyfrdwy, 
hyd dref y Fflint, gan feddwl felly dori rbwng y tywysog Cymreig a'i 
diriogaetbau ei bun ; ond fel yr oedd y fyddin freninol yn myned trwy 
nant gyfyng, yn Nghwnsyllt, gerllaw Fflint, rlmtbrai y Cymry arnynt yn 
ddisymwtb, gan grochlefain yn arswydus, a bwriasant y fyddin Seisnig i'r 
braw a'r annbrefn mwyaf, heb allu encilio, na gwrthsefyll y fatb ymosod- 
iad annysgwyliadwy. Yn y terfysg, bu orfod i'r brenin Harri ei hunan 
ffoi; ac Eustace Fitz John, a Robert de Courcy, yn nghydag amryw ben- 
defigion ucheli-add ereill, a laddwyd. Fel yr oedd yr ychydig weddillion 
o'r rlaenfyddin, y rbai a ddiangasant rhag cleddyfau y Cymry, yn disgyn 
yn ol ar gorph y fyddin, oedd yn dechreu cychwyn yn rheolaidd i'r nant, 
aeth y gair ar led yn mysg y milwyr fod y brenin wedi ei ladd ; ac iarll 
Essex, llumanwr treftadawl Lloegr, wedi ei ddal gan y dycbryn cyffred- 
inol, a daflodd y Human breninol i lawr, gan floeddio a lief ucbel, " Y mae 
y brenin wedi ei ladd ! " Ond ar byny, daeth y brenin ei bun yno, a chan 
gyfodi ei helm i ddangos ei wyneb i'w filwyr, rboddodd ail galon ynddynt, 
fel y gwnaetbant wrthsaiiad dewr yn erbyn y Cymry, ac y'u curasant yn 
ol i'r coedwigoedd ; a'r brenin a giliodd gyda'i wyr i ryw amddiffynfa 
gyfagos — y Gatllys, yn ol barn Pennant — ac yno y gwersyllodd efe dros 
dro. Owain Gwynedd yntau a enciliodd i le a elwir ar y cyfrif yma, "Cil 
Owain," nid yn mhell o Lanelwy ; ac fel yr oedd y brenin yn neshau, efe 
a enciliodd i sefyllfa grefach, mewn lie a elwir "Bryn y pin," bum' milldir 
i'r gorllewin o Lanelwy. Ar yr un pryd, drwy orcbymyn y brenin Harri, 
yr oedd llynges fawr a grynhoasid o Loegr, a Normandi, yr Iwerddon, a 
Llychlyn, a phob darpariadau rhyfelfawr yn y modd perffeithiaf ynddi, 
yn ymosod ar ynys Fon, dan dywysiad y tywysog Cymreig bradwrus^ — 
Madawg ah Meredydd; tiriodd y milwyr, ac anrheithiasant eglwys Mair a 
Phedr, ac amryw ereill ; ond ni cbawsant eu rhwysg yn ddiatalfa yn hir, 
canys gw^r Mon a gyfodasant oil yn arfogion, ac a roddasant gad ar faes 
yn eu herbyn, a bu brwydr dra gwaedlyd mewn lie a elwid Tal y Moelfre; 
yr un lie ag a elwir yn awr "Tal y foel," ond odid. Oddiwrth y cofion 
o'r Llyfr Du a gedwid yn Abatty y Maes glas, ymddengys bod y frwydr 
wedi bod yn dra dinystriol i'r Saeson: — " Yna y daeth Madoc ap Mered- 
ydd, a llawer o lu y brenin gydag ef, a'r llongau, hyd yn Abermenai yn 
Mon, ac yna yspeilio eglwys Fair a Phedr, yn Rhosfair ; a hyny a ddang- 
oses Duw iddynt dranoeth, pan ddaeth ieuenctyd Mon i ymladd ac wynt, 
a'u gyru ar ffo arnynt, a lladd llawer, a gyru ereill i'w boddi, y lias Harri 
fab Harri frenin, a thywysogion y llongau oil." 

Am y fuddugoliaeth hon y canai bardd cyfoesol — sef, Gwalchmai ah 
Mell'ir — y bryddest ganlynol, wrth yr hon y gallwn gasglu fod yr alanastr 
a wnaeth gwjT Mon ar y Saeson yn y tro yn ofnadwy : — 



176 DARLITHIATJ AR 

~. . . j.„j 

"Ardwyreaf hael o bil Rhodri, .:;'; '.:' 

Ardwyad gorwlad, gwerlin teithi, 

Teithiawg Prydain, 

Twyth arfdwyth Qvvain, 

Teymain ni grain, 
Ni grawn rei. 

Teir lleng a ddaethant, liant lestri, 
Teir p raff brif lynges wy bres brofi, 

tin o : r Iwerddon, 

Arall arfogion 

O'r Llychlynigion, 
Llwrw hirion Hi. 

A'r drydedd dros for, o Norddmandi, 
Ar drafferth anfertli, anfad iddi, 
A draig Mon mor ddrud ei eissillydd yn aer, 
A bu terfysg taer i baer holi. 

A rhagddaw rhewys dwys dyfysci, 
A rhewin, a thrin, a thranc cymmri ; 

A'r gad gad grendde, 

A'r gryd gryd graendde, 

Ac am Dal Moelfre 
Mil fanieri. 

A'r ladd ladd lachar, a'r bar beri, 

A ffwyr ffwyr ffyrfgawdd, a'r ffawdd foddi 

A Menai heb drai, o draUanw gwaedryar, 

A Hiw gwyar gwyr yn heli ; 

A Uurygawr glas, a gloes trychni, 

A thrycbion yn nhud rliag rheidrudd ri, 

A dygyfor Lloegr, a dygyfranc a hi, 

Ag ei dygyfyno yn astrusi, 

A dygyfod clod cleddyf difri, 

Yn saith ugain iaith wy faith foli." 

Gan fod iaith y bryddest uchod yn armealladwy i'r lluaws, dodaf fath o 
aralleiviad mor gywir ac eglur ag y gallaf : — 

"Clodforaf y gwron hael o hil Rhodri ; amddiffynydd y wlad; im o ar- 
wedd pendefigion ; gogoniant Prydain. O ! fywiogrwydd Owain ! Pen- 
nadur yw efe nas plyg, ac na clieidw olud. 

T.air lleng a ddaethant yn llestri y dyfnder — tair dirfawr brif lynges, i 
chwyrn ymosod arno — un o'r Iwerddon ; arall yn arfog o wyr Llychlyn— 
yn dyfod rhagddynt mewn hirion lestri ar y dyfnder. 

A'r drydedd a ddaeth ar draws y mor o Norman di, ag ymdrech anferth 
— ond aflwydd a fu iddi. A llywiawdwr Mon mor ddewr ei hiliogaeth yn 
y frwydr ! A bu terfysg ffyrnig, ac eofn ymgeisiaw ; ac o'i fiaen ef yr 
oedd afreolaidd drabludd, a dwys ymgymmysg, a dinystr, ac ymiadd, ac 
angau pendefigion. A byddin yn myddin, yn waedlyd, a dychryn ar 
ddychryn, yn arswydawl ; ar o amgylch i Dal Moelfre, mil o fanieri. 

Yno yr oedd lladdfa ar laddfa, gloywiad picellau ar bieellau; a chyrch 
gyrch gadarn angerddawl — boddi ar foddi. A Menai heb drai o herwydd 
y mawr lanw gan waedrediad ; a lliwid yr heli a gwaed gwyr. A gwelw 
oedd y llurigwyr, a gloesiad archollion a deimlid ; a'r clwyfedig ar y llawr 
o flaen y pennaeth cochwaewawr. A Lloegr yn dygyfor, a'r ymgyrchu & 
hi; a'u bwrw i ddyryswch, a dyrchafu clod cleddyf y gwron. Mewn saith 
ttgeiniaith y'i hir ganmolir." 



HANES Y CYMRY. 177 

Yn fuan ar ol yfrwydrhon, cyfansoddai Hywel ab Owain Gwym-dd 
©well er cofFa am y fuddugoliacth uchod ; ac y mae yn debyg mai at y 
tywysog hwn y cvfeiriai Qwalchmai yn yr awdl flacnorol, dan yr enw 

eissyllydd " Owain. Fei byn y canai Hywel — 

"Pan fei lawen frein, pan frysyei— waed, 
Pan wyar waryei, 
Pan ryfel, pan mddit e thei, 
Pan ruddlan, pan ruddlys losgei, 

Pan rudam ruddfflam fflemychei— hyd nef, 
Yn addef ny noddei, 
Hawdd gweled goleulosc arnei, 
O gaer wen geir emyl Menei. 

Treghiasant trydydd dydd o Fei— trichan-llong 
Yn llynges foidei, 
A deg can cymmain a'a ciliei, 
Kywaryf heb un faryf ar Fenei." 

Oddiwrtb y crybwyllion blacnovol gallem gasglu bod y tywysog Owain 
wedi gadael ei wersyll yn Mryn y Pin, i warcbawd ysgogiadau y brenin, 
yr hwn oedd y pryd byny yn aros yu ngbastell Rbuddlan, a phrysuro 
j Fon i wvtbladd glaniad y llynges Seisnig aruthrol hon. 

Yr boll faeddiadau byn gan y tywysog Cymreig dewvwycb, ar ei fyddin 
a'i lynges a ystyvid. ar ddecbrcu y cadgyrcb yn anorchfygol, a dovai grib 
y brenin uchelfrydig, ac a barai iddo awyddu am gael rbyw esgua i ddy- 
chwelyd adref. Felly efe a dreiodd enill Owain irwy cleg, ac a Iwyddodd 
trwy yr ystryw hon i gael gan y gwron Cymreig wneyd rbyw fath o ymos- 
tyngiad iddo, gan roddi i fynu y cestyll a'r rhandiroedd byny yn Ngogledd 
Cymrn a ddygasid oddiar y Saeson yn ystod y teyrnasiad biaenorol, ac 
ymhedciyebu a'i fvawd Cadvvaladr, gan adferu iddo ei diriogaethan. 

Yn fuan ar ol byn, daetb y brenin Ilarri II. i amodau heddweh a boll 
dywysogion ac arglwyddi Cymvu, oddieithr Rhys ab Gruff mid ab Bhys, 
tywysog y Deheubartb ; yr hwn, yn 11 awn gwibydri ac yspryd annibynol 
agwladgarol, ni fynai blygu ei war dan iau estroniaid; a chan ofni dialedd 
y brenin, efe a archodd i'w holl ddeiliaid symud eu hanifeiliaid a'u medd- 
iannau i goedwig Tywi, lie y pendevfynai efe wneyd gwrthsaflad dewr i'r 
Saeson, er nad oedd ganddo un cynghreiriwr Cymreig i'w gefnogi, beblaw 
ei ddeiliaid ei hunan. Nis gallasai Harri lai na mawrygu y cyfryw am- 
lygiad o ddewrder diledryw ; a chan ofni hefyd, efallai, y buasai y tywys- 
ogion Cymreig ere ill yn debyg o gydymdeimlo a'u cydwladwr dan y fath 
amgylchiadau, efe a anfonodd genadwri at Rhys, i'w wahodd i ddyfod i'w 
lys, i wneutbur heddweh ag ef, cyn y byddai i holl gadernid Cymru a 
Lloegv gael ei ddwjm a'.lan yn ei evbyn — gan addaw derbyniad croesawus 
a charedig iddo, os deuai felly arwy cleg; ond os gwrthodai, bygythiai ei 
drin yn chwerw. Felly, trwy gynghor ei gyfeillion, efe a aeth i lys y 
brenin Harri, a'r hwn yr ymbeddyebodd, clan yr amod o fod iddo gael y 
Cantref Mawr, a cbantref arall a fynai y bvenin ei roddi iddo yn gyfan, 
heb ei wasgaru. Ond y brenin, yn fFals a dichellgar, ni cbyflawnodd ei 
addewid iddo, "ond a roddodd iddaw ddryll o dir yn nghyfoeth pob 
barwn, o ymrafaelion farwniaid ; " a byny, mae yn debyg, er mwyn 
gwneyd ei allu yn llai peryglus, trwy y cyfryw fan raniadau gwasgaredig 
ar ei etifeddiaeth. Er fod Rhys yn ddigon cvafTus i ganfod y ddichell bon, 
ni tbybiodd yn ddoeth iddo rwgnach ar hyn o bryd, ond efe a bendevfyn- 
odd gymmeryd y tiroedd a gaftai yn ddystaw, a cbadw yr heddweh ; canys 



178 DARLITHIAU AR 

gwelai nad oedd ganddo nerth digonol i wrthsefyll y fath frenin galluog 
yn effeithiol, ac yr oedd dau o'i feibion yn nwylaw y brenin, fel gwystlon 
y byddai iddo gadw yr heddwch. Ond ni bu heddwch yn hir — canys 
larll Cldr, yr hwn oedd bendefig galluog, ac yn dra chwannog o gyfoeth 
y Cymry, a aeth at y brenin, ac a ofynodd ganiatad i fyned i oresgyn eu 
tiroedd, yr hyn a roddwyd iddo ; ac yna efe a aeth i Geredigiawn, yr hyn 
nis beiddiai wneuthur cyn ymheddychu o Rys a'r brenin »' ac yno efe a 
gadarnhaodd ac a ddygodd gynnaliaeth i amryw gestyll — megys, castell 
Ystrad Meurig, Hwmffrai, Aberdyfi, Dinerth, a Llanrhystyd. Ac wedi 
ymgadarnhau o larll Clar yn y wlad yn y modd hyn, aeth Walter Clifford, 
yr hwn a biau gastell Llanymddyfri, ac a wnaeth gadgyrchiad i gyfoeth 
Rhys, a chan ladd llawer o'i wyr, anrheithiodd ei feddiannau. Anfonai 
Rhys achwyniad at y brenin o'r cam a gawsai, gan geisio iawn am y sar- 
had a'r golled. Y brenin, mewn modd twyllodrus, a gymmerth arno 
erchi gwneyd iawn i Rys, ond nid oedd yn gofalu am i hyny gael ei 
wneyd : "canys arfer breninoedd Lloegr erioed ydoedd cefnogi y Saeson 
yn eu gormesau ar y Cymry ; ac ni chai y Cymry un amser iawn gan- 
ddynt, oddieithr trwy lav/ gadarn a nerth arfau."* Y cyfryw ymddygiad 
ffals a thrahaus a gyffrodd Rys, fel y penderfynodd fynu iddo ei hun drwy 
hagr a nerth ei gleddyf, yr hyn y gwelai nas mynai brenin Lloegr ei roddi 
iddo drwy degwch ac addfwynder ; ac felly efe a warchaeodd ar Lanym- 
ddyfri, ac a enillodd y castell yn fuan ; ac Einion, fab Anarawd, brawd 
Rhys, gwr ieuanc dewr, yr hwn yr oedd ei galon yn llosgi ynddo o awydd 
am ymryddhau oddiwrth iau waradwyddus y Saeson, pan welodd bod ei 
ewythr yn rhydd oddiwrth ei lw i'r brenin, a gynnullodd fintai o wyr ieu~ 
ainc o gyffelyb feddwl iddo ei hun, ac a ymosododd ar gastell Hwmffrai, 
yr hwn a gymmerodd efe drwy ruthr, gan ladd yr holl warchawdlu, a 
dwyn oddiyno yspail fawr o feirch a phob arfau rhyfel; a Rhys, gyda 
chyflymdra a llwyddiant digyffelyb, a oresgynodd holl Geredigion, gan 
wneuthur pob castell a berthynai i'w elynion Seisnig drwy y wlad yn gyd- 
wastad a'r llawr. 

Y brenin, wedi clywed am hyn, a ddaeth i'r Deheudir, gan lanio ei wyr 
ar dueddau Browyr a Morganwg, ar fedr llwyr ddarostwng Rhys, a 
gwneyd pen buan ar yr hyn a gyfrifai efe yn wrthryfel. Ond pan welodd 
efe fod ei holl ymdrechion yn aneffeithiol, a bod y Cymry yn dylifo i 
mewn i chwyddo byddin Rhys beunydd, gorfu iddo roddi ei fwriad i fynu, 
a chynnyg amodau heddwch i Rys, gan ganiatau iddo fwynhau yr hyn oil 
a enillasai ; dan yr amod iddo yntau roddi gwystlon i'r brenin, na thorai 
yr heddwch yn ei absen ; a'r brenin a roddes gestyll yn wystlon i Rys, ac 
a ddychwelodd yn ol o Gymru y waith hon eto heb enill o'i gadgyrchiad 
nac elw nac anrhydedd; ac efe a barotodd ar frys i fyned i Normandi, 
megys yr arfaethasai efe eisoes. 

Yna Rhys a aeth i gymmeryd meddiant o'r cestyll a roisai y brenin yn 
wystlon iddo, y rhai mae yn debyg oeddynt yn Nyfed; ond y castellwyr 
nis gollyngent hwy iddo ; am hyny efe a gynnullodd ei wyr, ac a ddiffeith- 
iodd Ddyfed, gan dori yr holl gestyll yn garneddau. Yr ymddygiad yma 
o eiddo Rhys, er nad oedd namyn ymdrechu am ei iawnderau ei hunan, a 
frycheuai ei nodweddiad i ryw fesur ; yn gymmaint a'i fod drwy hyny yn 
gwneuthur y gwystlon a roisai efe i'r brenin yn ddarostyngedig i'r creu- 
londerau a arfer: d tuag at y cyfryw rai dan y fath amgylchiadau yn yr oes 
hono : ac fel yr oedd efe yn myned rhagddo yn ei rwysg, gan warchae ar 
Gaerfyrddin, larll Brystei, mab o ordderch i'r brenin, a ymgynghreiriodd 

* Hanes Cymru, t.d. 561. 



HANKS Y CYMRY. 179 

Sg Iarll Clar, a rhai icirll ereill, ac a gynnullodd lu dirfawr o Ffrancod, a 
Normaniaid, a Fflemysiaid, a Saeson; a thrwy fod Cadwaladr, brawd 
Owain Gwyncdd, yn frawd-yn-nghyfraith i Iarll Clar, efe a'i nciainfc — 
Hywel a Chynan — meibion tywysog Gwynedd, er gwarth bythol i'w 
cenedl, a yinunasant a'u hen clynion cenedlaethol, yn crbyn ou cyd- 
wladwr devvrwych; ond yr ocdd Rhys yn rhy gall i gyfarfod a'r fath allu 
annghyfartal mown brwydrj am hyny efe a enciliodd gyda'i wyr i fynydd 
Cefnllliestr, He y gwersyllodd ; a'r gelynion a ddaethant hyd gastell Din- 
weilir, lie y gwersyllasant hwythau : ac wedi bod yno enyd o amser, heb 
feiddio ymosod ar y tywysog Rhys, hwy a aethant ymaith yn waglaw ; 
yna yr ymadawodd yntau o'i wersyllfa, ac a adawodd i'w wyr ddychwelyd 
i'w cartreli. Yn yr holl yspaid yma, yr oedd y brenin Harri yn Normandi, 
yn rhyfela ag Iarll St. Giles, am ddinas ac iarllaetli Tholouse. 

Yn y flwyddyn 11 GO y bn farw Madoc ab Meredydd ab Bleddyn, tyw- 
ysog rowys, yn Nghaerwynt. Yr oedd y gwr hwn yn un a gair da iddo 
fel tywysog yn ei dalaith ei hunan — fel gwr crefyddol ac elnsengar; ond 
trwy ei eiddigedd at Owain Gwynedd, efe a ymgystlynai yn ddidor a" 
brenin Lloegr, yr hyn oedd yn frycheuyn gwaradwyddus ar ei nodwedd 
cenedlaethol. Dygwyd ei gorph i Feifod, lie y'i claddwyd yn anrhyd- 
eddus. Bn iddo dri o feibion o'i wraig Susanna, ferch Gruffudd ab Cynan, 
tywysog Gwynedd — sef, Gruffudd Maylor, Oivain, ac Elise — a merch o'r 
enw Marred; yr oedd iddo fasdarddiaid hefyd — sef, Owain Brogyntyn, 
Cynr'ic Efell, ac Einion Efell — y rhai a gyfrifid yn wyr enwog, ac a wnaed 
yn gyfranogion a'r plant cyfreithlawn o etifeddiaeth eu tad. Ar farwol- 
aeth Madoc ab Meredydd, rhanwyd ei etifeddiaeth rhwng tri o'i feibion — 
sef, Gruffudd Maylor, Owain Fychan, ac Owain Brogyntyn — yn y modd 
canlynol : Gruffudd Maylor a gafodd arglwyddiaethau Bromfield, Ial, 
Ystyn, Nanhedwy, Mochnant is Rhaiadr, y Waun, Cynllaeth, a Glyn- 
dyfrdwy: Owain Fychan a gafodd Mechain Iscoed: ac Owain Brogyntyn 
a gafodd Ddinmael ac Edeyrnion. Y rhan arall o Bowys, a elwid Powys 
Wenw3 r nwyn, a berthynai i Gruffudd ab Meredydd, brawd Madoc ; ac ar 
ei farwolaeth ef, daeth yn eiddo i'w fab, Owain Gyfeiliog. 

Wedi gwneuthur y crybwyllion uchod am helyntoedd Deheubarth a 
Phowys, dychwelaf eto i olrhain helyntoedd Owain Gwynedd. — Parhaodd 
yr heddweh a wnaethai a Harri II. am tua phum' mlynedd ; ac nid rhyf- 
edd — canys yr oedd dau o feibion y tywysog Cymreig — Rhys a Chadwallon 
— yn wystlon yn Uys Harri. Ond tra yr oedd y Cymry yn cael Uonydd 
dymunol oddiwrth eu gelynion estronol, yr oedd rhyw ysfa felldigedig o 
drachwant a chenfigen yn gyru eu penaethiaid benben a'u gilydd : felly, 
tua'r flwyddyn 1162, darfu i un Hywel, fab Ieuaf ab Cadwgan ab Athelstan 
Glodrydd, gymmeryd castell Walwern yn Nghyfeiliog, trwy drais, a'i 
wneuthur yn gydwastad a'r llawr, yr hyn a gythruddodd dywysog Gwyn- 
edd yn ddirfawr pan y'i mynegwyd iddo; ac mor ddwys yr ymofidiai o'r 
herwydd, fel nad. oedd dim a'i llonai hyd oni chynnullodd efe ei luoedd 
yn nghyd i ymddial arno ef a'i bobl ; felly efe a ddaeth hyd Landdinam 
yn Arwystli, gan anrheithio yr holl wlad, ac yspeilio y trigolion yn ddi- 
arbed. Yna pobl y wlad a ymgynnullasant yn fyddin gref, dan dywysiad 
eu harglwydd Hywel, ac a erlidiasant ar ol yr anrheithwyr hyd lenydd yr 
Hafren ; ond yno, Owain, yn falch o'r fath arfod i ymddial, a drodd ar- 
nynt fel llew, ac a laddodd y rhan fwyaf o honynt; a'r lleill, yn nghyda'u 
harglwydd, a fFoisant am eu bywyd i'r coedydd a'r mynyddoedd. Yna y 
tywysog Owain a ddychwelodd o'i gadgyrch yn llwyddiannus, ac a ail- 
adeiladodd ei gastell drachefn, gan ei amddiffyn yn gadarn. 

Tra yr oedd Cymru yn llawn cyffro gan ymrysonau cartrefol, yr oedd y 



180 DARLITHIAU AR 

brenin Harri a'i bendeflgion trahausfalch yn awyddus am ryw arfod i 
ddial y baeddiadau chwerwon a gawsent oddiar ddwylaw y Cymry glew- 
ion yn eu cadgyrchiadau blaenorol i'w gvvlad, yn enwedig gan^dywysog 
Gwynedd > ac yn y flwyddyn 1165, cawsant yr hyn a fawr chwennychent 
— sef, esgus i dori yr heddwch ag Owain, ac i roddi un cynnyg drachefn. 
ar oresgyn ei dalaith ef ; canys Dafydd ab Owain a anrheithiodd swydd 
Fflint, gan gaethgludo ei tlirigclion a'u hanifeiliaid i Ddyffryn Chvyd; yr 
hyn pan ddaeth i glustiau Harri, a'i cynbyrfodd i gynnuli ei fyddin ar 
frys, a dyfod gyda hwy hyd yn Rhuddlan, er amddiffyn ei gestyll a'i boblj 
ond wedi bod yn gorwedd yno am dridiau, a gweled nas gallai wneyd dim 
yn effeitbiol a hyny o gadernid oedd ganddo yn ei ganlyn, efe a ddychwel- 
odd i Loegr, lie yr ymroddes i gynnuli byddin gref o lilwyr dewisol, o'i 
boll arglwyddiaethau — yn Lloegr, Normandi, Anjou, Gascoine, &c. ; a 
meddyliai nad oedd unrhyw amheuaeth bellach nas cyflawnai ddumuniad 
ei galon 3m llwyddiannus, gan lwyr ddarostwng Gwynedd dan ei ar- 
glwyddiaeth ei bun, a tbori crib y dewrwych Owain am bytb. Ond haws 
bwriadu na cbyflawni llawer petb — ac felly y profodd Harri y tro bvvn ; 
canys y Cymry, pan glywsant y Hew Normanaidd yn cbwyrnu mor ofn- 
adwy yn ei ffau, gan fwgwth eu llwyr ddystrywio, fel nas gadewid iddynt 
mwyach fodoliaeth cenedlaethol, a nesasant at eu gilydd, gan gytuno i 
annghofio eu man amrafaelion, ac ymgynghreirio i sefyll yn erbyn y gelyn 
cyffredinol, dros ryddid ac anymdclibyniaetli eu gwlad a'u cenedl. Felly 
yn y flwyddyn 1164, y brenin Seisnig yn awcbus am fuddugoliaeth, a 
sychedig am ddial edd, a arweiniai ei fyddin fawr a threfnus byd gymmyd- 
ogaetb Croesoswallt ; ac yn y cyfamser befyd, Owain Gwynedd a arwein- 
iodd ei fyddin i Gorwen ; ac yno y daetb yn gyfnertli iddo — ei frawd 
Cadwaladr a'i wy^r, yr arglwydd Rhys a cbadernid y Debeubartb, Owain 
Gyfeiliog a meibion Madcg ab Meredydd gyda chadernid Powys, a dau o 
feibion Madog ab Ednertb, yn ngbyda chadernid y wlad a orweddai 
rbwng Gwy a Hafren. Y brenin, pan ddeallodd eu bod mor agos iddo, 
gan ei fod yn dra awyddus cael brwydr a hwy, a ddaeth at afon Ceiriog, 
gan beri tori y coed o'i flaen, rhag y buasai Owain yn gosod cynllwynwyr 
i'w wylied ynddynt, fel y gwnelsai o'r blaen 3m nghoedEulo; ond nid 
digon y rhagddarbodaetb ymai'w ddiogelu rhag rhutbrau y Cymry pybyr; 
fel yr oedd ei fiaenfyddin yn myned trwy ryw gulnant, rhuthrid arnynt 
gan ychydig ddewrion o'r fyddin Gymreig, yn ddiarwybod i'w tywysog- 
ion, a bu ymgiprys poetb rhyngddynt, lie y lladdwyd amryw o'r goreuwyr 
o bob tu. Ond cydsyniaf yn rhwydd a dyfaliad Carnhuanawc ar byn, yr 
hwn a ddywaid — "Er mai ychydig a ddechreuasant y frwydr, y mae yn 
ddiamheuol mai nid ychydig a'i gorphenasant : canys nid tebygol y buasai 
y Saeson yn gadael i'w rhagfyddin gael ei gorthreclm heb ddyfod a'u holl 
alluoedd i'w cynnorthwyo ; ac nid dynion oedd y Cymry i sefyll a'u 
breichiau yn mhlyg, tra yr oedd eu cyfeillion yn ymladd yn ngwydd eu 
llygaid yn erbyn nifeiriolach llu. Ac y mae mor ddiamheuol genyf a phe 
cyfranesid ef gan dyst gydrychiol, fod y frwydr lion yn frwydr gyffredinol 
rhwng holl luoedd cynnulledig Lloegr a Chymvu. Ac i'r brenin oddef y 
lath orthrechiad, a gorfod gadael y maes, a chiliaw i'r mynydd; ac yn lie 
parhau i dori y coed, yn ol ei amcan cyntaf, a threiddio i'r wlad gyda 
rhwysg goresgynawl, gorfu arnaw yno wersyllu er hunan-ymddiffyniad, 
mewn oerfel a newyn, nes i ruthriadau dibaid y Cymry, yn nghyda 
chwerwder y tywydd, beri iddaw frysiaw yn ol i Loegr, ar hyd y ffordd 
y daeth."* 

* Hanes Cymru, t.d. 574. 



HANES Y CYMRT. 181 

Y mac rhai haneswyr yn crybwyll i'rbrenin fod mcwn dirfawr berygl 
yn y frwydr hon ; yn gymmaint ag i Gymro ci adwaen, tra yr oedd efe yn 
gwarchae y bont, ac anelu saeth ato, yr hon yn ddiuu a fuasai yn myned 
drwyddo, oni buasai i un o'i bendeligion — Hubert de St. Clere, cwnstabl 
Colchester — wrth ganfod y saeth yn dyfod, neidio cydrhwng y brenin a hi, 
ac felly er achub bywyd ei benadur, golli ei fywyd ei hun.f Wedi i'r 
"brenin allu tynn gweddill ei fyddin o'r bwlch peryglus yma, efe a drefn- 
odd ei wersyll ar ben y Berwyn > a'r Cymry a'i gvvylient mor ddyfal, fel 
nad ellid cael ymborth i'r gwersyll i ddyn nac anifail; ac ni feiddiai un 
miilwr fyned allan o'r gwersyll, na byddai mewn perygl o gael ei dori i 
lawr yn y fan. Am hyny gorfu ar y brenin wynebu yn ol tua Lloegr 
unwaith eto, wedi bod yn hollol aflwyddiannus yn ei ymosodiad ar Gymru, 
ond wedi colli llawer o'i filwyr glewaf, ac arlwy rhyfel nid ychydig — heb- 
law yr boll draul fawr yr elsai dani i ddwyn y gadgyrch uchod yn mlaen ; 
ac yn llawn cynddaredd o herwydd y fath siomedigaeth a gwarthrudd, am 
na adawai y Cymry iddo dynu eu Uygaid, a dwyn eu gwlad a'u cyfoeth, 
efe a barodd dynu llygaid y gwystlon oedd yn ei gadwraeth — sef, Rhys a 
Chadwallawn, meibion Owain, tywysog Gwynedd; a Chynric a Mered- 
ydd, meibion Rhys, tywysog y Dcheubarth. 

Yr oedd Owain Cyfeiliawc yn fardd awenyddawl, cystal a thywysog 
gwrol; ac efe a ganai Awdl Hirlas, er coffhad o orchestion ei gyfeillion 
yn y frwydr uchod, yr hon a elwir " Brivydr Crogen" am ei hymladd 
ychydig i'r naill du o gastell Crogen, neu " Gastell y Waun," fel y'i gelwir 
yn bresenol. — Egyr yr awdl gyda chyfeiriad at ddechreuad y frwydr, ac 
adgof o gadfloedd y Cymry ar doriad y wawr ; ac yna mynega anflbdus 
dynged y gelynion — y modd yroedd eu gwyr eu hunain yn gochffrydiog 
gan cliwys a gwaed cymmysgedig, wedi ymdrech dwys — ac yn galw yn 
dystion edrychwyr y frwydr oddiar furiau y castell. 

" Gwawr pan ddwyre, gawr a goded, 
Galon yn anfon anfut dynged, 
Goleurudd ein gwyr gwedi lludded — tnvm, 
Tremit gofwy mur Maelawr Drefred." 

Y"na ar ol ychydig linellau cyfanian, y tywysog, gan gyfeirio at ei fwriadau 
lleteugar a gwresoglawn, a archa i'r gweinydd lanw y corn Hildas, a'i 
ddwyn at un o'r gwesteion, o'r enw Rhys. — 

"Dywyllaw di fenestyr gan foddaed 
Y Corn yn Haw Rhys, yn llys llyw ced. 
Llys Owain, arbvaidd y'th ryborthed eirioed, 
Porth mil a glywi pyrth agored. 
Diwallaw di fenestr na fyn angau, 
Corn can anrhydedd yn nghyfeddau : 
Hirlas buelin breint uchel, lien ariant 
A'i gortho, nid gortheneu ; [gordeneu] 
A dydwg i Dudur, eryr aeran, 
Gwirawd gyssefin o'r gwin gwineu 
Oni ddaw i mewn o'r medd goreu oil, 
Gwirawd o ban dy ben fadddeu, 
Ar law Foreiddig, llochiad cerddau, 
Cerddyn hyn i glod cyn oer adnau, 
Dieitln frodyr fryd uchel deu, 
Diarchar alar a dan daleu, 
Cedwyr am gorug gwasanaetheu, 

f Dr. Powell's History of Wales, p. 162. 



182 BARLITHIAU AR 

I^id ym hyn dihyll nam hen deheu, 
Cynnifieid gyrthieid, fleinieid fleiddiau, 
Cynfaran creulawn, creulyd fereu, 
Glew glyw Mochannwys o Bowys beu, 
O glew gwnet arnaddynt deu, 
Achubieit pob rbeid rhudd eu harfeu, 
Echedwynt rhag terfysg eu terfynau, 
Moliant yw ei ran y rei gwynnau." 

Ond wedi gorchymyn i'r gweinydd fyned a'r corn iddynt fel uchod, a'u 
canmawl am eu rhagoriaethau, y mae y bardd tywysogaidd megys yn 
gweled eu lie yn wag yn ddisymwth, ac yna yn cofio yn uniongyrchol eu 
bod wedi syrthio yn y frwydr ragflaenorol, yn tori allan mewn cwynfaniad 
am danynt, gan ddywedyd — 

"Marwnad fu, neud mi newid y ddau; 
O gan Grist, mor drist wyf o'r anaelau ! 
O goll Moreiddig, mawr ei eisiau." 

Gan fod Harri yn benadur balch ac uchelfrydig, rhaid ei fod yn teimlo 
yn ofnadwy wrth gael ei wrthladd gan y Cymry mor effeithiol yn mhob 
cyrch fel hyn o'r eiddo i'w gwlad ; ac am hyny, yn llawn o fwriadau 
dialeddol, dychwelodd yn fuan drachefn i Gaerlleon-gawr, gyda phender- 
fyniad i wneuthur un cynnyg eto i oresgyn y Cymry, a'u cosbi am y 
gwarth a gawsai oddiar eu dwylaw ; ac i'r dyben o gyflawni hyn, parodd 
gasglu ei holl gadernid llyngesawl ato ; ac er cyfnerthu ei ddarpar, cyf- 
logodd longau o'r Werddon — ac hyd yn nod anfonodd am rai yr ail waith 
oddiyno. Ond wedi yr holl barotoadau drudfawr yma, pan y clybu fod 
Rhys ab Gruffudd ac Owain Gwynedd yn ymluyddu yn gadarn yn ei 
erbyn, er dial am ei greulonedd at eu meibion, efe a ollyngodd y llongau 
ymaith, ac a ddychwelodd yn ol i'w gartref ei hun. 

Ond er i'r brenin roddi heibio ei fwriad, eto y Cymry ni lesgasant yn eu 
hymdrechiadau gwladgar. — Rhys a aeth yn erbyn castell Aberteifi, ac a'i 
torodd yn ddrylliau, a chastell Cilgeran yr un modd ; ac wedi cymmeryd 
Robert Fitz-Stephan, ceidwad castell Aberteifi, efe a ddychwelodd adref 
gydag anrhydedd a dirfawr anrhaith. 

Yn y flwyddyn ganlynol, gwnaeth Fflemysiaid a Normaniaid Penfro 
amryw ymdrechion i adenill castell Cilgeran; ond Rhys a'u baeddai 
bob tro. 

Yn y cyfamser, yr oedd y tywysog Owain yn myned rhagddo yn ei 
rwysg anrhydeddus, gan gymmeryd hyny o gestyll a feddai Harri yn 
Ngwynedd — sef, castell Basing, castell Rhuddlan, a chastell Prestatyn ; 
ac felly llwyr waredai Wynedd oddiar y Saeson. 

Yn y flwyddyn 1169 y bu farw yr ardderchog Owain Gwynedd, ar ol 
teyrnasiad gogoneddus o ddeuddeng mlynedd ar hugain; yn yr hwn 
yspaid maith ni chyfarfu ag aflwyddiant prin unwaith — gan adael ei wlad 
yn y fath ystad o dawelwch nas mwynhasai ei gyfFelyb ers llawer oes o'r 
blaen, a'r cyfryw nas mwynhai dros nemawr yspaid yn hwy yn awr 
ychwaith : gadawodd ar ei ol luaws mawr o blant — enwir ugain gan yr 
haneswyr Cymreig — o ba rai yr oedd dau ar bymtheg yn gorfucheddu 
eu tad. 

Claddwyd gweddillion marwol y tywysog enwog hwn yn eglwys gadeir- 
iol Bangor, yn Arfon, o flaen yr allor fawr. Ond yn gymmaint a'i^ fod 
wedi marw dan ysgymundod Thomas a Beckett, am ei fod wedi priodi a'i 
gyfnither, gorchymynid i'r esgob ofalu am symud ei lwch yn mhellach 
oddiwrth yr allor, mor fuan ag y gallai— ac yn wir 5 allan o fiiniau yr 



HANES Y CYMRY. 183 

eglwys 5 yr hyn a wnaed cyn hir. Ond rhag tynu digllonedd y bobl yn 
ei ber^ trwy y weithred, yr esgob a barodd gloddio ffordd danddaearol o'r 
eglwyj i'r fyn vent, ar nyd yr hon y cymmervvyd y corph yn ddirgolaidd, 
i'r lie ^ ddarp&resid iddo, oddiallan i furiau y llan. Fel byn gwelwn, os 
na allai brenin a boll gadernid Lloegr ddarostwng Cymru fel gwladwr- 
iaeth, fod estronlywodraeth eglwysig wedi ei gwthio arnynt drwy ddicbell 
mor foreu a byn — fel yr oedd dyeithrddyn trahaus, o eithafoedd Caint, yn 
beiddio bwrw alian dan ysgymundod, lwch tywysog clodwiw, o'r gysegrfa 
a amddiffynodd efe mor wrol dros gynnifer o flyneddau. 

Buasai Owain yn briod a Gwladus, fercb Llywarch ab Trabaern ab 
Caradawg, ac o honi bn iddo blant — Iorwerth Drwyndwn, Cynan, Mael- 
gwyn, a Gwenllian ; ac & Grisiant, fercb Goronwy ab Owain ab Edwin, 
o'r hon y cenhedlwyd iddo Ddafydd, Rhodri, Cadwallon (abad Enlli,) ac 
Angharad, yr hon a fu yn briod a GrufTudd Maelor. Heblaw hyny, gan- 
wyd o fastarddiaid iddo — Cynan, Llewelyn, Maredydd, Idwal, llhun, 
Hywel, Cadell, Madawg, Einion, Cynrig, Phylip, a Ririd (arglwydd 
Clocbran yn Iwerddon.) O'r ugain uchod, fe fu tri feirw o flaen eu tad — 
sef, Rhun, Llewelyn, a Chynrig. 

Ar ol marwolaeth Owain, aeth yn gryn ymryson rhwng ei feibion am yr 
orsedd : cyfrifid fod anaf lortverth, o herwydd yr hyn y'i cyfenwid y 
7 Trwydwn" yn ei annghymmwyso i deyrnasu, er mai efe oedd yr etifedd 
cyfreithlawn, fel y mab henaf. Mae yn debyg iddo ef roddi ei hawl i fynu 
yn dangnefeddus ar y pryd, gan gyfrif yr anaf crybwylledig yn ei an- 
nghymmwyso ef ei hunan i lanw y sefyllfa urddasol, ac ystyried fod ei fab 
Llewelyn ar hyn o bryd yn rhy ieuangc a digyfnerthiad i ymdaraw yn 
erbyn yr ymgeiswyr baerllug : ond yn ei dro efe a ddaetb i'r orsedd, ac a 
fu yn enwog yn ei ddydd, dan yr enw Llewelyn ab Lorwert/i. Mae yn 
ymddangos i Iorwerth gael tuag at ei gynnaliaeth, ran o etifeddiaeth ei 
dad — sef, cantrefi Nanconwy ac Ardudwy, a gwnaetb ei anedd yn nghas- 
tell Dolwyddelen. Ond cyn hir wedi hyny, nyni a'i cawn wedi ffoi am 
noddfa i Bennant Melangell, yn swydd Drefaldwyn ; a dywedir ddarfod 
iddo gael ei ladd yn gyfagos yno — mewn lie a elwir Bivlcli Croes Iorwerth; 
ac y mae yn y fynwent faen cerfiedig, ac arno lun gwr arfog yn dwyn 
tarian, ar yr hon y mae yn gerfiedig, Hie Jacet Edwart. 

Hywel, yr hwn oedd fastardd i'r diweddar dywysog, o Wyddeles, a 
drawsfeddiannodd y llywodraeth, ac efe a gadwodd feddiant arni dros yn 
agos i ddwy flynedd. Yr oedd Hywel yn rhyfelwr gwrol a galluog, ac yn 
fardd a hynafiaetbydd atbrylithgar : er hyny, ei frodyr ieuen^ach nag ef 
nid ymfoddlonent iddo gael y llywodraeth, am nad oedd yn fab cyfreith- 
lawn i'r tywysog Owain. Fel hyn y mae yr hysbysiad a gawn ni am dano 
mewn un ysgrif o'r Brut, allan o Lyfr Abcrpergivm: — 

" Oed Crist 1169, bu farw Owain, tywysog Gwynedd, gwedi gwladychu 
ddeuddeng mlynedd ar hugain ; a gwedi hyny ydd aeth ymryson rhwng 
ei feibion, am a gai fyned yn ei le >' eithr Hywel ab Owain a gymmerth 
arnaw y llywodraeth, canys hynaf oedd efe ; ei fam oedd Pyfog, merch 
arglwydd urddasawl o'r Werddon ; a gwedi bod yn ngoresgynaeth y dy- 
wysogaeth ddwy flynedd yn heddweb, bu farw ei chwegrwn, ac efe a aeth 
i'r Werddon i oresgyn y cyfoeth a gawsai yn bawl ei fam, a'i wraig, canys 
unig etifeddes oedd hi: a thra y bu efe yno, Dafydd ab Owain, ei frawd, 
a gynhullawdd genedl — sef oedd hi, Crisia?it, merch Goronwy ab Owain ab 
Ednywain; a chyda hyny daeth ato lawer ereill ni charent Hywel; a 
phan weles efe gadernyd yn gyfnerth id daw, cymmertb arnaw y llywod- 
raeth, a goresgyn Gwynedd. A Hywel yn clywed hyny, efe a ddaeth yn 
ebrwydd i Wynedd, ac a ddodes gad ar faes yn erbyn ei frawd ; eithr 



184 DARLITHIAU AR 

Ilawer mwy nifeiriawg llu Dafydd nag un Hywel, a gwedi ymladd jaled, 
gyrwyd ffo ar Hywel, ac efe a glwyfwyd dan ei ais yn flin ; eithr Blirld ei 
frawd a'i dug i long, ac yna i'r Werddon, lie y bu Hywel farw, ac efe a 
roddes i Ririd ei frawd ei gyfoeth yno." 

Mae y bardd Perif ah Cadifor yn rhoddi rhai cyfeiriadau at amgylch- 
iadau marwolaeth Hywel ; ac fel un a fuasai yn dyst o'i amgylehiad, y 
mae efe yn nodi y lie a'r amser, fel byn — 



Difiau i'n diau leas,* 

Yn y Penrhyn uwch Penrhos, 

Ym Mon y mewn ei hynys, 

Ydd ym lleddir a llafn glas, 

Dielid mab Duw dygn alaeth — Hywel, 

Hael echel, och arfaeth. 

Am ledrad frad freuolaeth,f 

Ef a'i frodyr, mawr wyr anaeth-t 

Lias arth yn y gyfarthfa, 

Lias nerth gwyr eryr aerfa,§ 

Lias Hywel wyn|| fab Yvvain, 

Lias gwr mirain uwch morfa. 






Mae ilawer o briodoldeb yn marn y diweddar hanesydd Carnhuanawc, 
yr bwn, wrth gydmaru y dyfyniad uchod o'r Brut a'r farwnad hon, a 
•gasglai fod Dafydd wedi arwain ei fj^ldin i wrthladd ei frawd Hywel, ar 
ei laniad o'r I werddon, yn agos i Gaergybi, cyn iddo gael adeg i ymad- 
ferthu yn mysg ei bobl ei hun ; i Hywel gael ei archolli yn angeuol yn y 
frwydr; a bod ei frawd Rhiiid, pan welodd ei glwyfo mor dost, wedi peri 
hwylio gydag ef i'r Werddon, lie y bu efe farw, ac o ba le y dygid ei gorff 
,dracbefn i'w gladdu yn Mangor, yn meddrod tywysogion Gwynedd : canys 
le ddywaid y bardd fel hyn — 

" Am fyned Hywel, hawl diachor— traws, 

Daeth tiistyd i'm cyngor ; 

Yn naear freuar Fangor, 

Doe, a dau fab Cedifor ; 

Fy nghalon a gryn, rliac erclilais — y fran, 

Dechreu gwan dychrynais, 

Gwae fi, pan ei harais, 

Gwaew yn Hywel a welais. 

Bran a gre yn y gyfarthfa — 

Ni ddarogan im ddim da, 

Bod mab Lrenin gwyn Gwynedd 

Yn gorwedd yn yr aerfa." 

Mewn man arall cyfeiria y bardd at ei angeu fel hyn— 

"Yr a ddel o dda, o ddala tir — pressent, 
Preswylfod annghy wir ; 
A gwaewftbn gwae Dafydd anwir _ 
Drywanu gwalch rhyfel, Hywel hir." 

Wedi lladd Hywel fel yna, cymmerodd Dafydd, yr hynaf o feibion 
Owain Gwynedd, o'i ail wraig Grisiant, y llywodraeth i'w ddwylaw ei 
hun ; ac ymddengys iddo ymsefydlu ynddi gyda chadernid mawr. 

* Dydd Iau yn ddiau fe iaddwyd. 
f Marwolaeth. J Maeth." § Aer— brwydr. (| Bendigaid. 



HAN23 Y CYMRY. 185 

Ynyr adeg yma y dywediv i Madmvg, un arall o feibion Owain Ov. 
odd, j;an ifieiddiaw yr ymryson annynawl oedd rhwng ei frodyr, ddarpar 
llongan a gwyr ac arlwy, ar fedr hwylio allan i'r cefnfor, i edrych a ddeuai 
efe ddim o hyd i div yn rhywle, lie y gallai gael etifeddiaeth mewn hedd- 
■vvch : a'r tnuldodiad yw — iddo hwyliaw Uui'r gorllewin, gan adael yr 
yr Iwerijdon gymmaint tua'r gogledd, ag y daeth i wlad anbysbys, lie y 

?;\velodd lawer o bethau dyeitnr. Yno y gadawodd y rhan fwyaf o'i gan-. 
ynwyr, a dychvelodd i Gymru, He y myncgai i'w gydgenedl, y fath wlad 
eang a ffrwythlawn, ond di-drigolion — neu oleiaf, hynod denen ei thrigol- 
ion — a gawsai efe, yn yr lion y gallai cfe a'i ganlynwyrgael etifeddiaethau 
meithion, heb gyfyngu ar en gilydd, tra yr oedd ei frodyr yma yn llof- 
ruddio eu gilydd yn ddiarbed, am ryw ddernyn o ynys anffrwythlawn ; a 
chan grynnoi cynnifer o wyr ac o wragedd ag a garent fwynhau heddweh, 
hwyliodd gyda deg llong tna'r un gororan, ac ni welwyd ef byth mwyach. 
fir cadarnbad o'r hanes yma, dygir yn mlaen rai llinellan o waith Dafydd 
ab Meredydd ab Rhys, yr hwn y dywedir ei ysgrifenu bymtheng mlynedd 
cyn mordaith Columbus; a'r hwn, mown cywydd a wnaetli i ddiolch am, 
rwyd bysgotta, a ddywaid fcl byn — 

"Helied Ifan liael dyfiad 
At y tii teg, wedi'r tad ; 
Mewn awr dda minau ar ddwr, 
O fodd hael, a fydd heliwr. — 
Madog wych, mwyedig wedd, 
lawn geneu Owain Gwynedd, 
Ni fynai dir, f 'enaid oedd, 
Na da mawr, ond y moroedd." 

Mae Powel, yn ei "Hanes Cymru" a ysgrifenid yn y flwyddyn 1584, 
yn adrodd yr banes, gan ddywedyd ddarfod iddo ei cbael o ysgrifen 
Gutyn Owain * yr hwn oedd yn banesydd, achyddwr, a bardd, perthynol 
i Abattai y Maes glas, swydd Fflint, ac Ystrad Fflur, Ceredigiawn, ac a 
ysgrifenai rhwng y blyneddoedd 14G0 a 1490, ac felly cyn mordaith Colum- 
bus; canys yn 1492 yr hwyliodd Columbus, ac a ddychwelodd o'i fordaith 
gyntaf yn 1493. Crybwyllir yr un peth yn y Trioedd hefyd : — 

"Tri Difancoll Yuys Prydain: cyntaf, Gafran ab Aeddan a'i wyr, a 
aethant i'r mor ynghyrch Gwerddonau Llion, ac ni chlywyd mwyach am 
danynt. Ail, Merddyn, bardd Emrys Wledig, a'i naw Beirdd Cylfeirdd, 
a aethant i'r mor yn y ty gwydrin, ac ni bu son i ba le ydd aethant. Y 
trydydd, Madawg ab Owain Gwynedd, a aelb i'r mor, a thri channyn gydag 
ef, mewn deg llong, ac ni wyddys i ba le ydd aethant." — Tri. 10. 

Os gwir hynyna, ac nis gwn pa fodd y gellir ei wadu, mae yn ymddangos 
fod yr anrhydedd o ddarganfod y byd gorllewinol yn perthyn i'n cyd- 
wladwr Madawg, o flaen pob Ewropiad avail. 

Trown yn awr am ychydig i olrhain helyntion gwladol Cymry y Deheu- 
harth eto. — Fel yr oedd y brenin Hani ar ei daith tua'r Iwerddon, daeth 
Rhys ab Gruffudd, tywysog y Deheubarth, i'w gyfarfod, a'r brenin a'i 
derbyniodd i'w heddweh, ganeigadarnb.au yn y meddiant o'r hyn oil a 
fwynheid ganddo y pryd hynyi ac fel cydnabyddiaeth o'i ddiolchgarwch, 
y tywysog a gynnygiodd arlwy i'r brenin nifer mawr o ychain a meirch, 
at ei gynnorthwyo yn ei gadgyrchiad bwriadol ; ac fel sierwydd o'i ffydd- 
londeb rhagllaw, cynnygiai roddi pedlar ar ddeg o wystlon iddo. Yna 
yr aeth Harri rhagddo ar ei daith i Ddeheubarth Cymru ; ac wedi cyr- 
haedd Caerlleon ar Wysg, efe a fwriodd lorthwerth, arglwydd y lie hwnw, 

* Powel's Hist, of Yfales, p. 167. 



186 DARLXTHIAU AR, 

o'i arglwyddiaeth, gan ei fod yn ameu ei fiyddlondeb iddo, ac a gymmerth 
feddiant o'i gastell ei hunan. Ond can gynted ag yr ymadawodd y brenin, 
Iorwertb, yn dra digofus o herwydd y fath ymddygiad, a anfonodd ei 
ddau fab, ac ereill o'i garenydd, a nifer o wyr arfog i'w canlyn, i adgym- 
meryd y lie, y rhai a hvyddasant i gymmeryd y dref, a'i hanrheithio ; ond 
er pob ymdrechion, buant aflwyddiannus i gjmimeryd y castell. Y brenin, 
gan fyned rbagddo, a ddaeth hyd Benfro, ac yno efe a chwanegodd at 
diriogaethau Rhys, boll Geredigion, Ystradtywy, Arwystli, ac Elfael — 
byny ydyw, debygid, y rhanau o*r ardaloedd hyny oeddynt yn meddiant 
y brenin. Yr oedd Rhys y pryd byn yn Aberteifi — He a enillasai yn 
ddiweddar cddiar iarll Caerloyw, ac a amddiffynasai yn gadarn : ac odai- 
3 r no efe a aetb i Benfro i ymddiddan a'r brenin, ac a ddychwelodd yn ol 
dranoeth ; ac yna yr anfonodd efe 86 o feircb i'r brenin, yr bwn a ddewis- 
odd 36 o'r goreuon o bonynt, ac a ddychwelodd y gweddill i Rhys, gyda 
Hewer o ddiolchgarwch. Yr un dydd, aetb y brenin i Dy Ddewi, ac wedi 
ofirymu yno, efe a giniawodd gyda'r esgcb, Dafydd ab Gerallt, cefndsr i'r 
tywysog Rhys ; ac yn man wedi hyn ymwelai y brenin a'r tywysog Cym- 
reig, yn ei iys ynTy gwyn ar Daf, ac yno efe a roddes ei fab Hywel iddo, 
yr bwn a fuasai yn wystl gyda'r brenin ers amser maitb ; ac a omeddodd 
dderbyn y gwystlon ereill na'r deyrnged ganddo, hyd ei ddychweliad o'r 
Iwerddon. Tra yr oedd y brenin yn aros yn Nulyn, torodd pla allan yn 
ei fyddin, yr hyn a barodd iddo ddychwelyd oddiyno yn gynt nag y bwr- 
iadai ; ac wedi glanio yn Ngbymru, efe a dreuliodd wyliau j Pasg yn 
Mbenfro. Ddj r dd Mawrth wedi y Pasg, efe a gycbwynodd tua Lloegr, a 
Rbys a'i cyfarfu yn Nhalacharn, i dalu y deyrnged iddo. Ar ei ddychwel- 
iad y tro bwn, y brenin a anfonodd at Iorwertb, y pendefig a driniasai mor 
arw ar ei fynediad, i ddeisyf arno ef, a'i feibion, a'i gyfeillion, ei gyfarfod 
ef yn beddycbol mewn lie penodol ar y cyffiniau, fel y gallai gadarnbau 
cyfamod heddwcb a hwynt ; ond fel yr oedd Owabi ab Ionuerih ar y fFordd 
yn myned i gyfarfod a'i dad, heb feddwl yn amgenach na'i fod yn berffaith 
ddyogel, gwarehawdlu Casnewydd ar Wysg a osodasant gynllwyn iddo, ac 
a'i llofrnddiasant mewn gwaed oer ; ac er nas meddwn sail i farnu fod gan 
Harrilaw yn y fath lofruddiad, pan hysbyswyd y newydd gofidus i lor- 
werth, efe a ddychwelodd adref, a'i fab arall Hywel i'w ganlyn,.gan lawn 
fwriadu nad ymddiriedai yn y Saeson mwyach; a chan gynnull yn nghyd 
gynnifer o'r Cymry ag a allai ef a'i gyfeillion ddarbwyllo i gymmeryd rhan 
yn ei ymrafael, efe a wnaeth gadgyrcbiadau i Went, yr hon oedd yn medd- 
iant y Saeson, gan anrbeitbio yr ardaloedd hyny, a chyffindiroedd Lloegr, 
hyd byrth HenfFordd a ChaerToyw, a'r tan ac a'r cleddyf, yn ddiarbed. 
Pan glybu y brenin y pethau hyn, efe a benododd Rys ab Gruffudd yn brif 
farnwr Deheubartb Cymru — hyny yw, yn ol barn y Parch. Thos. Price, 
"y rhan Saesonaeg o Benfro, ac ardaloedd yr arglwyddi cyffindirawl; 
canys y mae yn ddilys fod Rhys yn mwynhau awdurdod annibynol ar yr 
ardaloedd y rhai y pryd hyny a ffurfient dalaeth y Deheubarth." Yr oedd 
y penodiad yma yn anrbydeddns i'r tywysog, gan y profai fod y breniia 
Harri yn cydnabod ei gymhwysderau i lywodraethu ; ac yn anrhydeddus 
i genedl y Cymry hefyd, gan ei fod yn fath o gydnabyddiaeth ar ran y 
brenin o'r amhossiblrwydd i'w cadw yn llonydd, oddieithr trwy gyfrwng 
Ilywodra9thw3^r o'u gwaedoliaeth eu hunain : ond nis gall Cymro gwlad- 
garol lai nag ymofidio a chywilyddio, wrth feddwl mai amrafaelion di- 
ddiwedd y tywysogion Cymreig a'u gilydd a ddarostyngodd eu cenedi i'r 
fath gyflwr, ac a ddarostyngai dywysog dewr a cbalonog o fath Rhys ab 
Gruffudd i dderbyn swydd estronawl o fewn i'r hyn a allasai fod ei dywys- 
ogaetb ei bun, er cynaal awdurdod penadur dyeitbr. Ond y mae yn ym- 



HAHES Y C7MRY. 



187 



ddaagos fod teimladau o gyfeillgarwch hoffus wedi magu o bob tu, rhwng 
Rhys a'r brenin Harri ; ac yn lied fuan gwelwn hyny yn cael ei amlygu. 
yn ncilldnol ar ran Rhys, trwy ei waith yn anfon ei fab iiywel gyda llu o 
wyr dewisol, i gynnortliwyo y brenin pan oedd gyfyng arno gan v/rthryfel 
ei feibion ac amryw o'i bendefigion galluocaf. 

Tua'r adeg yma— sef 1173— y dechreuodd ymryson rhwng Dafydd ab 
Owain, tywysog Gwyncdd, a rhai o'i frodyr ; ac un o honynt, o'r enw 
Maelgwyn, a gadwai ynys Fon oddiarno. Am hyny efe a dywysodd fyddin 
gref dros Fenai i'r ynys, ac a'i gyrodd ef a'i bleidwyr i ffoi i'r wlad — rhai 
o honynt i'r Iwerddon, a rhai i Forganwg ; o ba rai yr oedd lorwerth, 
brawd Dafydd, yn un, yr hwn a ddiangodd i Gaerlleon ar Wysg, at Ior- 
werth ab Owain ab Caradawg, lie y cafodd noddfa, a chyfryngiad hefyd 
i'w adferu i gymmod a'i frawd Dafydd. Tua'r pryd hwn y bu farw 
Cadwaladr, brawd Owain Gwynedd, a Chynan ab Owain, yr hwn yn amser 
ei dad a enillasai gryn glod fel rhyfelwr dewr a medrii3 : # felly ymddang- 
osai nad oedd yn debyg y cyfodai neb o ryw ddylanwad i ddadleu ei hawl 
a. Dafydd, yn ngorsedd ei dad — yr enwog Owain : felly y brenin Harri, yr 
hwn oedd yn gall iawn, fel y mae yn naturiol i ni gasglu oddiwrth yr hyn 
a welsom o honaw yn ei ymdrafodaeth a Rhys ab Gruffudd, a roddodd ei 
chwaer Emma yn wraig i Ddafydd ab Owain ; ac felly, nid yn unig efe a 
ddiarfogodd elyn galluog, ond gwnaeth o honaw gyfaill a chynnorthwywr 
gwerthfawr; ac felly, yn ei ryfelgyrch i Ffrainc, cawn fod Dafydd yn 
anfon byddin gref o Wyneddwyr yno' i'w gynnortliwyo ; a thra gwasan- 
aethgar a fuant iddo — canys y brenin a archodd iddynt fyned dros yr afon 
Seine, i dori ymaith y Uuniaeth oedd yn cael ei ddwyn i wersyll y gelyn- 
ion, o herwydd yr hyn y daeth brenin Ffrainc i gynnadleddiad, ac yn 
ebrwydd ar ol hyny sefydlwyd heddwch, -a phenaethiaid y gwrthryfel a 
ymunasant mewn ymostyngiad iddo ef. 

Trwy yr amodau hyn yr oedd y tair talaith — Gwynedd, Powys, a De- 
heubarth — mewn mwynhad o heddwch am beth yspaid yn awr ; ond yr 
oedd rhai tevfysgoedd yn Ngwent — canys Hywel ab Iorwerth, o Gaerlleon 
ar Wysg, a ddaliodd ei ewythr, Owain Pencarn, drwy dwyll, ac a dynodd 
ei lygaid, fel na byddai berygl iddo fod yn gydymgeisydd ag ef am y llyw- 
odraeth; ond o fewn wythnos o amser, daeth byddin o Normaniaid a 
Saeson ar ei warthaf yn ddisymwth, ac a enillasant dref Gaerlleon, gan 
yru Hywel a'i dad ymaith. Gwilym Breivs hefyd, arglwydd Brycheiniog, 
a wahoddodd luaws mawr o bendefigion Gwent i wledd yn nghaotell y 
Fenni, ac yno mewn brad a'u Uaddodd oil, hyd gymmaint a deg a thri- 
ugain o ddynion ; ac er dial am hyny drachefn, darfu i feibion ac wyrion 
y llofrnddedigion gynnull gwyr, a chymmeryd meddiant drwy drais o'r 
castell yn y nos, yr hwn a losgasant a than ; ac o herwydd aflonyddweh 
parhaus y Gwenhwyson, mynai y brenin fyned yn en herbyn hwy a'u 
harglwyddi, a : u llwyr ddyfetha ; ond trwy eiriolaeth yr arglwydd P.hya, 
fe'u harbedwyd. Torodd rhyw fan derfysgoedd allan yn Ngwynedd hefyd, 
trwy fod rhai o geraint y tywysog yn gwrthryfela yn ei erbyn, ac yntau yn 
anmhoblog gan ei ddeiliaid, ar gyfrif ei yspryd trahaus, a'i ymgyfathrach 
trwy briodas a brenin Lloegr. 

Tua'r pryd hyn (1187) yr ymledai yr haint grefyddol a adwaenir wrth 
yr enw "Rhyfelgyrch y Groes," dros y dywysogaeth, megys y gwnelsai 
dros ranau ereill o Ewrop ; ac yn y fiwyddyn 1188, daeth Baldwin, arch- 
esgob Caergaint, yn nghyda Giraldus Cambrensis, archddiaccn Abe?hon- 
ddu, ar daith trwy Gymru, i bregethu j 7 r angenrheidrwydd o anfon 
cynnorthwy i'r byddinoedd Cristionogol, yn eu gwrthladdiad yn erbyn y 
Mahometaniaid ; a llwyddasant yn eu hamcan i fesur helaeth, gan i luaws 



188 DARLITHIAU AR 



mawr o'r Cymry ymunaw yn y cadgyrchiad hwnw. Croesawid hwynt w 
eu holl daith gan dywysogion, bonedd, ac esgobion Cymru ; fe'u croesawid 
yn anrhydeddus yn ei gastell gan yr arglwydd Rhys, yr hwn hefyd a'u 
gosgorddiai mewn rhwysgfawredd hyd ffiniau ei dywysogaeth ; ac yna yn 
Nhywyn daeth Gruff udd ab Cynan ab Oivain Gwynedd i'w cyfarfod, gan 
eu gosgorddiaw ar eu taith ; ac yn Mon fe'u cyfarfyddid, yn agos i'r 
Borthaethwy, gan Rodri ab Owain Gwynedd, a holl drigolion yr ynys o'r 
bron gydag ef : y mae yn yr ardal hon gof traddodiadol am yr ymweliad 
hwn hyd heddyw. — Mewn congl gysgodol yn nghesail craig, heb fod yn 
mhell oddiwrth y fynedfa i'r grogbont a elwir "Pont Menai," y dywedir y 
safai yr archesgob i bregethu, a Seisyllt, abad Ystrad Fflar, yn eyfieithu ; 
gelwir y lie hyd heddyw, li Cilbegle :" ac ychydig oddiar hyny, tua haner 
milldir i'r gogledd, y mae cvaig uchel, yn ngolwg tair rhan o bedair o'r 
ynys, yr hon a elwir " Careg yr Archddiacon," am fod yr archddiacon, 
medd rhai, wedi pregethu oddiarni i'r lluaws, a dywedir i lawer o'r ynys- 
wyr yn y canlyniad gymmeryd y groes ; ond sylwid yn neillduol bod rhai 
gwyr ieuainc dewisawl o deulu Rhodri, yn eistedd av graig, ar gyfer yr 
esgob, y rhai ni ellid mewn un modd eu denu i imo gyda hwy. Wrth 
ddychwelyd oddiyno trwy Fangor, darfu i'r archesgob trahaus, yn daled- 
igaeth am yr holl garedigrwydd a gawsai oddiar ddwylaw- tywysogion 
Gwjoiedd, orchymyn bwrw corph yr enwog Oivain Gwynedd o'i feddrod, 
Fe sylwir hefyd, mai yr unig un o dywysogion Cymru ar ni ddaeth i gyf- 
arfod a'r archesgob, oedd Owain Cyfeiliawc, "Ac am hyny," medd yr 
archddiacon, "nyni a'i esgymmunasom ef." Oni ellid dweyd am danynt, 
fel am y dysgyblion cythruddedig gynt, " Ni wyddent o ba yspryd yr 
oeddynt?" 

Fe welir oddiwrth y crybwyllion blaenorol mai Rhodri, brawd Dafydd, 
oedd yn meddu arglwyddiaeth ynys Fon y pryd hwn ; yr oedd ei frawd 
arall hefyd, Maelgwyn, wedi dychwelyd o'r Iwerddon, a thrwy unaw a 
Rhodri, gyrasant Dafydd, yr hwn a gasheid gan y bobl, i'r ochr Seisnig i 
afon Conw) r , lie y daliai yn ei feddiant arglwyddiaeth castell Rhuddlan 
yn unig. 

Yn y flwyddyn 1189, bu farw y brenin Harri II., yr hwn a fuasai dros 
ddeng mlynedd ar hugain yn elyn calon i annibyniaeth cenedl y Cymry ; 
ond er iddo arfer pob gallu a dichell i'w darostwng, efe a'u gadawodd yn 
fwy annibynawl nag y'u cawsai ar ei ddyfodiad i'r orsedd. Efe a ddylyn- 
wyd yn llywodraeth Lloegr gan ei fab, Rhisiart I., yr hwn a benderfynodd 
adael ei deyrnas, a mjmed i wlad Canaan gyda rhyfelwyr y groes, ac felly 
cafodd y Cymry seibiant fach eto oddiwrth eu prif elynion allanol : ond 
yn lie gwneyd defnydd dceth o'r cyfryw arfod i gadarnhau eu hannibyn- 
rwydd, troi i ymryson a'u gilydd a wnaeth eu pendefigion. 

Tua'r flwyddyn 1194, Llewelyn, mab Iorwerth Drwyndwn, wedi cyr- 
haedd ei lawndwf, gan gofio mai efe oedd etifedd cyfiawn gorsedd Gwyn- 
edd — er fod ei dad, Iorwerth Drwyndwn, wedi ei gau allan o'r llywodraeth 
ar gyfrif yr anaf oedd yn anurddaw ei wjmebpryd — a gynnullai yn nghyd 
ei gyfeillion a'i garenydd o du ei fam — Marred, ferch Madawc ab Mered- 
ydd, tywysog Powys ; ac a enillodd ei gefnderwydd — meibion Cynan ab 
Owain Gwynedd — hefyd i'w gefnogi 5 yna efe a honodd ei hawl i orsedd 
Gwynedd, a phobl y wlad a gydnabuant gyfiawnder ei hawl yn rhwydd ; 
ac felly, heb dywallt gwaed, efe a gafodd holl Wynedd dan ei arglwydd- 
iaeth, oddieithr tri chastell, y rhai a gedwid gan ei ewythr, Dafydd ab 
Owain, trwy gyfnerth y Saeson, yn y rhai yr oedd ei holl ymddiried, ar 
gyfrif ei wraig Emma, modryb brenin Lloegr. 

Y cynhyrfiadau nesaf y clywn am danynt, wedi cymmeryd lie yn 



kyh 



HANES V CYMRY. 189 

Nghymru, oedd goresgyniad Powys gan Roger Mortimer, yr hwn a ddyg 
fyddin gref o Saeson i Faelienydd, ac a enillodd gastell Cymaron oddiar 
ddau fab CadwaUawn ab Madawc. Ac oddeutu yr un amser, bu peth ter- 
fysg yn y Deheubarth, trwy i Rys a Maredydd, mcibion yr arghvydd 
Rhys, godi gwrthryfcl yn erbyn eu tad ; ond yr lien wron a lwyddodd yn 
fuan i ddarostwng y gwrthryfcl, ac a gymmerodd ci feibion yn garcharor- 
ion. Yn fuan ar ol hyn, yr arghvydd Rhys — wedi ei ddigio gan rai o'r 
awdurdodau Seisnig, yn ngwasanaeth y rhai y buasai mor fFyddlawn dros 
gynnifer o flyneddoedd — a gymmerodd dref a chastell Caerfyrddin, y rhai 
a anrheithiodd, gan ddychwelyd ag yspail fawr ; yna efe a arweiniodd ei 
fyddinoedd i'r cyflindiroedd, ac a gymmerth gastell Chin, neu Colwyn, y 
hwn a losgodd efe ; a'r un ffunud wedi hyny, castell Maeshyfaidd. Yna 
Roger Mortimer, a Hugh de Saye, a gynnullasant fyddin fawr o Norman- 
iaid a Saeson, oil yn fiJwyr profedig, ac wedi eu harfogi yn dda, ac a'u 
dygasant i'r dyfFryn gerilaw ; a'r hen wron Cymreig a'u hwynebodd yn 
eofn, ac mewn brwydr galed a'u llwyr orchfygodd, er fod llawer o'i wyr 
yn anarfawg ac annghynnefin ag ymladd; ac wedi gym ei elynion beilch- 
ion ar ffb, efe a barhaodd yn eu hymlid a'n saetiiu, hyd oni ddae^h y nos 
3 r n gymmwynasgar i gysg-odi drostynt a'i lleni duon. Yna efe a ymosod- 
odd ar gastell Paen yn Elfael, yr hwn a gymmerodd ; ond efe a'i rhoddodd 
yn ol ar ryw amodau i'w berchenog, William de Brews. 

Cyn nemawr wedi hyn, darfu i Hubert, archesgob Caergaint — yr hwn a 
benodasid gan y brenin Rhisiart fel ei raglaw, neu brif ynad Lloegr — 
ddwyn byddin yn erbyn y Tralhvng, ac ymosod ar y Castell Coch, yr hwn 
oedd yn meddiant Gwenwynwyn, mab Owain Cyfciliawc ; ond y castellwyr 
a'i hamddifFynasant mor wrol, fel na allai wneyd dim o bono tryy ruthr, 
ond colli llaweroedd o'i wyr o'i flaen ; am hyny efe a anfonodd am nifer 
o fwngloddwyr, i gloddio dan ei sylfeini; a'r castellwyr pan welsant hyny 
a'i rhoisant i fynu ar amodau anrhydeddus, gan y caniateid iddynt fyned 
allan a'u harfau a'u dillad ganddynt. Yna yr archesgob a adgyweiriodd 
y castell, gan ei gadarnhau yn ddirfawr, ac a ddododd warchawdlu ynddo, 
i'w gadw at wasanaeth y brenin, ac yna dychwelodd i Loegr. Ond yn y 
fan daeth Gwenwynwyn, a byddin ganddo ; ac wedi dechreu gwarchae 
arno, y gwarchawdlu breninol a'i rhoisant i fynu ar yr un amodau ag y'i 
rhoddasid i fynu iddynt hv/y ; ac felly Gwenwynwyn a'i hadenillodd. 

Yn y fhvyddyn ganlynol, sef 1196, y bu farw yr enwog Rhys ab Gruffudd, 
a gyfenwid "Yr Arghvydd Rhys ;" a gellid meddwl mai o haint, yr hwn 
yr adeg yma a fedai lawer o fonedd a gweiin Prydain a Ffrainc, y bu efe 
farw ; efe a gladdwyd yn Mynachlog Ystrad Fflur, yr hon a gyfodasid 
ganddo, ac yn y caalyniad i hyn a ddaeth yn gladdfa yr arglwyddi dylyn- 
awl o'i dylwyth.* Ond ereill a ddywedant mai yn Nhy Ddewi y'i 
claddwyd.f Ar ol ei farwolaeth, ei fab Gruffudd a gymmerth afael ar y 
llywodraeth, ac a'i mwynhaodd mewn heddweh am beth amser : ond ei 
frawd Maelgivyn, yr hwn a ddietifeddasid gan ei dad, a ymgynghreiriodd 
a Gwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliawc, ac wedi cydio eu lluoedd, hwy a 
ddaethant yn ddisymwth ar Gruffudd yn Aberystwyth; ac wedi lladd 
llawer o'i wyr, cymmerasant ef yn garcharor, ac a oresgynasant holl 
Geredigiawn. Maelgwyn a anfonodd Gruffudd ei frawd yn garcharor at 
Wenwynwyn ; ond y gwr hwnw a'i trosgiwyddodd i'r Saeson, ac a ar- 
weiniodd ei wyr yn erbyn Arwystli, gan ei goresgyn iddo ei hun. 

Tua'radeg yma y torodd rhyfel fawr allan yn Ngwynedd eto» canys 

* Warrington's Hist, of Wales, p. 349. 
f Hanes Cymru, gan y Parch. T, Price, t. d. 615, 



1 90 DARLITEIAU AR 

Dafydd ab Owain, y tywysog diweddar, a ddyg fyddin luosawg o Saeson 
a Chymry, i geisio adenill tywysogaeth Gwynedd oddiar Llewelyn ab 
Iorwerth ; ond Llewelyn, gyda chyflymder dihafal, a'i cyfarfu mewn 
brwydr, yn yr hon y maeddodd ei fyddin, ac yntau ei nun a gymmerth efe 
yn garcharor. 

Yn niwedd yr un flwyddyn (1197,) bu farw Owain Cyfeiliawc, tywysog 
Powys ; gwr oedd o ran ei anianawd yn tebygu llawer i'w gydoesydd— 
Rhys ab Gmffudd ; yn rhagori yn ei ddewrder, ond yn gall iawn hefyd, 
ac yn amlygu graddau belaeth o goethiant meddwl a moesau, ac ymar- 
weddiad boneddigaidd, teilwng o'i dras uchel a'i sefyllfa anrhydeddus. 
Ar ei farwolaeth, daeth ei fab Gwenwynwyn, am yr bwn y crybwyllasom 
eisoes, i feddiant llawn o'r llywodraetb yn Mhowys ; ac yn mhen tua 
blwyddyn, efe a arweiniodd ei fyddin tuag at gastell Paen yn Elfaei, yr 
eiddo WiUvam de Brews, gan benderfynu ei losgi, ac anrbeitbio yr boll 
arglwyddiaeth berthynol iddo, er ymddial ar farbareidd-dra de Brews, yr 
hwn a lofruddiasai Trahaern Fychan, arglwydd Llangors, trwy beri ei 
lnsgo ar ol march trwy dref Aberhonddu, ac wedi hyny torri ei ben, a 
chrogi ei gorph ar bren dros dri diwrnod; am yr hyn nis gellir rhoddi 
unrhyw reswm, ond creulonedd cythreulig ei natur. Ond gan nas meddai 
Gwenwynwyn beiriannau cyfaddas i enill y lie, bu dair wythnos yn ei 
warchae, yr hyn a roddes arfod i'r gwarchaedig i anfon i Loegr am gyn- 
northwy ; a'r brenin a anfonodd Geoffrey Fitz Pedr, prif ynad Lloegr, & 
byddin gref yn gynnorthwy iddynt ; a hwnw, pan nesaodd at y lie, a 
geisiodd gan "Wenwynwyn ddyfod i gymmod ; ond ni wrandawai efe ar 
unrhyw gynnygiad. Yna yr arglwyddi Seisnig a ollyngasant Gruifudd ab 
Rhys yn rhydd, yr hwn, fel y soniwyd, a draddodasid yn garcharor iddynt 
gan Wenwynwyn rai misoedd o'r blaen : ac yntau yn falch o'r cyfie i dalu 
y pwyth i'w elyn, a aeth ac a gynnullodd fyddin gref, yr hon a ddyg efe 
i'r maes i gynnorthwyo yr arglwyddi Seisnig, a brwydr waedlyd a fu y 
canlyniad, yn yr hon y lladdwyd tua thair mil o wyr Gwenwynwyn, medd 
rhai ; ac yn eu mysg, amryw o fonedd y Cymry — megys Anarawd ab 
Einion, Owain ab Cadwallawn, Rhisiart ab Iestyn, a Rhobert ab Hywel ; 
a Mared3 r dd ab Cynan, ac amryw ereill, a gymmerwyd yn garcharorion. 
Ar ol y fuddugoliaeth hon, Gruffudd ab Rhys a adenillodd ei holl diriog- 
aethau oddiar ei frawd Maelgwyn, oddieithr dau gastell — yr eiddo Aber- 
teifi ac Ystradmeuric » ac er mynych fan frwydrau a'i frodyr, cadwodd 
Gruifudd y llywodraeth yn ei law hyd ei farwolaeth, yr hyn a fu yn y 
flwyddyn 1202, er galar mawr i'w ddeiliaid, y rhai oeddynt yn dechreu 
dyfod i ddeall ei fod yn feddiannol ar gymhwysderau rhagorol fel llyw- 
odraethwr ; a'i fod yn debyg o ddwyn y Deheubarth i drefn dda, pe y 
cawsai fyw ychydig yn hwy. Efe a adawodd yn etifedd ei olud a'i an- 
rhydedd, fab o'r enw Rhys, o Maivd, ferch William de Brews. 

Yna Llewelyn ab Iorwerth, tywysog Gwynedd, gan gofip fel yr oedd yr 
holl dywysogion ereill yn rhwym yn ol ordeiniad Rhodri Fawr, a chyf- 
reithiau Hywel Dda, i gydnabod brenin neu dywysog Gwynedd fel eu 
penteyrn, a dala eu tiriogaethau dano ef, ac nid dan frenin Lloegr, fel y 
gwnelai rhai o honynt — a anfonodd wys i holl arglwyddi Cymru i ymgyl- 
arfod mewn cynghor; a hwy a ymddangosasant gan mwyaf ger ei fron, ac 
a gymmerasant lw o wriogaeth iddo : ond Gwenwynwyn, tywysog Powys, 
nid ufuddhai i'r alwad ; eto pan welodd fod Llewelyn a'r tywysogion 
ereill yn penderfynu ei orfodi i wneyd, neu gymmeryd ei dywysogaeth 
oddiarno, efe a gymmerth ei berswadio gan rai o'r offeiriaid i wneyd fel y 
gwnelsai y tywysogion Cymreig ereill; ac fel hyn ymgadarnhai y tywysog 
Llewelyn yn ei lywodraeth, ac ymdrechai i sicrhau annibyniaeth ei wlad, 



HANES Y CYMRY. 191 

trwy uno gwahanol ranau Cymru tan un penteyrn. Yn man ar ol hyn, cfc 
a briododd Joan, merch y brenin John; ac yn fuan wedi, yrhwanegwyd 
at ei awdurdod trwy lwyr orthrechiad a manvolaeth ei hen elyn, Dafydd 
ab Owain, yr hwn a fuaaai jrynt yn dywysog Gwynedd. A thrachefn, yn 
y flwyddyn 1208, fel yr oedd Gwenwynwyn, tywysog Powys, wedi myned 
i'r Amwythig, i ymddiddan a chyngor y brenin, efe a ddaliwyd yn garch- 
aror yno, trwy orchymyn y brenin ; ac ar byny, aeth Llewelyn ac a gym- 
mcrth feddiant o holl Bowys, a'r trefydd a'r cestyll, ac a'u cadwodd iddo 
ei bun. A Maelgwyn ab Rhys, pan glybu hyn, ac yn ofni bod Llewelyn 
yn bwriadn goresgyn y Deheubarth yr un fFunud, a dorodd gcstyll Aber- 
ystwyth, Ystradmeuric, a Dinerth, gan ei fod yn ofni nas gallai eu cadw 
rhag Llewelyn ; ond y tywysog hwnw a aeth rhagddo i Aberystwyth, ac 
a ailadeiladodd y castell, ac a'i cadarnhaodd. Wedi hyny cymmerodd 
gantref Penwedig iddo ei bun, a rhoddes y dryll arall o Geredigion — sef 
Uch Aeron — i feibion GrufFudd ab Rhys, ei neiaint — sef Rhys leucine a'i 
frodyr — a dychwelodd i Wynedd yn anrhydeddus. Y llwyddiaiit yma o 
eiddo Llewelyn a gyffroda eiddigedd y Saeson yn ei erbyn ; canys Iarll 
Caer a ddaeth ac a adgyweiriodd gastell Dyganwy, yr hwn a dorasid gan 
y tywysog Llewelyn ; ac a aeth hefyd ac a adgyweiriodd gastell Tre- 
ffynon ; a hyn a gyffrodd ddigter Llewelyn, fel y rhuthrodd efe ar diroedd 
yr iarll, gan eu difteithiaw yn ddiarbed. Y'r un eiddigedd a gynhyrfodd 
Rhys Gryg yn y Deheubarth ; canys wrth weled rhwysg Llewelyn, a'i 
garedigrwydd i'w neiaint, efe a aeth i geisio cynnorthwy gan y brenin, yr 
hyn a gafodd yn llawen ; a thrwy y cyfnerthiad hwnw efe a gymmer th 
gastell Llanymddyfri. Y brenin, tua'r un amser, yn ofni cynnydd cad- 
ernid Llewelyn, a ollyngodd Wenwynwyn yn rhydd, ac a roddes gyn- 
northwy o arfogion i adenill ei dywysogaeth iddo. Maelgwyn ab Rhys 
yn gweled y pethau hyn, ac yn deall mai amcan y brenin lean oedd cadw 
tywysogion Cymry mewn amrafael a'u gilydd, rhag eu myned trwy eu 
hundeb yn gymmydogion rhy gryfion i'r Saeson — a aeth at y brenin, ac a 
gafodd ganddo lu o Normaniaid ac o Saeson, at y rhai yr ychwanegodd ei 
w£r ei hun, a chan dori ei lw a'i amod, a aeth yn erbyn ei neiaint, Rhys 
Ieuanc ac Owain, ac a ddechreuodd ddifFeithiaw eu tiroedd. Ac ar ol 
dyfod i Benwedig, ymwersyllodd yn Nghilcenyn, lie yr arosodd dros nos, 
gan fwriadu myned rhagddo yn ei gadgyrchiad dranoeth. Yn y cyfamser, 
Rhys Ieuanc ac Owain a gynnullasant o gylch tri chant o wyr dewisedig, 
ac a ddaethant yn ddirgel, ac a wersyllasant gerllaw ; ac yn nyfnder y 
nos, pan oedd tawelwch yn teyrnasu trwy holl wersyll Maelgwyn, heb un 
dysgwyliad yn eu mysg y gwnelsid ymosodiad arnynt, hwy a arweiniasant 
eu harfogion yn y modd dystawaf i wersyll Maelgwyn, gan ruthro ar ei 
wyr yn eu cwsg, a gwneyd galanastra ofnadwy arnynt ; ac ni ddiangodd 
ond ychydig nifer gyda Maelgwyn, a'u heinioes yn ysglyfaeth ganddynt, 
y noswaith hono. Yn yr ymgyrch yma, cymmerwyd ei nai, Cynan ab 
Hywel, a'i brif gynghorwr, Gruff udd ab Cadwgan, yn garcharorion ; ac 
Einion ab Caradawg, yn nghyda llawer ereill o'i wyr, a laddwyd.* 

Y flwyddyn ganlynol, dygid amryw gwynion at y brenin loan, gan 
arglwyddi y cyffindiroedd — fod y tywysog Llewelyn yn anrheithio eu 
gwledydd, gan ladd, a llosgi, ac yspeilio, y ffordd y cerddai: am hyny y 
brenin a gynnullodd fyddin luosog trwy holl Loegr, gan wahodd cynnifer 
o'r penaethiaid Cymreig a addefent ei uchafiaeth, i'w gynnorthwyo — 
megys Givemcynwyn, tywysog Powys, Hywel ab Gruffudd ab Cynan ab 
Owain Givynedd, yr hwn a alltudiasid gan Llewelyn, a Madog ab Gruffudd 

* Powel's Hist, of Wales, p. 190. 



192 BARLITHIAU AS, 

Maelawr, a Meredydd ab Rhotpert, o Gedewin, a Maelgwyn a Rkys Grgg, 
meibion yr arglwydd Rhys ; ac a'r fyddin yma efe a ddaeth hyd Gaer- 
Ileon, gan benderfynu llwyr anrheithio boll Wynedd. Ond y tywysog, 
wedi deall am yr boll ddarpariadau mawrion hyn, a cbanfod fod cynnifer 
o'i gydwladwyr wedi ymgyngbreirio a'r gelyn cyffredinol, a anfor.cdd 
orchymyn i drigolion swyddi Ffiint a Dinbacb, i symud eu banifeiliaid a'u 
daoedd i Eryri dros amser; a'r brenin a arweiniodd ei fyddin gyda glan y 
mor, trwy Ruddlan, byd Ddeganwy, lie y gwersyllodd; ond gwnaed ei 
sefyllfa yno yn fiin a pberyglus yn fuan — canys Llewelyn a'i gwarebaeodd 
mor gyfyng, fel nas gallai gael dim cynnaliaeib i'w wyr o Loegr, ac ni 
feiddiai ei filwyr ymwasgaru o'r gwersyll i geisio ysglyfaetlm yspail yn y 
wlad o'u deutu, na byddai pobl Llewelyn yn rhutbro arnynt, fel llewod 
o'u llocbesau, gan eu lladd yn ddial bed; ac mor gyfyng fu ar fyddin y 
brenin, fel y dywedir eu bod yn "gweled yn foethus ganddynt gael cig y 
meirch i'w fwyta." Yna y brenin, yn gweled nad oedd ganddo ddim, 
arall i'w wneyd, a ddycbwelodd adref yn waradwyddus a digofus, gan 
adael celaneddau llawer o'i wyr ar byd y wlad. Ond yr aflwydd yma a 
barodd i'r brenin benderfynu adnewyddu ei ymgais i ddial ar Llewelyn ; 
ac felly, yn Awst y fiwyddyn ganlynol (1212,) efe a ddaetb drachefn, gyda 
byddin dra lluosawg, a'r un pendefigion Cymreig yn ei gynnorthwyo, ac a 
groesodd afon Conwy, gan ymwersyllu arlan yr afon ; ac anfonodd ran o'i 
fyddin o'i flaen i Fangor, y rhai a losgasant y ddinas bono, ac a gymmeras- 
ant yr esgob Rhotpert yn garcbaror — rhyddid yr bwn a brynwyd wedi byny 
am ddau cant o bebogiaid. Yna y tywysog, yn gweled boll Loegr, a chym- 
maint o Gymru, yn ei erbyn, a rhan fawr o'i diriogaetb wedi ei dwyn 
oddiarno — trwy anogaetb ei gyngboriaid, a anfonodd ei wraig Joan, merch 
y brenin, at ei tbad, i erfyn arno ddyfod i amodau heddwcli ; a'r canlyn- 
iad fu i'r tywysog ddyfod at y brenin, ac ymbeddycbu — ar yr ammodau y 
byddai iddo dalu i'r brenin, at draul y rbyfel, ugain mil o wartbeg, a deu- 
gain o feircb, ac hefyd ganiatau i'r brenin arglwyddiaetb y berfeddwlad — 
rhanau o swydd Ffiint a Dinbacb — dros byth. Mae lie cryf i gasglu bod 
y dywysoges, gv/raig Llewelyn, wedi dyka wadu llawer arno i gael ganddo 
ymostwng i'r fath ammodau gwaradwyddus a'r rhai uchod, yn bytrach 
nag yrnladd hyd y diwedd dros annibynolrwydd ei wlad, 

Yr oedd y rhan fwyaf o dywysogion a phendefigion Cymru erbyn byn 
naill ai wedi eu darostwng neu eu gostegu ; ond yr oedd Rhys leuanc a'i 
frawd Owain, meibion GriuTudd ab Rhys, yn cynnal eu hannibynolrvv'ydd 
eto : am hyny, y brenin a anfonodd at Ffawcwn, arglwydd Gaerdydd, i 
godi byddin o wyr y cyfiindiroedd, ac unavir a Maelgwyn a Rhys Fychan, 
i wneyd cadgyrchiad yn erbyn y ddau frawd; a'r canlyniad fu, eu gorfodi 
hwythau i ymostwng i geisio heddwch y brenin — ac er mwyn ei gael, 
rhoddent i fynu iddo yr boll wlad rhwng Dyfi ac Aeron : a chyn gadael y 
wlad, Ffawcwn a gadarnbaodd gastell Aberystwyth, ac a roddes warcb- 
awdlu ynddo, i'w gadw i'r brenin. Ond yn lied fuan, edifarhaodd Mael- 
gwyn, a'i frawd Rhys Gryg, am yr heddwch a wnaethent a'r brenin, ac 
ymosodasant ar gastell Aberystwyth, yr hwn hefyd a gymmerasant ac a 
ddinystriasant : a phan welodd eu neiaint, Rhys leuanc ac Owain, eu bod 
bwy wedi tori yr heddwch yn y fath fodd, yn lie ymuno a hwy yn galonog 
yn erbyn y gelyn estronawl, hwy a lawenychent yn hytrach o'r cyfie i 
ddial ar eu ceraint, ac a wnaethant gadgyrcluad i wlad Maelgwyn, ac 
wedi lladd llawer o'i wyr, dychwelasant gydag yspail fawr. 

Y fiwyddyn ganlynol, Llewelyn — heb allu goddef trahausder a gormes 
castellwyr y brenin yn hwy — a wahoddodd Wenwynwyn, tywysog Powys, 
Maelgwyn ab Rhys } o'r Deheubartb, Madawcab Grujfudd Maelawr, o Fael- 



I 



HANE8 Y CYMRY. 1U3 

awv, a Meredydd ab Rhofpert, o Gedewin ; ac vvedi darluniaw iddynt gyf- 
lwr truenns y wlad, a dannod iddynt mai eu cyndynrwytld ymryso 
hwy eu hunain yn nnig a fiiasai yn achlysur i'w dwyn dan iau estronaiddj 
a lwyddodd i'w darbwyllo i ynmnaw ftg ef unwaith cto mewn ymdrech i 
adenill eu rhyddid J ac wedi cynnull byddin gref yn nghyd, hwy a ad- 
enillasant yr boll gestyll Seisnig yn y berfedawlad, oddieitlir Rhuddlan 
a Theganwy. Yna, 'van ddyfod i Bowys, hwy a warchaeasant ar gastell a 
gyfodasasai Robert, Vespont, yn Matbrafaels a'r brenin a ddaeth a byddin 
gref i'w amddiffyn. Ond wedi cyfodi y gwarchae, dystrywio y castell a 
wnaeth ef ei hun, a dychwelyd ar frys i Loegr, gan led ymryson blin yn 
hanfodi y pvyd hyny rhyngado a'i bendefigion ei hun. Ond y Cymry a 
bavhaenti anrheithio y cymndiroedd, ac i yspeilio y trigolion o'n medd- 
iannan; a'r brenin, wedi ei hysbysu, a gynnulloda In annifeiriol, gan 
fwriadn llwyv ddinystrio y cyfan o genedl y Cymry ; ac efe a ddaeth hyd 
Nottingham ar y cadgyrcniad yma, lie y parodd grogi v gwystlon oeddynt 
yn ei ddwylaw — sef Hywel ab Cadwgan, Madawc ab Maelgwyn, ac ereill, 
hyd wyth ar liugain o rifedi; a Robert Vespont, yn y Mwythig hefyd, a 
grogodd Rys ab Maelgwyn, yr hwn nid oerid. yn gwbl saith mlwydd oed. 

Tra yv oedd y brenin yn Nottingham, efe a dderbyniodd lythyrau oddi- 
wrth ei fercb, gwraig Llewelyn, yn ei rybuddio i roddi y eadgyrcbiad yma 
i fynu, gan fod brad yn cael ei gyfodi yn ei erbyn yn mysg ei bendefigion 
ei hun; ond yn mlaen y daetti efe hyd Caerlleon, He y'i cyfarfyddid a 
llythyron eilwaith oddiwrth ei fercb, yn ei dynghedu er mwyn ei orsedd 
a'i einioes i ddychwelyd, gan ei sicrhau bod Robert Fitwuater, Eustace de 
Vescy, a Stephen Riddel, wedi myned drosodd i Ffrainc yn lladronaidd, er 
mwyn cael gan y brenin hwnw barotoi byddin i ddyfod dvosodd i Loegr, 
i gynnorthwyo ei bendefigion i'w ddiorseddu ef, am ei fod yn cael ei gyfrii 
yn wrthryfelwr yn erbyn yr eglwys ; a'r newydd yma a'i dychrynodd 
gymmaint, fel y gwasgarodd ei wyr i'w cartrefi, ac y dychwelodd ei bun 
ar frys i Lundam. 

Yn y flwyddyn 1218, y Pab, er ymddial ar y brenin loan, a ryddhaodd 

f r tywysog Llewelyn, yn nghyda Gwenwynwyn a Maelgwyn, oddiwrth y 
Iwon a wnaethent i'r brenin, gan eu gorchymyn i'w flino a'i ymlid hyd 
eithaf eu ga-llu, megys gelyn i'r eglwys ; ac addawai faddeuant o'n pech- 
odau iddynt, os cyflawnent y gorchwyl yn ffyddlawn. Wedi eu calonogi 
fel hyn, ni buant yn hir cyn bod Llewelyn wedi adenill y berfeddwlad yn 
llwyr, a chymmeryd cestyll Rhuddlan a Dcganwy, fel na adawodd i'r 
brenin droedfedd o dir o fewn i Wynedd. Cyn diwedd y flwyddyn gan- 
lynol (1215,) cawn fod y brenin wedi ymbeddychu a'r eglwys, ar Pab yn 
y eanlyniad yn cyhoeddi melldithion ei anffaeledigaeth yn erbyn pwy 
bynag a'i gwrtbladdent ; a dywaid Poivel fod ysgrif awdurdodol o dan law 
y Pab, yn cynnwys dedryd o ysgymundod ar Llewelyn, ac ereill aryfelent 
yn erbyn y brenin, ar gael eto yn mhlith yr lien gofion agedwir yn yTwr. 
Parodd hyn y fath fraw i Giles de Breos, esgob Henffordd, fel yr aeth ac 
yr ymgymmododd a'r brenin ; ond ni pharai bugunad tarw ei sancteidd- 
rwydd unrhyw fraw i Lewelyn, yr hwn a lynai yn ddiysgog wrth ei blaid. 
Yn y cyfnod yma, bu Llewelyn yn gyfuerthiad mawr i'r boneddwyr 
Seisnig rhyddgarawl, yn eu hymdrechion i gael y freinlen a elwir Magna 
Charta ; ac y mae bannau o'r rreinleii bono yn golygu y Cymry yn ar- 
benig, fel y gwelir oddiwrth y dyfyniadau canlynol : — 

"Os darfu i ni ddifeddiannu y Cymry o neb rhyw diroedd neu freintiau, 
neu bethau ereill, heb gyfreithiawl farn eu cydraddwyr, car/.; yn dclioed eu 
dychwelyd iddynt. Ac os cyfyd un ddadl ar y pen hwn, carff ei bender- 
fynu yn y cyffi diroedd. yr— am dyddynau T "-" 



194 DARLITHIAU AR 

Lloegr, yn ol cyfreithiau Lloegr ; ac am dyddynau yn Nghymru, yn ol 
cyfreithiau Cymru. _ Yr un peth y bydd i'r Cymry ei wneyd tuag atom ni r 
a thuag at ein deiliaid. 

Am yr holl bethau o'r sawl y cafodd neb rhyw Gymro ei ddifeddiannu, 
lieb farn ei gydraddwjT, gan y brenin Henri, ein tad, neu gan ein brawd, 
y brenin Richard, a'r saw] bethau y sydd yn ein dwylaw ni, neu yn medd- 
iant ereill dan ein hawdurdod, bydd i ni gael oediad hyd yr amser cyffred- 
inol, yn ganiataol o achos rhyfeloedd y groes ; oddieithr y pethau hyny 
ag ydynt eisoes mewn dadl, neu am y sawl y gwnaethpwyd hoiiad, cyn 
cymmeryd arnom ryfel y groes. Ond pan ddychwelom, neu os arhoscm 
gartref, ac na chyfiawnom ein pererindod, gwnawn gyflawn iawnder idd- 
ynt yn ddioed, yn ol cyfreithiau y Cymry, a'r rheolau rhagadroddedig.* 

Bydd i ni yn ddioed anfon adref fab Llewelyn, a'r holl wystlon Cymreigj 
a'u rhyddhau oddiwrth yr holl amodau a wnaethant a ni, er cynnaliad 
heddwch." 

Gellir meddwl oddiwrth y crybwyllion uchod, fod y brenin loan wedi 
rhoddi ei fiyd ar fyned i ryfel y groes, ond ei amrafael rhyngddo a'i ben- 
defigion nis gadawai iddo hamdden i gyflawni hyny ; ac yn lied fuan, efe 
a glafychodd, ac a fu farw ; a'i fab, Harri y Trydydd, a'i dylynodd yn y 
freniniaeth ; yr hwn yn fuan a ddylynodd hen ystrywiau ei dadau tuag at 
y Cymry ; canys efe a ddenodd Reynallt de Breos, daw y ty wysog, i dori 
ei amodau ag ef, ac ymunaw a'r brenin ; ond yn fuan daeth Llewelyn a'i 
luoedd am ei ben, fel y barnodd mai gwell iddo ymostwng i geisio maddeu- 
ant ei chwegrwn, yr hyn a ganiatawyd iddo. 

Yr oedd y barwniaid Seisnig wedi ceisio a chael cynnorthwy tra effeith- 
iol gan Llewelyn a'r Cymry, yn eu hymdrechion i ysgwyd iau drom y 
brenin loan oddiarnynt: ond ar ol cael en hamcan, annghofiasant eu cyn- 
northwywyr, pan yn gwneyd amodau & Harri ; ac yn mhen ychydig, iarll 
Penfro a ymosododd ar dref Caerlleon ar Wysg, ac a'i cymmerodd, gan 
ymroddi i ddrygu y Cymry. Ar hyny, Rhys Gryg a ruthrodd ar gastell 
Sein Henyd, ac a'i cymmerodd, yn nghyda holl gestyll Gwyr ; ac ymlid- 
iodd yr holl Saeson o'r wlad hono, gan roddi eu tiroe'dd i Gymry, y rhai a 
wladychasant yno yn eu lie. 

Anfonodd y brenin Harri amryw wysiau, oddeutu yr adeg yma, at y 
tywysog Llevrelyn, i erchi ei gyfarfod mewn manau a enwid ganddo yn 
Lloegr, i wneuthur gwriogaeth iddo ; ond yn hytrach nag ufuddhau i'r 
cyfryw wysiadau, efe a gadarnhaodd gestyll Caerfyrddin ac Aberteifi, gan 
osod gwarchawdluoedd ynddynt : er hyny, ymddengys iddo dalu rhyw 
gymmaint o barch i'w eirchion, gan iddo ganiatau i Rys Ieuanc fyned ato 
i wneyd gwriogaeth iddo am ei diroedd, y rhai a ddelid ganddo megys un 
o arglwyddi cyffindirol Lloegr. 

Tua'r un amser y fFurfiwyd cyfathrachau newyddion rhwng y pendefig- 
ion o'r ddwy genedl — canys Rhys Gryg a briododd ferch Iarll Clar; a 
John de Breos a briododd Marred, ferch Llewelyn. Am Rheinallt de Breos 
ni wyddys pa bryd y terfynodd ei einioes, ond ei weddw a briododd Ralph 
Mortimer, arglwydd Maelienydd, a'i thad, Llewelyn, a roddes yn waddol 
gyda hi, diriogaethau Ceri a Chedewain : a chyn pen hir ar ol hyn — sef 
tua'r flwyddyn 1221 — priodai merch arall i Llewelyn, ag un o'r arglwyddi 
Albanaidd, yr hwn oedd yn nai i Iarll Caer.f 

Yn nghanol y pryder a lanwai feddwl Llewelyn, o herwydd ei gyssyllt- 
iadau cyhoedd, fel tywysog Cymru, chwerwid ei phiol trwy yspryd aflyw- 

* Gwel Hanes Cymru, gan y Parch. T. Price, t. d. 631, 632. 
f Holin&head, p. 204. 



HANKS Y CYMRY. 195 

odraethus ci fab hcnaf, Gruffudd, yr hwn, heb gvdsyniad ei dad, a draws- 
feddiannodd gantref Meirionydd, gan gyrnmerya arno awdttrdod anibynol 

ar ei dad. Yna Llewelyn a wysiodd ei fab i ymddangos o'i flaen; a chan 
iddo wrthod ufdddhau iddo, efe a dyngodd yr ymddialai arno cf a'i gan- 
lynwyr, am gynnyg y fath sarhad ar ei nodweddiad fel penadur a thad; a 
chyda'r amcan yma, efe a arweiniodd fyddin gref i Fcirionydd ; a Gru- 
ffudd yntau, yn eithaf anhyblyg, a gynnullodd gynnifer o wyr ar a allai, 
ar fedr ymladd a'i dad. Ond cyn ymladd o honynt, rhai o ddoetbion y 
ddwy blaid a Iwyddasant i gael ganadynt ymheddychu, ac ar ymostyngiad 
Gruffudd, ei dad a faddeuodd iddo : eto efe a gyromerth oddiarno y can- 
tref a drawsfeddiannasai, a chwmwd Ardudvvy, ac a adeiladodd yno gastell 
iddo ei bun. 

Tua'r un amser, digiodd Rhys Ieuanc wrth Llewelyn, o herwydd iddo 
roddi castell Caerfyrddin i Faelgwyn ab Rhys, ac na roddasai iddo yntau 
gastell Aberteifi, yr hyu a ystyriai fel ei gyfran pan ranwyd y Deheubarth ; 
ac efe a ymunodd a William Marshall, iarll Penfro, yr hwn oedd mewn 
rhyfel y pryd hyny a Llewelyn ; gan hyny, Llewelyn a ddyg ei fyddin yn 
erbyn castell Aberystwyth, yr hwn a gymmerodd iddo ei hun : yna yr 
aeth Rhys at y brenin i achwyn am y sarhad ; yr hwn yn y canlyniad a 
wysiodd Llewelyn ac arglwyddi y cyffindiroedd i ymddangos o'i flaen e A 
yn yr Amwythig, ac yno y'u heddychwyd, a rhoddwyd castell Aberteifi i 
Rhys, yn ol ei hawl. Yn fuan ar ol hyny — sef yn y flwyddyn 1222 — bu 
farw Rhys Ieuanc, iawn etifedd gorsedd y Deheubarth, a'i frawd Owain a 
gafodd ran o'i gyfoeth, ond y gweddill a roddwyd gan Lewelyn i Faelgwyn 
ab Rhys. 

Yr oedd Llewelyn erbyn hyn mewn heddweh a'r pendefigion Cymreig 
yn gyffredinol, ond nid oedd felly a'i holl gymmydogion ; canys tra yr 
oedd William Marshall, iarll Penfro, yn absenol yn y Werddon, efe a ym- 
osododd ar ddau o'i gestyll, a chan ladd y ceidwaid, cymmerodd feddiant 
o honynt, gan roddi ei wyr ei hun ynddynt. Er dial am y traha yma, 
daeth y brenin i'r cyffindiroedd gyda byddin ; ond efe a ddychwelodd i 
Loegr yn fuan, heb gyflawni unrhyw orchest filwraidd, gan fod Iarll Caer 
wedi eiriol dros y tywysog, ac addaw y byddai iddo, erbyn rhyw ddydd 
penodedig, wneyd iawn am y cam a wnelsai: ond pan welodd Llewelyn 
fod y perygl wedi cilio, nis gofalai nemawr am gyflawni ei ymrwymiad.*' 
Ond dychwelodd Iarll Penfro yn fuan o'r Werddon, a byddin gref ganddo, 
a chan lanio yn Nhy Ddewi, efe a adenillodd ei gestyll — sef, Caerfyrddin 
ac Aberteifi — gan ladd y gwarchawdluoedd Cymreig, megys y gwnelsai 
Llewelyn a'r eiddo yntau ; a dechreuodd anrheithio tiriogaethau Llew- 
elyn a'r tan ac a'r cleddyf : am hyny y tywysog a anfonodd ei fab Gru- 
tfudd, gyda byddin o naw mil o wyr, i'w wrthladd, yr hwn a gyrhaeddodd 
Gydweli ; ond wedi deall fod gwyr y dref yn bwriadu ei fradychu i ddwy- 
law y gelyn, efe a losgodd y dref a'r eglwysi yn lludw. Y"na yr iarll a 
groesodd yr afon Tywi, wrth Gaerfyrddin, lie y cyfarfu Gruffudd ag ef, 
ac ymladd yn galed a wnaeth y ddau lu, heb fod y naill na'r Hall yn gallu 
enill y fuddugoliaeth ; ac yn yr hwyr, enciliai y ddwy fyddin ychydig, 
gan wersyllu ar gyfer eu gilydd, a'r afon rhyngddynt ; ac yn y sefyllfa 
hon y buont yn gorwedd amryw ddyddiau, hyd oni orfu i Gruffudd, o dcli- 
fFyg arlwy i'w fyddin, encilio tua Gwynedd. Y r na yr iarll a adgyweiriodd 
gastell Caerfyrddin, ac a ddechreuodd adeiladu castell yn Nghilgeran ; 
ond cyn ei orphen, cafodd ei wysio i ymddangos ger bron y brenin ac 
archesgob Caergaint, yn Llwydlo — lie hefyd y gwysiwyd y tywysog Llew- 

* Warrington's History of Wales, pp. S7S, 379, 



1 96 DAK.LITHIAU AR 

elyn a'i fab Gruffudd, ac amryw o'i brif bendefigion — er gwneyd ymdrech 
i'w cymmodi ; ond ofer fu en hymdrechion : a phan fynai yr iarll ddy- 
chwelyd i Benfro, gan gael ei gyfnerthu gan Iarll Derbi, a Henry Pigol, 
arglwydd Ewyas, trwy diriogaethau y tywysog, Llewelyn a anfonodd ei 
fab Gruffudd, a bycldin gref, i gymmeryd meddiant o fwlch Carnwyllion, 
ac yn gynnorthwy idclo daeth Rhys Gryg a'i wyr ; a'r tywysog ei hunan a 
ddaeth a byddin gref hyd at Mabedryd ; yr hyn pan wybu yr iarll, dy- 
chwelodd i Loegr, yn hytrach nag anturiaw ymladd a'r fatli elynion ; ac 
yna Llewelyn a ddychwelodd i Wynedd, 

Y flwyddyn ganiynol daeth y brenin, a ebadernid Lloegr gydag ef, i 
Gymru, ar fedr darostwng Llewelyn a'r boll dywysogaetli iddo ei hunan ; 
ac yn y He a elwir Ceri y gwersyllodd efe, ac o'r tu avail i'r goedwig yr 
ymgynnullodd y Cymry, dan dywysiad Llewelyn; abu mynych ymladdau 
rhyngddynt, yn enwedig un diwrnod, pan ddygwyd grym y ddwy fyddin 
i'r maes, ac y Uaddwyd lluaws mawr o wyr y brenin, a chymmerwyd un 
o'i brif swyddogion yn garcbaror — sef Gwilym, mab Rheinallt de Breos, 
arglwydd Buallt. Ond yn y diwedd, gorfu i'r brenin wneyd heddwch 
gwarthus a'r tywysog — gan gytuno i'r castell, yr hwn yr oedd efe yn awr 
trwy ddirfawr draul yn agos a'i orphen, gael ei chwalu eto hyd lawr, a 
gadael de Breos yn garcbaror — ac felly efe a ddychwelodd adref ; a Llew- 
elyn yntau, a dycKwelodd i'w lys ei bun yn Aber, gan ddwyn Gwilym de 
Breos gydag ef, yr hwn a gadwyd yn garcbaror ganddo dros yspaid, eto 
gyda gradd o anrhydedd a rhyddid, gweddus i'w urddas, fel yr ym- 
ddengys ; eanys dywedir iddo cyn hir fod yn euog o gyfeillach anwedd- 
aidd a'r dywysoges Joanna, gwraig Llewelyn, yr hyn ar y pryd a gedwid 
yn anhysbys i'r tywysog; ac ar ol iddo fod yn garcbaror dros ryw yspaid, 
cafodd ei rydcid, drwy roddi i ddwyiaw Llewelyn gastell Buallt, yn 
nghyda swni mawr o arian. Ond wedi ei ollyngiad, daeth ei ymddj'giad 
yn hysbys i'r tywysog, yr hwn a'i gwahoddocld i'w lys; ac wedi dannod 
ei yrhddygiad gwarthus iddo, efe a bavodd ei grogi ar bren a dyfai ar fryn 
gerllaw; a'r Hanerph a elwir hyd heddyw, "Y wern gvogedig," neu 
" Gwern y grogfa;" a dywedir el fod wedi ei gladdu mewn lie a elwir 
" Cae Gwilym Ddu." Mae y cofiant canlynol am y tro uchod yn nghadw 
yn y gymmydogaetih eto, i'r hwn y dichon fod rhyw sail, er y gall ei fod o 
ran yn chwedleuol. — Dywedir fod y bardd teuhiol, ar ol crogiad de Breos, 
wedi cyfarfod a'r dywysoges yn ymrodio wrthi ei hun, ond yn anhysbys 
o'r diwedd anffodus a oddiweddasai ei hanwylddyn, ac iddo ei chyfarch 
yn y niodd canlynol : — 

" Diccyn doccyn, gwraig Llewelyn, 
Beth a roit am weled Gwilym ? " 

I'r hyn yr atebai hithau — 

" Cymry, Lloegr, a Llewelyn, 
Rown i gyd am weled Gwilym." 

Ac yna e f e a ddangosodd ei gordderchwr iddi, yn nghrog ar y pren.* 

Tua'r pryd hyn, bu farw Llewelyn ah Maelgwyn, yn Ngwynedd, ac efe a 
gladdwyd yn abatty Aberconwy ; a Maelgwyn ab Rhys a fu farw yn y 
Deheubarth, ac a gladdwyd yn abatty Ystrad Fflur i a'r flwyddyn gan- 
iynol, bu farw hen elyn y tywysog — sef Gwilym Marshall, iarll Penfro. 

* Powel's History of Wales, pp. 203, 204. "Williams's History of Carnarvonshire, 
pp. 6:4, 655, &c. Matthew Paris, p. 468. 



HANES T CYMRY. 297 

Yn y flwyddyn 1231, arweiniasai y brenin fyddin gref tua Chymru dra- 
ehefn — efallai mai i ddial ar Lewelyn am roddi un o'i arglwyddi {Wm. de 
Ureas) i farwolaeth, heb ymgynghori ag ef. Ond wedi aros ychydig yn y 
cyffindiroedd, gan fod rhyw aingylchiadau pwysig yn gahv am ei ddy- 
cnweliad prysur ef i Loegr, gadawodd ei fyddin dan lywodraeth Hubert dc 
Burgh, i amddiffyn y cyffindiroedd rhag anrheithiau y Cymry ;_ a hwn", 
wedi ei hysbysu gan ei ysbiwyr, fod nifer o'r Cymry wedi tori i fewn i 
yspeilio, yn nghymmydogaeth Trefaldwyn, a anfonodd wyr i'w cynllwyn 
yn y bylchau ar eu dychvveliad, ac i'w lladd a'r cleddyf ; ac er prawf o'i 
wrhydri, anfonodd benau amryw o honynt i Loegr, i'r brenin. Pan glybu 
Llewelyn am y traha yina, efe a sorodd yn fawr ; ac wedi cynnull nifer 
mawr o arfogion yn nghyd, efe a yinosododd ar diroedd yr arglwyddi 
cyflindirawl, gan eu hanrheithio yn dost, fel y gwelodd y brenin yn angen- 
rheidiol gynnull byddin gref yn Rhydychain, a cbeisio cymborth yr eglwys 
hefyd, trwy beri ysgymuno Llewelyn; a cban gyflymu gyda'i fyddin, efe 
a gyrhaeddodd lleaffordd ; ac yn y cyfamser, anfonai genadwri at ei 
gefnogwyr yn yr Iwerddon, i ddeisyf arnynt hwythau ymosod ar diriog- 
aetbau Llewelyn o'r ocbr bono. 

Yr oedd Llewelyn y pryd hwn yn gwersyllu mewn gweirglawdd yn lied 
agos i gastell Trefaldwyn, yr hwn a adenillasid yn ddiweddar gan y Saeson, 
o ba rai yr oedd gwarcbawdlu cadarn yn ei gadw ; a'r tywysog a barodd i 
fynaeb o'r Cymer ymdrecbu i gamarwain y Saeson, fel y caffai hwynt i'w 
afael : felly y mynacb, pan gyfarfu y swyddogion Seisnig ag ef, a decbreu 
ei boli am sefyllfa Llewelyn a'i fyddin, a ddy wedai ei fod ef ag ychydig 
wyr yn gwersyllu yn y weirglawdd gerllaw, a'i fod yn dysgwyl cyfnerthiad 
yn fuan ; a pban ofynent a allai eu marchogion hwy fyned trwy y gors oedd 
o'u blaen i'r weirglawdd lie y gwersyllai y Cymry, efe a ddywedodd fod 
Llewelyn wedi tori y bont a arweiniai trwodd, rhag ofn eu rhuthriad hwy, 
ond eto y gallent yn liawdd groesi y gors a'u meircb ; ac ag ychydig 
farchogion, naill ai gorchfygu y Cymry, neu eu gyru ar ffo. Wedi derbyn 
yr hysbysiad yma, aeth mintai o'r marchogion Seisnig allan i ymosod ar y 
Cymry, yr hyn pan y gwelodd Llewelyn, efe a barodd i'w wyr gymmeryd 
arnynt ffoi i'r coed, a'r marchogion a'u hymlidiasant gyda rhuthriad cyf- 
lym ; ond buan y soddai y rhai blaenaf o honynt yn y gors, hyd dorroedd 
eu meirch J a'r Cymry a droisant ar eu sodlau yn chwimwth, ac a'u lladd- 
asant oil, yn feirch ac yn farchogion, a'u gwaywffyn ; ac i ganlyn hyn, 
cymmerodd brwydr dra fFyrnig a cbyffredinol le, yn yr hon y lladdwyd 
llawer o bobtu; ond y fuddugoliaeth a enillwyd yn drwyadl gan y Cymry, 
y rhai a gymmerasant amryw o brif swyddogion y brenin yn garcharorion : 
ac yn fuan ar ol y frwydr hon, bu raid i'r brenin ddychwelyd adref yn 
llawn mor warthus a'r tro blaenorol. 

Yn y cyfamser, Maelgwyn ab Maelgivyn ab Rhys a warcbaeodd Aber- 
teifi, ac a gymmerodd y dref, ac a'i dystrywiodd hyd at byrth y caste! 1, 
gan ladd yr holl drigolion ; ac yn fuan wedi hyny, efe a ddychwelodd, 
gyda'i gefnderw, Owain ab Gruff add, a rhai o swyddogion y tywysog 
Llewelyn, a hwy a dorasant bont Teifi, ac a ymosodasant ar y castell 
gyda pheiriannau, gan ei ddymchwelyd, ac yna dycbwelasant adref yn 
anrhydeddus. 

Yn mhen tua blwyddyn ar ol hyn, yr aetb y tywysog Llewelyn ar 
gadgyrchiad i Frecheiniog, ac a eniilodd holl gestyll y wlad, oddieithr 
castell Aberhonddu; ac wedi gwarchae mis ar hwnw, a methu ei enill, 
efe a losgodd y dref, efe a ddychwelodd i Wynedd ag yspail fawr gan- 
ddo ; ac ar ei daitb, lloso;odd dref Colunwy, ac adenillodd Ddyfrvn 
Tefeidiawg oddiar John Fitzalan; ond metbodd«a chymmeryd y castell, 
Rhif. 8. 



198 DARLITHIAU AR 

Ar ol hyny dymchwelodd y Castell Coch, yn Mhowys, a llosgodd dref 
Croesoswallt. 

Tua'r adeg yma, aeth. yn ymrafael rhwng Iarll Penfro a'r brenin ; a 
Hubert de Burgh, yr hwn a garcharesid gan y brenin, a ddiangodd o'i 
afael, ac a ymunodd ag Iarll Penfro a'r tywysog, yn erbyn y brenin » ac 
a hwy yr ymunodd Maelgwyn ac Owain, ac ymosodasant ar yr ardaloedd 
oeddjmt yn meddiant y brenin, ac a enillasant gestyll Caerdydd, y Fenni, 
Pencelli, Blaenllyfni, a Bwlch y Ddinas, gan eu tori oil, oddieithr castell 
Caerdydd. Yna y brenin a gynnullodd In mawr iawn o Fflandrwysiaid, 
ISormaniaid, Gwasgwyniaid, a Saeson, ac a wnaeth gadgyrchiad rhwysg- 
fawr i Gymru, gan lawn fwriadu dyfetha yr boll wlad ; ac efe a wersyllodd 
gerllaw Gresmwnt, a'r iarll a boll gadernid Cymru a wersyllodd ar ei gyfer ; 
a buan y bu yn ysgarmes rhwng rhanau o'r ddwy fyddin, yn yr bon y coil- 
odd y brenin tua phum' cant o farchogion, fel y digalonodd ef a'i gyngbor- 
wyr, ac y dychweicdd adref yn wartbus. 

Yn y flwyddyn 1234, unodd yr iarll a'r tywysog eu byddinoedd, ac a 
ymosodasant ar diroedd y brenin, gan ddifrodi yr oil o'u blaen, o ymylau 
Cymru hyd dref y Mwytbig, yr bon befyd a gymmerasant, ac a losgasant, 
ac yna dycbwelasant ag j^spail fawr. Yr oedd y brenin, yr holl yspaid 
yma, gydag esgob Caerloyw 5m Ngbaerwynt, beb feiddio cyfarfod a'i 
elynion ar y maes ; ond yn gorfod gadael ei feddiannau i gael eu han- 
rheitbio gan y Cymry wrth eu bewyllys : ac y mae yn ymddangos fod 
galanastra ofnadwy wedi cael ei wneyd ar wyr y brenin yn y cadgyrcb- 
iadau hyn — canys y mae Matthew Paris* yn dywedyd fod torf aneirif o'r 
Poictefwys, milwyr o'r cyfandir oeddynt yn myddin y brenin, wedi eu 
lladd ar gyffiniau Cymru, a bod celaneddau y Saeson yn gorwedd yn ddi- 
rifedi ar hyd y maesydd, heb gladdedigaeth. Ond yn y flwyddyn bon, 
aeth Iarll Penfro drosodd i'r Werddon, gyda byddin o'i wyr, ac mewn 
brwydr yno efe a laddwyd trwy frad rbai o'i wyr ei bunan, a'i frawd 
Gilbert a etifeddodd ei diriogaetbau ef. 

Yr oedd y brenin yn awr wedi ei golledu cymmaint, ac wedi ei argy- 
hoeddi nad oedd yn alluog i ymryson a Llewelyn a'i gyfeillion ; am hyny 
efe a anfonodd Edmwnt, arcbesgob Caergaint, a rbai o'r esgobion gydag 
ef, ar genadwri ato, i geisio ganddo ymheddycbu : a'r archesgob a ddy- 
chwelodd at y brenin i Gaerloyw, ac a fynegodd iddo fod y tywysog yn 
foddlawn i ymheddycbu, ond ei fod wedi mynu gosod yn mlaenaf yn yr 
amodau — fod i'r holl arglwyddi Lloegraidd a wrthryfelasent, i gael eu 
derbyn yn ol i heddwch y brenin : ac efe a ycbwanegai — fod can lleied o 
ofn bygythion y brenin a'i glerigwyr ar y tywysog Cymreig, fel y dywedai, 
" Yr wyf yn ofni elusenau y brenin yn fwy na'i holl filwriaeth ef, a'i 
eglwyswyr befyd." Ond gan fod y brenin yn awyddus am heddwch, efe 
a gytunodd a Llewelyn ar ei amodau ei hun, ac a alwodd yr holl bendeiig- 
ion a ddeolasid ganddo, i'w gyfarfod i Gaerloyw, i dderbyn ei faddeuant, 
a'r etifeddiaethau a ddygasai efe oddiarnynt. 

Yr un flwyddyn befyd darfu i Lewelyn ryddhau ei fab Gruffudd, yr hwn 
a fuasai yn gaicharor dros cbwe' blynedd, am ei wrthryfel. 

Un o ftrwythau cyntaf yr ymheddychiad uchod oedd, ddarfod i'r brenin 
Harri anfon byddin gref drosodd i'r cyfandir, i gynnortbwyo Due Llydaw 
yn erbyn brenin Ffrainc, a'r Cymry a anfonasant gyda hwy ddwy fil wyr. 
Bu brwydr rhyngddynt a'r Ffrancod, yn yr hon y bu y lluoedd Brytanaidd 
yn fuddugoliaethus ; ac yn y canlyniad, cymmododd brenin Ffrainc a'r 
due, a dychwelodd y Cymry a'r Saeson adref. 

* Matth. Paris, p. 526. 



HANES Y CYMRY. 



199 



Yn y flwyddyn 12.'}7, bu farw Joan, neu Sian, gwraig y tywysog Llew- 
elyn, a hi a gladdwyd yn Llanfaes, yn Mon, lie yr adeiladwyd mynachlog 
l'r brodyr troednoeth gan y tywysog, uwch ben ei bedd. Bu ei harch am 
flyneddoedd yn gafn dwfr i feirch y boneddwr a breswyliai yn y Friars ; 
ond y mae wedi ei hachub o'r sefyllfa warthus bono ers amryw flynedd- 
oedd yn bresenol, gan y diweddar Arglwydd Bulkele) r , dan gyfarwyddyd 
Mr. Richard Llwyd, bardd a hynafiaethydd. 

Llewelyn, erbyn hyn, yn teimlo henaint a chanlyniadau oes mor ym- 
dreehgar yn gwasgu arno, ac yn argyhoeddedig o fod diwedd ei einioes 
gerllaw, ac yn awyddus i sicrhau yr orsedd a'r llywodraeth i'w anwylfab 
Dafydd, a wysiodd bendefigion ac arglwyddi Gwj r nedd, Powys, a Deheu- 
barth, i'w gyfarfod yn Ystrad Fflur, lie y tyngent lw o ffyddlondeb iddo 
ef, ac y gwnaethant wyriogaeth i'w fab Dafydd. Ymddengys hefyd iddo 
gael ei daraw gan y parlys tua'r adeg yma ; ac yn gymmaint a'i fod yn 
cael ei fiino gan ei fab Gruffudd, yr hwn oedd yn dywysog taeog ac uchel- 
frydig, ac o'r herwydd yn ofni na buasai Dafydd, ei fab cyfreithlawn, yn 
cael mwyahau y llywodraeth ar ei ol, efe a anfonodd esgobion Caerlleon a 
Henffordd at y brenin Harri, i dalu math o wyriogaeth ar ei ran iddo, ac 
i erfyn ei nawdd i'r tywysog Dafydd, yr hwn oedd yn nai fab ei chwaer 
i'r brenin. Ond ymddengys fod amryw o'r pendefigion Cymreig yn an- 
nghymmeradwyo y cyfryw ymddygiad, fel pe buasai yn cynnwys cydna- 
byddiaeth o uchafiaeth y brenin, ac yn rhoddi mantais afreidiol iddo 
i ymyraeth a llywodraethiad Cymru. 

Yn fuan ar ol hyn bu farw y tywysog clodfawr Llewelyn ah Iorwerth — 
sef ar yr 11 eg o Ebrill, 1240, wedi bod yn teyrnasu chwe' blynedd a deu- 
gain, ac efe a gladdwyd yn Aberconwy. 

Cyfansoddai y beirdd amryw odlau er cof am dano, yn y rhai y gwneir 
coffhad parchus o'i orchestion milwraidd. Fel hyn y canai Prydydd y 
Moch, sef Llywarch ab Llewelyn : — 

Yn llys AberfFraw, 



" Cyfarchaf i'm Rhen, 
Cyiarchfawr a wen, 
Cyfreu Cyridwen, 

Rhwyf barddoni ; 
Yn dull Taliesin 
Yn dillwng Elphin, 
Yn dyllest barddrin, 

Beirdd fanieri. 

Cymmhwyllaf fy Naf, 
Cymru fodrydaf, 
Cymro celfyddaf 

*'R y wnaeth Celi. 
Cymmreisc Lywelyn 
Nis cymmrawd neb dyn, 
Cymru ei derfyn, 

A'i.dorf drosti. 

Eryr teyrnedd, 

Yr yfais ei fedd, 

Ar hedd, ar ddyliedd, 

Ar ddeheu Rhi, 
Yr yfais ei win, 
O falch fuelin, 
A'i wisgoedd eurin, 

A'i fynogi. 



Yn lloclii barddrin; 

Yn Nghaer fawr Fyrddin, 

Fy%-dcloedd beri;* 
Yn Nghaer Dyganwy, 
Yn Abertawy, 
Yn agwrdd dramwy 

Dref Gedweli. 

Yn Nghaerynarfon, 
Yn nglierdd gyflawdon, 
Ac yn Nghaerlleon« 

Fy llyw dybi, 
Yn Nghaer Amwythig, 
Yn nghein drefi ner, 
Yn nghaeroedd Aber, 

Tyner Teifi. 

Yn llys fer Elysmer, 
Yn seint clodfan cler, 
Yn llysoedd Aber, 

Hydyrfer Honddu, 
Yn Nghastell Baldwyn, 
Yn Ngheri osgordd, 
Yn Hawrffordd dref gordd, 

Dref dyfysci," &c. &c. 



Gway^vflyn. 



200 BARLITHIAU AR 

A ganlyn sydd ran o awdl i'r un tywysog, gan Ddafydd Benfras, yn yt 
hon y cynnwysir coffhad o'i orcheation mewn iaith dra egniol : — 

*' Gwr a wnaeth llewych o'r gorllewin r 
H'aul, a lloer addoer, addef iesin, 
A'm gwnel radd uchel, rwyf cyfychwin,. 
Cyflawn a wen, awydd Fyrddin, 
I ganu moliant fal Aueurin — gynt, 

Dydd y cant Ododin ; 
I foli gwyndawd gwyndyd werin, 
Gwynedd bendefig, ffynedig ffin, 
Gwanas deyrnas, deg cywreinin, 
Gwreidd teyrneidd, taer yn mrwydrin^. 
Gwrawl ei fflamdo am fro Freiddin. 
Er pan oven Duw dyn gyssefin, 
Ni wnaeth ei gystal, traws arial trin, 
Gorug Llewelyn, orllin — teyrnedd, 
Ar y breninedd braw a gorddin, 
Pan fu'n ymbrofl a bremn — Lloegr,.. 

Yn llygru swydd Erbin, 
Oedd breisg weisg ei fvddii], 
Oedd brwysg rwysg ei godorin, 
Oedd balch gwalch golchiad ei Iain, 
Oedd beilch gweilch gweled ei weriir, 
Oedd c]j r waid cleddyfau fiinfin, 
Oedd clybod clwyf yn mhob elin, 
• Oedd briw rbiw yn nhrabludd o'i drin, 
Oedd braw saw Saeson clawdd y Cnwccin, 
Oedd bwlcb llafn yn Haw gynnefin, 
Oedd gwaedlyd penau gwedi gwaedlin, 
Hhyw yn rbedeg am ddenlin," &c. 

Wedi marwolaeth Llewelyn, daeth ei fab Dafydd, yn ol ei ddymuniad-r 
i'w olynu yn y llywodraeth ; ac j r n wir y mae yn ymddangos ei fod ef, yn 
mywyd ei dad, wedi y gynnadledd yn Ystrad Fflur, am yrhon y somwyd 
eisoes, wedi ymosod ar fe^diannau ei frawd GrufFudd, a dwyn oddiarno 
Arwystli, Ceri, Cyfeiliog, Mowddwy,, Mochnant, a Chaereinion — gan adael 
cantref Lleyn yn unig fel etifeddiaeth iddo. Ond y weithred yma a gyf- 
ododd gryn derfysg yn y wlad; canys yr oedd GrufFudd yn rhyfehvr 
dewr, ac yn hardd a lluniaidd o gorph r ac hefyd yn fab henaf y tywysog 
Llewelyn, o'i wraig gyntaf, yrhon oedd Gymraea — nid amgen, Tangwystl, 
ferch Lit/march Goch, o Ros, yr hyn a'i gwnelai yn boblogaidd gydallawer 
o'r Cymry. Yn wyneb byn, rhag ofn i ryfel cartrefol cynredinol dori allan 
yn herwydd gwrth -hawlion y ddau frawd yma, darfu i esgob Bangor gyn- 
nyg bod cynnadledd i gael ei chynnal rhwng y ddau dywysog, er ym- 
drechu dyfod i benderfyniad heddychlawn ; ac er i GrufFudd ddyfod i'r 
gynnadledd grybwylledig gyda'r esgob, a than ei nawdd, efe a ddaliwyd 
ar y ftordd gan ei frawd Dafydd, yr hwn a'i hanfonodd i'w gadw yn gar- 
charor yn nghastell Cricciaeth. 

Y cyfryw driniaeth ar dywysog mor boblogaidd a gynnyrchai gyfFroad 
mawr yn y wlad : canys ceraint a chefnogwyr GrufFudd a ddechreuasant 
ymarfogi ar fedr dial ar Dafydd y camwri a wnelsai a'i frawd, yr hwn a 
gyfrifent hwy yn meddu hawl cyfiawnach i'r benaduriaeth. Ar y Haw 
arall, y pendefigion a gefnogent Dafydd a ymbarotoisant i'r ymgyrch, a 
dechreuent gigyddio eu gilydd yn greulawn trwy holl Wynedd. Ac yn y 
cyfarnser, esgob Bangor, wedi ei ddigio yn fawr gan frad ac annghyfiawn- 



HANKS Y CYMRY. 201 

yr achwynodd wrth y brenin am ymddygiad Dafydd, gan crfyn ar y brenin 
gyfryngu er cael rhyddhau GrufFudd o'r cardial* ; yna y brenin a anfonodd 
at Ddafydd, i ddymuno arno ollwng ei frawd yn rhydd, cr achub ei enw 
da ei hun, a gochelyd ysgymmundod a niweidiau ereill : ond Dafydd a 
atebai i'r cyfryw gais, nas beiddiai efe ollwng Gruffudd yn rhydcl, gan 
haeru y byddai Cymru oil yn wenfflam o derfysg cyffredinol pe y gwnelai 
hyny. Pan wybu Gruffudd byn, yntau a anfonodd genadwri at y brenin, 
i ddywedyd — os y rhyddhai efe ef o garchar, y byddai iddo ddal ei dalaith 
dan y brenin, gan (lain iddo deyrnged flyneddol o ddau cant o farcian; ac 
y cynnorthwyai efe ef i ddarostwng y Cyinry anorchfygedig, yn y parthau 
pell o'r tir. Gruffudd Maelaior befyd, yr hwn oedd yn bendefig galluog, 
a anfonodd at y brenin, i gynnyg ei gynnortbwyo, os deuai efe i Gymru 
i gosbi Dafydd ; ac esgob Bangor a aeth hyd Rufain, er cael gan y Pab ei 
gyboeddi yn ysgymmunedig, a'i gyfoetb yn ddirwyedig. Felly y brenin, 
wedi ei hudo gan y cynnygion teg a wnaed ar ran Gruffudd, a gasglodd 
fyddin gref, ac a'i barweiniodd byd y Mwytbig, He yr arosodd dros bym- 
theng niwrnod; ac yno y daeth amryw o arglwyddi y cyftindiroedd, ac o 
bendefigion Cymru, i eiriol dros y tywysog Gruffudd. Yna y brenin a 
symudodd ei fyddin i Gaerlleon ; a Dafydd erbyn hyn, yn gweled cyn- 
nifer o bendefigion Cymru yn debyg o droi yn ei erbyn, ac yn deall fod y 
brenin Avedi gwneyd cyfamod yn y Mwythig a Gruffudd, trwy gyfrvvng ei 
wraig Siria, neuSenena — afarnodd yn llawn bryd iddo anfon ei ymostyng- 
iad i'r brenin, a cheisio amodau beddwcb ganddo, gan addaw traddodi ei 
frawd Gruffudd a'i fab, a phawb arall oeddynt yn garcbarorion ganddo ar 
gyfrif Gruffudd, i ddwylaw y brenin, ac ymostwng i ddedryd llys y brenin, 
o barth i'r ymrafael rbyngddo ef a'i frawd. Cytunai y byddai iddo ef a 
Gruffudd ddala eu tiroedd dan y brenin, megys goruchafwr. Addawai 
ddychwelyd i'r arglwyddi Lloegraidd y cyfan o'r tiroedd a gymmerasid 
oddiarnynt, er dechreuad y rbyfel rbwng ei dad Llewelyn a'r brenin loan. 
Ac ymrwymai befyd i dalu i'r brenin draul y cadgyrchiad bwnw, ac adferu 
iddo bob gwriogaetb a oedd yn ddyledus i'r brenin loan, &c.* 

Pwy Gymro gwladgarawl a all lai na gresynu wrth weled Gwynedd 
wedi ei darostwng mor isel o berwydd cenfigen ac ymrysonau rbwng ei 
tbywysogion ei luman ! Heblaw gwneutbur y cyfamod crybwylledig yn 
gyboeddus a'r brenin Harri III., Dafydd a anfonai genadwri gyfrinacbol 
ato, i ddymuno arno ganiatau iddo ef, yr hwn oedd ei nai, ac oedd befyd 
yn etifedd cyfreithlawn y tywysog Llewelyn, gael etifeddu gorsedd y 
dywysogaetb, yn hytrach na Gruffudd, yr hwn nid oedd yn amgen na bas- 
tardd, ac heb fod yn unrbyw garenydd i'r brenin ; a rhoddi ar ddeall iddo, 
os rhyddhau Gruffudd a wnai efe, y byddai yn sicr o adnewyddu y rbyfel. 
A'r brenin yn cydnabod gwirionedd y pethau hyn, ac yn deall fod Gru- 
ffudd yn wr tra dewrwych, ac yn meddu llawer o gyfeillion a chefnogwyr, 
a dueddai i gydsynio d chais Dafydd ; ac felly pan roddodd Dafydd ei 
frawd Gruffudd i fynu i'r brenin, efe a'i hanfonodd ef a'i wraig, a'i fab 
Owain, i Lundain, i'w cadw yn y twr, gan drefnu cynnaliaeth weddus 
iddynt : ac yn mhen ychydig, aeth Dafydd ei hunan i'r llys, lie yr ad- 
newyddodd ei amodau a'r brenin, ac yna dychwelodd i Gymru. 

Pan ganfu Gruffudd pa fodd yr oedd pethau yn myned yn mlaen, a 
deall nad oedd efe yn ddim amgen na charcharor yn y twr, efe a bender- 
fynodd wneyd ymdrech i ddianc ; ac un noswaith, gwnaetn raff o ddiilad 
ei wely, a'r llieiniau oeddynt yn ei ystafell, ac aeth allan trwy y ffenestr, 

* Gwel y darllenydd y cyfamodau uchod yn llawn yn Powel's History of Wales, 

pp. 217-221. 



202 DARLITHIAU AR 

ar fedr disgyn ar hyd y rhafT; ond pan ar ei ffordd i lawr, gan ei fod yn 
ddyn tew iawn, a thrwm o gorpholaeth, torodd y rhaff, ac yntau a syrth- 
iodd, ac a fu farw o'r codwm yn y fan : a'r brenin, pan wybu hyn, a gosbodd 
y gwylwyr am eu hesgeulusdra, ac a barodd wylio ei fab yn fwy gofalus. 
Digwyddodd hyn yn y flwyddyn 1244 ; ac yn fuan ar ol hyny, y brenin a 
gadarnhaodd gastell Diserth, yn swydd Ffiint ; ac er arddangos ei hawl 
benadurawl ar Gymru, yn ol ei gyfamod blaenorol a Dafydd, efe a roddes 
i Gruffudd ab Gwenwynwyn ei holl gyfoeth yn Mhowys, ac i feibion Cynan 
ab Gwain Gwynedd eu heiddo yn Meirionyddi a dechreuodd ormesu y 
Cymry yn drwm, gan afaelyd ar eu tiroedd trwy drais; ac er dangos ei 
amcanion ar y wlad yn mhellach, enwodd ei fab hynaf Iorwerth yn 
Dywysog Cymru! 

Yr oedd y tywysog Dafydd erbyn hyn yn dechreu profi canlyniadau 
chwerwon ei ymostyngiad i'r brenin, ac am hyny efe a anfonodd genhadon 
urddasol i Rufain, gydag anrhegion gwerthfawr i'r Pab, i achwyn am y 
gorthrymder a oddefai oddiwrth y brenin ; gan honni fod ei dad, Llew- 
elyn, wedi gadael y dywysogaeth iddo ef, dan nawdd Eglwys Rhufain ; a 
deisyfai gan hyny ar i'r Pab ei dderbyn i'w nawdd, a chaniatau iddo ef a'i 
etifeddion gael ei dala felly, drwy dalu yn flyneddawl bum' can' more, i'r 
\\yn yr ymrwymai drwy lw, a gweithred ysgrifenedig. 

Y Pab Innocent a dderbyniodd y cyfryw gynnygion, ac a anfonodd 
Jythyrau at abadau Aberconwy a'r Cymmer, yn erchi iddynt ymchwilio 
i'r cwynion ; ac os gwelent fod y tywysog wedi ymrwymo i'r brenin dan 
ddylanwad ofn, a thrwy drais, awdurdodid hwynt i'w ryddhau oddiwrth 
ei lwon. Y dirprwywyr dywededig gan hyny a wysiasant frenin Lloegr i 
ymddangos ger eu bron yn y Creuddyn, yn eglwys Llangystenyn, i ateb 
i'r achwyniadau a roisai y tywysog yn ei erbyn. Y brenin a chwarddai 
am eofndra yr abadau ; ond gan ei fod yn ddigon hysbys o drachwant y 
Pab, efe a anfonodd genhadon a haelach anrhegion iddo, er mwyn cael ei 
esgusodi rhag cydsynio a'r gwys uchod : ac felly, yn ol ei arfer, gwo- 
brwyid y Pab gan y ddwy blaid, tra nas gwnelai les penderfynol i'r naill 
i'r Hall. 

Yna y tywysog a gynnullodd ei holl nerth, gan anog holl bendefigion 
Cymru i ymarfogi, er dial y camwri a gawsent oddiar ddwylaw arglwyddi 
y cyffmdiroedd; ac wedi fFurno y cynghreiriad yma, hwy a anrheithiasant 
eu tiriogaethau yn ddiarbed. Ond Ieirll Clar a HenfFordd, arglwyddi 
Mynwy a'r Wyddgrug, ac ereill, a gynnullasant eu harfogion i'w gwrth- 
ladd, a bu amryw frwydrau gwaedlyd a chyndyn rhyngddynt, a'r Cymry 
fynychaf yn enill y dydd. Yn y cadgyrchiadau hyn, lladdwyd amryw o 
urddasolion y Saeson ; ac yn mysg ereill, maeslywydd enwog o'r enw 
Hubert Fitz-Mattkew, yr hwn a anfonasai y brenin, gyda byddin o farch- 
ogion, i gynnorthwyo arglwyddi y cyffindiroedd ; a chymmerodd y tywysog 
Dafydd feddiant o gastell y Wyddgrug, gan ladd llawer o'r castellwyr, a 
chymmeryd y lleill yn garcliarorion. 

Y brenin bellach a welai fod yn rhaid iddo roddi ei holl allu ar waith. 
i geisio fFrwyno y tywysog Cymreig, ac efe a gynnullodd fyddin anferth o 
Saeson a Gwasgwynwys, a'r hon y penderfynai oresgyn Gwynedd, a llwyr 
ddystrywio nerth y dywysogaeth. Ar yr un pryd anfouid i'r Iwerddon, er 
annog byddin o filwyr Gwyddelig i ymosod ar ynys Fon, i'w hanrheithio, 
tra fyddai yntau a'i fyddin yn difrodi parthau ereill o'r wlad ; ac felly 
daeth haid luosog o'r bobl hyny drosodd, gan ysglyfaethu ysglyfaeth fawr J 
ond preswylwyr yr Ynys, gan gael cyfnerthiad o fyddin y tywysog hefyd, 
ond odid, a ym gynnullasant, ac a ymosodasant arnynt tra yn llwythog gan 
yspail, gan ladd llawer, a gyru y lleill i ffoi i'w llongau, yn dda ganddy 






HANES Y CYMRY. 203 

gael eu heinioes, er gadacl yr ysglyfaeth ar ol. Daeth y brcnin a'i fyddin 
yn nilaen hyd Ian afon Gonvvy, a'r tywysog a'i fyddin yn encilio o'i ilaen 
i fylchau Eryri; ond y brenin, yn ofni ei ddylyn yn mhellach, a wersyll- 



odd yn Nheganwy; ac mor ddyfal y gwylid arno gan y Cymry, ac mot 
fel y bu yn galea iawn ar y brenin, ac y collodd niter ddirfawr o'i wyr, 



ddisymwth y disgynent ar ei 



ciayral y gwynci arno gan y i^ymry, ac mot 
wyr, on ymwasgarent ychydig o'r gwersyll, 



trwy newyn, oerni, a'r cleddyf ! ac wedi bod yno ddeng wythnos, heb allu 
gwneyd dim ond cadarnbau y castell, efe a ddyclnvelodd g\ da gweddill ci 
fyddin i Loegr, wedi ei doi a gwarth, a'i lenwi a digllonedd at y Cymry; 
ac i ymddial arnynt, efe a benderfynodd en newynu — gan roddi gorch- 
ymyn caeth, na ddygai neb ddim lluniaeth ar hyd y mor i Gymru, o'r 
Iwerddon, nag o un man arall, dan berygl cosb angeuol. Ond aid oedd 
hyn yn ddigon tra yr oedd gororau Lloegr yn agored, i brynu neu yspeilio ; 
felly y brenin, yn ei gynddaredd, a barodd ddifrodi y cyffindiroedd, er 
mai ei ddeiliaid ef ei hun a'u cyfaneddent, i'r fath raddau, fel mai prin y 
gadewid i drigolion swydd Gaerlleon, a'r ardaloedd cyfnesawl, ddigon i'w 
cadw rhag newynu; a pharodd gau i fynu ffyynbonau yr halen, rhag i'r 
Cymry gael dim gwasanaeth oddiwrth y rhai hyny. 

Wedi enciliad y brenin i Loegr, enciliodd Dafydd yntau i'w gastell ei 
hun yn Aber, lie y bu farw yn mis Mawrth, 1246, wedi enwogi ei hun yn 
y rhan olaf o'i deyrnasiad, ac enill serch a pharch ei ddeiliaid yn gy fired - 
inol; ac efe agladdwyd yn Aberconwy, gerllaw ei dad, wedi Uywodraethu 
y dywysogaeth bum' mlynedd. 

Am na adawsai y tywysog Dafydd blant o'i ol, ymgynnullodd arglwyddi 
a phendefigion Cymru i ymgynghori yn nghylch yr olyniad, a chytunasant 
i anfon am Llewelyn ac Owain Goch, meibion Gruffudd ab Llewelyn, fel yr 
ctifeddion nesaf ; a gwnaethant eu gwriogaeth iddynt ; a'r brodyr dywed- 
edig a ranasant y dywysogaeth rhyngddynt. Buasai Owain, dros yspaid 
teyrnasiad ei ewythr Dafydd, yn fath o garcharor anrhydeddus gan frenin 
Lloegr ; ond pan glybu am farwolaeth y tywysog, efe a ddaeth i Gymru 
yn ddisymwth, i roddi ei liawl o'r dywysogaeth i mewn. Am Llewelyn, 
dywedir ei fod ef yn trigo, trwy yr ystod crybwylledig, yn ei lys ei hun yn 
Maesmynan, gerllaw Caerwys, yn swydd Ffiinti a'i fod, er gwaethaf y 
brenin ar un Haw, a'r tywysog — ei ewythr — ar y Haw arall, wedi parhau 
i gadw meddiant o gantrefi Rhos a Rhufoniawc, Dyffryn Clwyd, a Theg- 
eingl. Ar ol eu dewis i'r llywodraeth, efallai fod Owain wedi ymgartrefu 
yn yr hen lys tywysogaidd yn yr AberfFraw, a'i frawd Llewelyn wedi 
gwneyd ei brif artrefle yn Abergwyngregyn. Tros ychydig enyd, parha- 
odd y ddau dywysog i weini y llywodraeth mewn heddwch ; ac nid oedd 
hyny yn rhyfedd, canys yr oedd ) fiwyddyn gyntaf o'u teyrnasiad, scf 
1247, yn fiwyddyn o brinder mawr, os nid o newyn, ar y dywysogaeth ; yn 

f;ymmaint a bod y maesydd wedi eu gadael heb eu trin, llawer o'u hani- 
eiliaid wedi eu iladd, ac esgeulustra mawr o fagu rhai wedi bod yn eu 
plith, yn y blyneddoedd blaenorol, o herwydd y rhyfeloedd diball; a'u 
masnach wedi ei llwyr lethu, gan orthrymder y Saesom Mae yr hen 
hanesydd mynachaidd, Matthew Paris, yn rhoddi y darluniad canlynol o 
gyfl \vr y genedi ar y pryd hwn : — " Cyfyngwasgwya y Cymry yn y dyddiau 
hyny; attregodd eu namnaaethyddiaeth, eu masnach, a bugeiliaeth eu 
preiddiau, a dechreuasant gael eu difa gan eisiau, wedi eu crymu yn an- 
foddlawn dan gyfreithiau y Saeson: gwywodd eu gorhenfalch uchel- 
fonedd. M 

t Y mae y Parch. Thomas Price yn sylwi fod yr ymadrodd olaf yma, o 
eiddo hanesydd gelynol i'n cenedl, yr hwn a ymorfoleddai yn eu haf- . 
isrydd^ ac a ameanai eu darostwng ar bob aehlysur, yn gwrthbw3 r so crug- 



204 DARLITHIAU AR 

hvyth o enllib a sen. — "Canfyddwn ynddo rywbetli o wir agwedd greddfol 
y genedl : yr uchel urddas foneddol, a'r ymarweddiad pendefigawl, a ym- 
ddangosai yn Rhys ab Gruff udd ac Owain Cyfeiliawc ; nyfdra cynhenid y 
bobl gyffredin yn cyfarch tywysogion ac arglwyddi yn eofn, ac yn traethu 
eu meddyliau wrthynt yn ddiarswyd; yspryd anorehfygadwy y genedl yn 
gyffredin ol, yn wastad yn barod i amddiffyn en gwlad a'u rhyddid ; yn 
dyoddef pob caledi er eu mwyn, ac erddynt hwy yn gorfoleddu yn y dys- 
gwyliad o syrtbio ar y maes. Gosodwn at hyn eu haelioni, eu moesgarwch, 
a'u gwareidd-dra lletuaidd, ac, meddyliaf y cawn yrl yr ymadrodd, er yn 
ddifwriad gan yr awdwr, gywiraeh drycbosodiad o anianawd y bobl, nag 
mewn 11a wer o'i draethiadau darluniol ereill.^-Pobl dlawd, mynyddig, 
troednoeth, llwmddillad, anfoethus, yn byw mewn tai gwiail, ac yn cysgu 
ar welyau brwyn ; yn cynnal y cyfryw ucbel-agwedd anrhydeddus yn 
ngwyneb gelynion goludog, glwth, a threisiol? Wele, yn wir, wrtbddrych 
nid o ami ymddangosiad yn mblitb cenedloedd y byd."* 

Yn fuan ar ol i'r tywysogion esgyn i'r arglwyddiaetb ar Gymru, a thra 
yr oedd eu gwlad, fel y darluniwyd ucbod, yn gorwedd mewn cyfyngder 
dirfawr, gorfodwyd hwy i gyttuno am heddwch a brenin Lloegr ar yr 
amodau celyd o roddi i fynu dros byth gantrefi Rhos, Rhufoniawg, Dyffryn 
Clwyd, a Thegeingl — sef yr boll wlad o afon Dyfrdwy i afon Conwy; ac 
ymrwymo i wasanaethu y brenin yn Nghymru, neu y eyffindiroedd, a mil 
o wyr traed, a phedwar ar hugain o farcbfilwyr arfog, ar eu traul eu hun- 
ain, pa bryd bynag y gelwid arnynt; neu a phum' cant o wyr traed yn 
unig, os y gelwid arnynt i wasanaethu mewn rhyw wlad arall; a bod 
gwriogaeth a gwasanaeth yr boll bendefigion Cymreig i fod yn eiddo 
breninoedd Lloegr dros byth ; ac os byddai i'r amodau hyn gael eu tori o 
du y tywysogion Cymreig, bod y cyfan o'u tiriogaethau i fod yn gamlwrw 
i'r brenin. f 

O gylch y pryd hwn, darfu i abadau Conwy ac Ystrad Fflur lwyddo 
i gael gan y brenin roddi corph Gruffudd ab Lleivelyn i fynu iddynt, yr 
hwn a gludwyd ganddynt i Gymru, ac a gladdwyd yn anrhydeddus yn 
Aberconw)'. 

• Mewn canlyniad i'r amodiad uchod, rhoddes y brenin y pedwar cantref 
— sef y wlad rhwng Conwy a'r Dyfrdwy — yn chwanegiad at Gaerlleon, &c. 
fel etifeddiaetb i'w fab lorwerth, yr hwn a'i gosododd i bendefig Seisnig, 
o'r enw Alan de Zouch, am yr ardreth blyneddol o un cant ar ddeg o 
farciau ; a blin y gorthrymai yr estron hwn drigolion y berfeddwlad — ym- 
orfoleddai yn eu gorlethiad, gan feddwl nad oedd obaitb y gallent byth 
mwyach ysgwyd eu gyddfau odditan ei wadnau : ac yn wir, yr oeddynt 
fel cenedl heb yspryd ynddynt dros rai blyneddoedd yn y cyfnod yma ; 
ond fel y dechreuodd ychydig lawnder gael ei adferu yn y wlad, ar ol y 
prinder dirfawr, dechreuodd yspryd y trigolion ymddadebru ynddynt. 
Ond ysywaeth, amlygai y dadebriad hwnw ei hun mewn cynhenau car- 
trefol rhyngddynt a'u gilydd, yn hytrach nag mewn ymroad unfrydawl yn 
erbyn y gelyn cyffredinol; canys yn y flwyddyn 1254, dechreuodd Owain 
aflonyddu, a thrachwantu yr orsedd iddo ei hunan ; ac wedi llithio ei 
frawd ieuengaf Dafydd i ymiraaw ag ef yn erbyn Llewelyn, hwy a gyn- 
nullasant luoedd yn nghyd ; ond Llewelyn a'u cyfarfu ar Fryn Derwyn, 
gerllaw Clynog Fawr, yn Arfon, lie yr ymladdwyd brwydr ffyrnig, ac 
Owain a gym m erwy d yn garcharor, ond Dafydd a ffodd 5 a'r fyddin 
gynghreiriawl a wasgarwyd, wedi ei llwyr orthrechu. Yn y canlyniad i 

* Hanes Cymru, t. d. 679. 
f Warrington's History of Wales, pp. 428, 429. 



HANKS Y CYMRT. 205 

hyn, cadwyd Owain yn garcharor flyneddau lawer — tair ar hugain, medd 
rhai — a Llewelyn a feddiannai orsedd y dywysogaeth ei hunan. Bernir 
yn gyff'redin mai yn nghastell Dolbadarn, yn swydd Avfon, y'i carcherid ; 
a dyKedir fod gan ei frawd Llewelyn lys yn y gymmydogaeth — sef Llya 
Dinorwie.* 

Ni fu Llewelyn yn hir wedi cael yr boll dalaeth iddo ei hun cyn cael 
arfod i amlygu ei wroldeb mewn gwell achos nag ymryson cartrefol — 
canys pendefigion y wlad yn gyffredinol a ddaethant at Lewelyn, gan 
gwyno yn dost oblegid y gorthvyinderau a ddyoddefent oddiwrth y tyw- 
ysog Iovwerth, a phendehgion Seisnig ereill, gan erfyn arno eu harwain 
mewn nn ymdrech eto i ysgwyd yr iau ofidus oddiarnynt en hunain a'u 
cenedl. Felly efe a dosturiodd wrthynt, a gy-dsyniodd a'u cais, ac wedi 
cynnnll cryn nifer o arfogion yn nghyd mewn byr amser, efe a ymosododd 
yn ddiatreg ar y tiriogaethau oeddynt yn meddiant y Saeson; ac mewn 
ychydig amser^ enillodd yr boll beri'eddwlad, a Meirionydd. Wedi byny 
adenillodd y tiroedd a drawsfeddiannasai Iorwertb yn Ngberedigion, ac 
a'n rhoddodd i Maredydd ab Owain ah GruffudcL ei naii a chan yru Rhys 
Fychan o gantref Buallt, rhoddes yr arglwyddiaeth bono i Maredydd ab 
Rhys Gryg ; ac felly rbanai yr byn oil a enillai rbwng ei bendefigion, heb 
gadw dim iddo ei bnn vn wobrwv ei ymdrecbion a'i fuddngoliaetbau, ond 
y mawrglod a enillasai drwy y wlad. 

Wedi liyny efe a ddygodd ardal Gwrthrynion oddiar Rkosser Mortimer ; 
a'r flwyddyn ganlynol — sef 1256 — efe a aetb tna Phowys, mewn cadgyrcb- 
iad yn erbyn Gruffuid ab Guventwynnoyn, yr bwn a bleidiai y brenin, a 
dygai yr boll wlad oddiarno, oddieitbr y Castell Cock, ac ycbydig diroedd 
ar Ian Hafren. 

JRhys Fychan ab Rhys MccJiell, gan feddwl adenill ei diroedd dracbefn, 
a gafodd fyddin fawr gan y brenin, dan 13'wyddiaeth un o'r enw Step/tan 
Bacon, yr lion a ddaeth ar byd y mor i Gaerfyrddin, ac a aetb oddiyno 
byd gastell Dinefwr, ar yr bwn y decbreuasant warcbae ; ond Llewelyn a 
frysiodd yno gyda'i lnoedd ei bun, a'r eiddo ei geraint, a bu brwvdr waed- 
lyd rbwng y ddau lu, gerlkiw y castell, yn yr bon y bu Llewelyn eto yn 
fuddugoliaetbus, gan lack! dwy fil o'i elynion, a gyru y lleill ar ffb. Efe a 
aetb oddiyno byd Ddyfed, ac a ddinystriodd gestyll Abercorran, Llan- 
stepban, Maenclocbog, ac Arberth i ac yna dychwelodd adref gydag 
anrbaitb fawr. 

Ar y pn'd bwn hefyd, gan fod un o'r enw Syr Sieffrey Langley, rhag- 
law iarll Caer, yn gorthryovu rbai o'r Cymry yn fiin, trodd y tywysog 
ei wyneb tua tbiriogaetbau yr iarll, gan eu banrbeithio yn ddiarbed, byd 
byrtb Caer, oddeutu ) r r afon, a Uadd gwyr Iorwertb pa le b}-nag y'u cyfar- 
fyddent. Yna y tywysog Seisnig, yn dra cbytbruddawl, a aetb at ei ewytbr 
Richard, iarll Cernyw, i erfyn am gynnortbwy — gan fod ei dad, y brenin, 
yn anewyllysgar, neu yn bytrach yn analluog o herwydd ei dlodi, i'w 
gynnortbwyo — a cbafodd gan hwnw bedair mil o forcau, at gario y rbyfel 
j r n mlaen ; ac a'r rbai byny cynnullodd fyddin gref, gyda'r bon y cycb- 
wynodd tua Cbymru, ar fedr llwyr ddial ei sarbad a'i golledion ar Llew- 
elyn ; ond yr oedd y gwron hwnw ar y maes, a byddin o ddeng mil o 
arfogion dano, oil wedi gwneyd llw y trengent ar y maes, cynt y bradycb- 
ent eu gwlad ; ac felly ni feiddiai Iorwertb. ei gyfarfod y pryd byny : 
a'r boll auaf canlynol a fu mor wlawog a tbjmbestlog, fel na feiddiai y 
fyddin Seisnig antuiio i Gymru, am fod y corsydd mawrion 3m gwneyd 
y wlad yn annhramwyadwy i ddyeithriaid; ac felly yr aeth traul a llafur 

* Hist of Carnarvonshire, by the Rev. P. B. Williams, pp. 113 and 127. 



206 DARLITHIAU Alt 

lorwerth yn gwbl ofer. Ond y Cymry, yn ddifraw a difwystr, a anrheitfo- 
iasant yr holl wiad o amgylch Caer 7 gan ladd llawer o'r bobl, a dwyn 
yspail fawr oddiarnynt. 

Y flwyddyn nesaf — sef 1257 — aeth Llewelyn ar gadgyrchiad eto i'r 
Deheiibarth, lie y cospodd amryw o gefnogwyr y brenin yn llym. 

Yn y cyfamser, yr oedd arglwydd Dinas Bran, Gruffudd ab Madawc 
Maelaicr, wedi cyfFroi digllonedd y tywysog a'i gyfeillion yn fawr, trwy 
ei fod wedi troi yn ffals i'w genedl, a ehilio at y brenin ; am byny, ar ei 
ddychweliad o'r Deheubarth, penderfynai Llewelyn ymddial ar y bradwr 
liwnw ; ac ar y ffordd cyfarfu ag lorwertb, yr bwn, wedi ei gur© yn dda, 
a yrwyd i gilio; ae yna Llewelyn a anrheithiodd diroedd y dywededig 
Gruffudd. Yna breninoedd Lloegr a'r Almaen a ysgrifenasant ato yn 
garedig, gan ddymuno arno ddycnwelyd i'w wlad ; ond efe a omeddodd 
wneyd hyny, gan gryfhau ei fyddin bennydd. Yna lorwerth a anfonodd 
at y Gwyddelod r i erfyn arnynt hwy ddyfod yn gynnorthwy iddo ; ond 
Llewelyn, pan ddeallodd byny, a barotodd ei longau i'w gwrthladd; 
ac yn y canlyniad gorfodwyd y rbai hyny i ddychwelyd adref yn golledus 
yn fuan. 

Yna y brenin, yn ddigllawn o herwydd ei golledion a'i sarhad, a gyn~ 
nnllodd fyddin dra lluosog o bob cwr o'r deyrnas — o Gernyw hyd yr 
Alban — ac a gychwynodd gyda hi tua Chymru. Yna Llewelyn a'r Cymry 
a gludasant en gwraged;d a'u plant, yn nghyda'u hanifeiliaid, i'r mynydd- 
oedd >■ gan aredig y dolydd, dinystrio y melinau, tori i lawr y pontydd, a 
chloddio i fynu y rhydau, a dilen pob peth a allasai fod o wasanaeth i'r 
fyddin elynol ; ac yna, enciliasant dros afon Gonwy. Y brenin a ddaeth 
yn mlaen hyd Deganwy, ond ni feiddiai groesi yr afon ar ol ei elynion ; a 
chafodd y fath wrthladdiad oddiwrthynt, fel y bu orfod iddo ddychwelyd 
i Loegr y tro hwn eto, gyda gwarth a cholled, megys ar achlysuron blaen- 
©rol : a'r canlyniad fu i'r Cymry ymgalonogi, ac ymadnewyddu yn eu 
hymdreehion i sierhau annibyniaeth eu gvvlad, ac ysgwyd ymaith yr iau 
estronol a orweddai mor anesmwyth ar warrau rhai o honynt. Felly yn 
yr un flwyddyn — sef 1257 — canfyddwn y tywysog Llewelyn yn rhuthro ar 
feddiannau Iarll Caerloyw, ac yn cymmeryd nn o'i gestyll, gan ladd y rhai 
a'i cadwent. Tua'r pryd hyn yr oedd y tair talaith yn addef awdurdod 
Llewelyn fel eu tywysog, ac wedi ysgwyd ymaith iau b>renin Lloegr yn dra 
llwyr : ac wedi i Lewelyn ddarostwng y rhan fwyaf o'r arglwyddi cyffin- 
dirawl, a chyflawni amryw orchestion milwraidd dihafal, cafodd y genedl 
enyd o seibiant oddiwrth elynion cartrefol ac estronoh 

Ond yn y flwyddyn 1272, bu farw Harri frenin ; a'i fab lorwerth — yr 
hwn oedd y pryd hyny yn Mhalestina, yn rhyfel y groes — wedi clywed, a 
frysiodd adref, ac a goronwyd yn frenin Lloegr, dan yr enw lorwerth I. 
Anfonid gwys i Lewelyn, i erchi iddo ddyfod i fod yn gyd-ddrychiol ay 
goroniad y penadur Seisnig, a thalu gwriogaeth iddo ? ond y tywysog 
Cymreig a omeddai ufuddhau, oddieithr i'r brenin roddi ei frawd ei hun^ 
yn righydag Iarll Caerloyw, a Robert Burnell, prif ynad ei deyrnas, yn 
wystlon am ei ddyogeliad t gan fod yn llys y brenin amryw o'i ddeiliaid 
gwrthryfelus, yn nghyda llawer o bendefigion Lloegraidd, a dra sychedent 
am ei waed. 

Y Cymry bradychus y cyfeiriai Llewelyn atynt yn yr esgusawd uchod, 
oeddynt — ei frawd ei hnn, Dafydd ab Gruffudd, yr hwn a giliasai o'r blaen, 
at Harri III., a Grvffudd ab Gu-enwynwyn, yr hwn a amlygasai elyniaeth 
at y tywysog lawer gwaith o'r blaen ; ac ychyclig cyn yr adeg yma, a 
adnewyddasai ei draha yn erbyn y tywysog, a rhag ei ddialedd a giliasai 
i lys lorwerth, 



HANES Y CYMRY. 207 

Trwy fod gan y brenin Iorwerth lonaid ei ddwylaw o waith, ar hyn o 
bryd, i adferu iawndrefn yn ei deyrnas ei bun — er mor ddolurus y teimlai 
o herwydd ymddygiad anhyblyg y tywysog Llewelyn — ni farnodd yn 
addas amlygu cymmaint o byny y pryd hyn ; ond dysgwyliai am arfod 
fwy manteisiol i ymddial arno, ac ni fu yn hir beb ei gael ; canys yn y 
tymhor yma o seibiant, bwriadai Llewelyn bviodi ag Eleanor, fercb Shin, a 
da Monteforte, iarll Leicester, a'r bon y'i dyweddiasid ers amryw flynedd- 
oedd o'r bl'aen, pan ydoedd y tywysog a'r iarll yn cydymladd yn erbyn 
Harri III. Ar ol marwolaeth ei tbad, aetbai Eleanor i fonacblog Mont- 
argis, yn Ffrainc, He y bu yn aros dros hir amser; ond o gylcb y pryd hwn 
— sef 1276 — anfonai Llewelyn at frenin Ffrainc, i erfyn arno an foil ei ddy- 
weddi ato, fel y cynawnai y briodas. Cydsyniodd brenin Ffrainc a chais 
y tywysog ; a mam Eleanor a'i hanfonodd drosodd, dan nawdd ei brawd 
Emri: ond fel yr oedd y Hong yn nesu tua gororau Prydain, cyfarfuwyd 
a hi gan bedair o longau y brenin Iorwerth, y rhai a'i dygasant i borth- 
ladd Bristol, ac oddiyno anfonid Eleanor a'i brawd at y brenin, gan yr 
hwn y'u cedwid yn fath o garcharorion ; eto ymddygid tnag atynt yn dra 
anrhydeddus, gan eu derbyn i'r llys breninol ; ac nid oedd byn yn rhyf- 
eddol, canys yr oedd Eleanor yn gyfnither ag Iorwerth, a thylwyth Simon 
de Monteforte yn gryfion eu dylanwad eto yn y wlad. Pan ddeallodd 
Llewelyn am yr anffawd yma, efe a anfonodd at Iorwerth, i erfyn am ei 
rhyddhad, gan gynnyg arian lawer am byny ; ond yr ateb a roddid i'w 
geisiadau ydoedd — na roddid y dywysoges i fynu, oddieitbr i Lewelyn 
adferu i ddeiliaid y brenin y cwbl o'r tiroedd a ddygasai oddiarnynt, ac 
adgyweiriaw yr boll gestyll a ddymchwelasai efe : ond Llewelyn, fel 
tywysog dewr a gwladgar, a wrthododd yr amodau annheilwng hyn, gyda 
dw-myg a digter. 

Fel hyn adgyfTroid gelyniaeth y ddau dywysog, ac ymbarotoi i ryfel a 
wnaethant; y brenin a ymosododd ar Gymru a tbair byddin — y gyntaf, 
dan ei dywysiad ei hunan, a gyfeiriai tua Chaerlleon ; yr ail, dan Iarll 
Lincoln a Rosser Mortimer, a gyfeiriai i Drefaldwyn; a'r drj'dedd a gyf- 
eiriai i Gaerfyrddin. Cefnogid y rhai hyn gan yr holl bendefigion Cym- 
reig bradwrus, y rhai a wnaent eu goreu i berswadio ereill i ymgymmodi 
a'r brenin, gan ddarlunio achos y tywysog yn anobeithiol ; ac felly yn 
fuan y pedwar pendefig cadarnaf o'r Deheubarth — sef Rhys ab Meredydd, 
Gruff udd ab Meredydd, Cynan ab Meredydd, a Rhys Windawd, a aethant 
at y brenin, ac a wnaethant wriogaeth iddo, a'r holl wlad a feddiannwyd 
gan filwyr y brenin. Gruff udd ab Gwenwymvyn hefyd a adenillodd ei 
gyfoeth yn Mhowys, trwy gynnorthwy y fyddin frenin ol ; a'r brenin a'i 
fyddin a ymwthiodd i'r berfeddwlad, ac a gadarnhaodd gestyll Fflint a 
Rhuddlan ; ac arosodd yn y lie olaf yma dalm o amser, gan anfon byddin 
oddiyno i ynys Fon, i losgi yr ydau, a diffeithio y wlad, fel na chaffai gwyr 
y tywysog ymborth oddiyno. 

t Fel hyn gwarchaeid ar Llewelyn yn mynyddoedd Eryri, lie y bygythid 
ei filwyr glewion, a'r ychydig ddeiliaid ffyddlawn a lynent wrtho, a newyn. 
Er hyny nid yw yn annhebyg y gallasai efe ddal allan mor faith, a blino 
byddinoedd y brenin mor fawr, fel ag i'w orfodi i ddychwelyd i'w wlad 
yn aflwyddiannus y tro hwn, megys amserau blaenorol ; ond yr oedd ei 
anwylyd, Eleanor de Monteforte, yn meddiant Iorwerth y pryd hwn ; a 
barnai Llewelyn nad y ftbrdd debycaf iddo i enill ei rhyddid oedd ei yru 
i gynddaredd felly. Am hyny efe a anfonodd at y brenin i geisio amodau 
head wch ; a chaniatawyd hyny iddo, ar yr amodau iddo yn gyntaf ymos- 
twng yn hollol i diriondeb y brenin ; ac er mor annymunol raid fod hyn 
e wr o'r fath yspryd annibynawl a Llewelyn, nid oedd un llwybr arall yn 



208 DARLITHIAU AR 

ymddangos iddo, drwy yr hwn y gallai enill rhyddid ei ddyweddi ; ac felly 
efe a gytunodd ar amodau tra diraddiol iddo ei hun, ac andwyol i anni- 
bynolrwydd ei genedl. 

Yn fuan wedi yr ymheddychiad yma, cafodd Llewelyn ei wysio i gyfar- 
fod ag Iorwerth yn Nghaerwrangon, i wriogaethu iddo ; ac addawai y 
brenin y rhoddid Eleanor de Monteforte yn briod iddo ar y pryd. Felly 
efe a aeth yno, ac a ymgrymodd o flaen y brenin, yr hwn a gymmeradwy- 
odd ei ymostyngiad, a barodd iddo godi, ac a ddywedodd ei fod yn maddeu 
ei anufudd-dod blaenorol, gan ei sicrhan y cosbid y gwrthrj T feliad nesaf 
yn llyin. Yna dychwelodd y brenin ei wystlon i'r tywysog, ac a roddodd 
ei ddyweddi a'i meddiannau i fynu iddo ; a'r briodas a gymmerodd le ar y 
13eg o Hydref, 1278, yn ngwydd y brenin a'r frenines. Ond Iorwerth, yn 
gysson a'i faweidd-dra arferol, a gymmerodd fantais ar yr achlysur yma 
i gael gan Lewelyn ymrwymo na noddai o fewn ei diriogaetbau neb a 
dynasai arno ei hunan wg coron Lloegr. Mor gyp ted ag y cafodd y 
tywysog ei wraig i'w feddiant, efe a brysurodd gyda hi i'w wlad ei hun, 
gan gyrchu i'w lys, yn Abergwyngregyn. 

Mae y Parch. Thomas Price yn sylwi, yn y cysylltiad yma yn hanes em 
cenedl, mai pendefig o'r enw Simon de Monteforte a fu yn offeryn o'r blin- 
derau gorthrymaf, a'r creulonderau aethlytaf, i'r Waldensiaid erlidiedig; 
ac mai er uno ei dynghedfen ag wyres i'r bwystfil melldigedig hwnw, y 
darfu i dywysog Cymru, mewn awr annpdwydd, werthu ei ryddid ei hun 
a'i wlad am y cyfathrach. — Mae yn amlwg, pa fodd bynag, na bu nemawr 
ffawd dda i Lewelyn oddiar y pryd yr anfonodd am dani o Ffrainc ; ac er 
iddo ymostwng i'r fath ddiraddiad i'w chael, nis mwynhaodd hi nemawr 
o amser, canys bu farw ar enedigaeth merch, yr hon a elwid Gwenllian, 
yn mhen llai na dwy ftynedd wedi eu priodi. Trwy farwolaeth y dywys- 
oges, diddymwj'd yr unig rwymau a allasent uno y tywysog i ryw fesur a 
llys Iorwerth ; ac heblaw hyny, yr oedd y gormes cyfFredinol a lethai ei 
genedl, yn gyssylltiedig a gweinyddiad cyfreithiau Lloegraidd yn y dy- 
wysogaeth, wedi peri i'w enaid ymofidio yn chwerw o herwydd ei ymos- 
tj'ngiad blaenorol i Iorwerth. Ac yr oedd ei frawd Dafydd hefyd erbyn 
hyn yn dechreu gweled ei ynfydrwydd, o gefnu ar ei frawd a'i dywysog 
cyfiawn, ac o ymgystlynu ag estroniaid diegwyddor ; i'e, yn wir, gellid 
dweyd fod y rhan fwyaf o bendefigion y dywysogaeth yn teimlo yr un 
doluriau, ac yn barod i wneyd un ymdrech eto, er ysgwyd yr iau anes- 
mwyth ymaith. 

Felly, wedi cymmodi Dafydd a'i frawd, efe a enciliodd yn ddirgel o lys 
y brenin, ac a ddaeth i Gymru ; ac ar nos Sul y Blodau — yr hon oedd yn 
noswaith dywell a thymhestlog — efe a gymmerth gastell Pen-ar-lag, gan 
gymmeryd y llyw} T dd — Syr Roger Clifford — yn garcharor, wedi ei glwyfo 
yn drwm, ac efe a gludwyd mewn cadwynau i'r Eryri ; ac amryw farch- 
ogion oeddynt yn yr amddifFynfa hon ar y pryd, a laddwyd — yn mysg pa 
rai yr oedd FoulJce Trigold. Yr ymosodiad yma a barodd i'r Cymry o bob 
parth ymarfogi yn y fan ; ac yna Dafydd a Llewelyn a unasant eu bydd- 
inoedd, ac a warchaeasant ar gestyll Fflint a Rhuddlan ; a'r un pryd, 
Rhys ab Maelgwyn a oresgynodd gantref Penwedig, a Grvffudd ah Mered- 
ydd a oresgynodd gwmwd Mefenydd, a llosgasant dref a chastell Aberys- 
twyth a than. 

Yr oedd y brenin yn cadw gwyliau y Pasg, yn Devizes, pan y clywodd 
am j r mdoriad annysgwyliadwy y gwrthryfel hwn •: a phan glybu, pender- 
fynodd wneyd darpariadau mawrion i'w wrthladd yn ddioed; ac i'r per- 
wy] hyny, archodd i'r ddau archesgob gyhoeddi dedryd yr eglwys yn 
erbyn Llewelyn a'i bleidwyr, cyfododd dreth ar yr boll deyrnas tuag at 



HANES Y CYMRY. 209 

gynnal ei gadgyrchiad, abenthyciodd arian gan y masnachwyr a'r eglwys- 
wyr, ac archodd i'w holl ddeiliaid inilwraidd ymbarotoi i'w gyfarfod — y 
naill van o honynt yn Nghaerwrangon, erbyn yr 17eg o Fai, a'r gweddill 
yn Rhuddlan, erbyn y mis canlynol. 

Fel yr oedd efe yn nesbau at Gaerlleon, nnai pobl y wlad ag ef, ac 
yntau a'u gosodai ar waith i agoryd y fFyrdd o flaen ei fyddin, trwy wlad 
y gelyn. Ar ol gorpbwyso pymthengnos yn Nghaerlleon, efe a aeth yn 
erbyn castell Caergwrley, yr hwn a roddwyd iddo yn ddiwrtbladd ; ac efe 
a arweiniodd ei fyddin yn erbyn castell Rhuddlan. Fel yr oedd ei fyddin 
yn nesbau, y tywysogion Cymreig a godasant y gwarcbae, gan encilio yn 
araf tuag Eryri ; ond yn yr enciliad yina, bu brwydr rhwng y Cymry a 
rhan o fyddin y brenin, yn yr hon y gorcbfygasant y Saeson, gan gym- 
meryd pedair ar ddeg o fanieri, a lladd amryw o'u pendefigion ; a bu yn 
rhaid i'r brenin ei hunan ddychwelyd am nawdd i gastell Caergwrley, neu 
Estyn, yr hwn yr oedd newydd ei gymmeryd. Ac yn wir ni allodd y 
brenin wneyd nemawr ymosodiad o bwys hyd ddiwedd Hydref. Yn 
nghanol Gorphenhaf nyni a'i cawn yn nghastell Rhuddlan, yn anfon gor- 
chymyn allan i dori i lawr y coed, er gwneyd ffordd fwy agored a dyogel 
i'w wyr i symud yn mlaen ; a'r pryd hwn befyd efe a roddodd anrhegion 
o amryw diroedd yn y pedwar cantref i rai o'i farwniaid. 

Yn y cyfamser, yr oedd archesgob Caergaint wedi dyfod i Gymru, 
ac yn dra ymdrechgar i gael gan y tywysog Llewelyn a'i bobl ddyfod i 
amodau heddwch a'r brenin ; ac y mae ar gael heddyw, ohebiaeth faith 
a gymmerth le rhwng y pleidiau, trwy gyfrwng yr archesgob, yn yr 
lion y gellir cael mantais fawr i farnu am y camwri a'r gorthrymder 
a ddyoddefai ein cenedl, a'r byn a'u cyffroai i gyfodi yn erbyn y brenin 
y waith hon. 

Wedi i'r archesgob fod yn hollol aflwyddiannus, yn ei ohebiaeth, i gael 
gan y tywysogion Cymreig ymostwng i'r brenin, efe a ddychwelodd i 
Loegr; ac Iorwerth ddechreuodd fudo ei fyddin o Ruddlan, tuag afon 
Gonwy ; ac anfonodd ran o honi mewn badau i ynys Fon, yr hon a 
gymmerwyd yn dra rhwydd, yn gymmaint a bod y gwyr penaf ynddi 
wedi eu dadgan eu hunain yn mhlaid y brenin, yn unol a'r llwon a 
gymmerasant ar wneuthuriad yr heddwch blaenorol ; a'r ychydig a wrth- 
safent yr estroniaid a ddymchwelid yn rhwydd, a'r rhan fwyaf o honynt 
a laddwyd. Yna y Saeson, er eu galluogi i gydweithredu a'r rhan arall 
o fyddin Iorwerth yn Arfon, a wnaethant bont o fadau ar draws y Menai, 
yn y lie a elwir Moel y don, yr hon oedd yn ddigon llydan i dri ugain o 
wyr ei cherdded yn gyfochrog. A chyn i'r fyddin yn gyfTredinol gychwyn 
i groesi y bont, Syr William Latimer, a lluaws o'r milwyr goreu, a Syr Lucas 
Thany, rhaglaw Gwasgwyn, gyda'i Wasgwynwys a'r Yspaeniaid oeddynt 
yn ngwasanaeth y brenin, a aethant dros y bont ar y trai, i'r ochr arall i'r 
Menai, lie ni chyfarfuant ag un gwrthladdiad am beth yspaid. Ond pan 
ddaeth y llanw i mewn, ac ysgaru o'r mot rhyngddynt a'r bont, Rhisiart 
ab Walwyn — yr hwn a flaenorai nifer o Gymry pybyr a orweddent gerllaw 
mewn cynllwyn — a ruthrodd arnynt yn ddisymwth, ac a ymosododd mor 
ffyrnig arnynt, fel na ddiangodd ond Syr William Latimer, yr hwn, trwy 
gryfder ei farch, a gyrhaeddodd y bont. Collodd y Saeson, rhwng lladd 
a boddi, 15 marchog, 32 o ysweiniaid, a 1000 o filwyr cyffredin. Ar y 
chweched dydd o Dachwedd, 1282, y bu byn. 

Parodd y fuddugoliaeth hon orfoledd nid bychan i'r Cymry, ac a'u 
calonogodd i ymdrechion ychwanegol ; ac ar yr un pryd, achlysurodd y 
fath arswyd yn myddin Iorwerth, fel y barnodd yn ddoeth iddo encilio i 
Ruddlan, o'r lie yr anfonodd wysiad at holl raglawiaid swyddi Lloegr, ac 



210 DARLITHIAU AR 

at yr esgobion a'r offeiriaid, i erchi iddynt ymegnio i'w gynnorthwyo i 
ddwyn y rhyfel yn mlaen yn erbyn Llewelyn. 

Yn y cyfamser, yr oedd Rhys ab Maelgwyn a Gruffudd ab Meredydd yn 
goresgyn cyfoeth y brenin yn y parthau deheuol o'r wlad ; a'r brenin a 
anfonodd Iarll Caerloyw, a byddin gref dan ei dywysiad, i'w gwrthladd ; 
ac ymladdwyd brwydr galed rhyngddynt gerllaw Llandeilo Fawr, yn yr 
hon y gorthrechwyd y Cymry? ond ymddengys i'r fuddugoliaeth gostio 
yn ddrud i'r Saeson ; canys lladdwyd pump o farchogion urddasol yn 
eu byddin, yn ngbyda William de Valence, cefnderw i'r brenin. Er 
hyny, yn y frwydr hon y rboddwyd y dyrnod olaf i annibynolrwydd y 
Deheubarth. 

Trwy fod Rhys ab Meredydd yn y Deheubarth yn parhau i lynu wrth y 
brenin, barnodd Llewelyn yn addas — wedi ei fuddugoliaeth yn Moel y 
don. ac enciliad Iorwerth i Ruddlan — adael ardaloedd Eryri dan reolaeth 
ei frawd Dafydd, a myned ei hunan, gyda e byddin gref, tua'r Deheubarth, 
i gyfnerthu ei gyfeillion, ac i ymddial ar'ei wrthwynebwyr ; ac wedi an- 
rheithio Ceredigion, gwlad Rhys ab Meredydd, efe a drodd oddiyno tua 
Buallt, ar fedr ymgynghreirio a rhai o bendefigion yr ardaloedd hyny, er 
rhoddi gwrthladdiad mwy effeithiol i ormes y Saeson : ond cyn gallu o 
hono gyflawni ei amcan gwladgarol, rhoddwyd terfyn ar ei einioes, ac 
felly darfu am ei holl amcanion. — Yr hanes goreu a feddir am yr amgylch- 
iad yma yw yr un canlynol, wedi ei gymmeryd o "Hanes Brycheiniawg," 
gan Theophilus Jones: — " Y tywysog, gan adael y rhan fwyaf o'i fyddin ar 
ymylau Ceredigion, ysgatfydd i wrthladd Olifer de Dyneham, yr hwn a 
anfonesid gan y brenin tua'r ardaloedd hyny — a aeth gydag ychydig o'i 
filwyr tua gwlad Buallt, gan deithio ar y tu gogleddol i afon Gwy — sef 
drwy swydd Faeshyfaidd — a ddaeth hyd at Aberedwy, islaw Llanfair yn 
Muallt, yn dysgwyl am gyfarfod a chyweithas yno. Ond yn lie hyny, 
cyfarfu a gelynion : canys yr oedd Edmund Mortimer, a Ieuan Giffard, 
gwedi dwyn g3 T da hwy fyddin gref o Loegr, idd ei wrthladd. Ac felly 
ciliodd oddiyno yn groes i Wy, ac a barodd dori y bont o'i ol. Yna y 
Saeson a aethant ychydig o ffordd yn mhellach i lawr, at ryd, mewn lie a 
elwir yn awr, ' Cafn Twm bach;' ac yna croesasant yr afon. A Llewelyn 
a aeth at gastell Buallt; ond yno ni chafodd un croesawiad >' canys yr 
oedd Wmffre de Bohun wedi ei anfon i'r wlad hono gan y brenin; ac yr 
oedd Roger V Estrange hefyd yno eisoes mewn awdurdod dan y brenin. 
Ar hyn y tywysog, yn gweled nad oedd ond brad a gelyniaeth 3m ei aros, 
lie y dysgwyliai gyfnerthiad, a aeth rhagddo at Bont Orewyn — sef Pont ar 
Irfon, meddylir — yn rhywle o gylch tair milldir oddiwrth Lanfair yn 
Muallt, tua'r gorllewin ; ac os felry, y tywysog a aeth ar hyd ochr ddehau 
yr afon, ac a groesodd y bont hono, a chan ei gosod dan gadwraeth ei wyr, 
efe ei hun a aeth ; heb neb gydag ef ond ei was yn unig, i goedwig gerllaw, 
i ymweled a rhai o bendefigion y wlad, y rhai oeddynt wedi addaw ei gyf- 
arfod yno. A thra yr oedd yn aros wrthynt, y gelynion, y rhai oeddynt 
erbyn hyn wedi ymgynnull mewn rhifedi ddigon idd ei ganlyn, a ddaeth- 
ant ar ei ol hyd at y bont, ac a ymosodasant ar ei wyr ; ac yntau yn clywed 
bloedd brwydr, a ofynodd i'w was, os ydoedd ei wyr 3 r n cadw y bont, ac 
yntau a atebodd eu bod; 'Yna,' ebe'r tywysog, 'nid ymadawaf oddi 
yma pe byddai holl gadernid Lloegr ar yr ochr draw.' Gan mai y gauaf 
ydoedd, y mae yn debygol fod llif yn yr afon ar hyn o amser, ac felly yn 
anhawdd idd ei chroesi yno ; a'r tywysog a adnabyddai yn dda wj^chder 
ei wyr, ac hyderai na byddai i neb rhyw rifedi pa bynag enill y bont oddi- 
arnynt. Ond yn y cyfamser, rhyw un a ddangosodd i'r Saeson ryd, 
ychydig yn is i lawr ; "a than dywysiad un o'r enw Helios Walwy,n y rhai 



HANES Y CYMRY. 211 

o'r manrchwyr a gvoesasant yr afon, ac a amgylchasant y goedwig yn mha 
un yr ocdd y tywysog ; a chyn y gallai gyrhaedd at ei wyr, ymosodwyd 
arnoi ac un Adam Ffrancton a'i brathodd a gwaywffon, ac a'i gadawodd 
yn y lie, heb wybod pwy ydoedd. Yna y marchwyr Saesonaeg, y rhai 
ocdd) at gwedi croesi wrth y rhyd, a ddaethant ac a ymosodasant ar y 
gwyr y rhai oeddynt yn cadw y bout, ar y tu hwinv i'r afon ; a hwynt-hwy 
a amddiffynasant eu hunain yn wrol; ac y mae yn debygol iddynt gilio 
oddiwrth y bont.i fynu i'r bryn gcrllaw, ac yno ymddulliasant eu flu. Ond 
y Saeson erbyn hyn a ddaethant oil dros yr afon, ac a ymosodasant arnynt 
yno; a'r Cymry — y rhai, medd Powel, nid oeddynt ond ychydig — a yni- 
laddasant yn wrol, gan ddysgwyl o hyd am ddyfodiad eu tywysog. Ond 
yn y diwedd, y llu bychan hwn, trwy rifedi eu gelynion, a orthrechwyd ; 
a'r rhai ni laddwyd a orfu ffoi. Yna y gwr, yr hwn a glwyfasai y tywysog, 
a ddaeth i edrych am dano — a phan sylwodd arno, adnabu pwy oedd efe ; 
canys cafwyd yn ei feddiant lythyr wedi ei ysgrifenu mewn llythyrenau 
dirgel, ac hefyd ei gwyrfath ; ac yna y gwr hwnw a dorodd ymaith ei ben, 
ac a'i anfonodd at ybrenin i Ruddlan, yr hwn a'i derbyniodd gyda gorfol- 
edd, ac a'i anfonodd oddiyno i Lundain, lie y coronwyd ef a choron o ddail 
eiddew, er gwawd am y daroganiad y gwisgai y tywysog goron Llundain. 
Dywedir hefyd, er yr un dyben, iddo gael ei goroni a thalaith arian, a'i 
gludo ar baladr trwy yr heolydd. Ac yn ddiweddaf, gosodwyd ef arbicell 
haiarn, ar un o'r tyrau uchai' yn y Twr Gwyn, lie y cafodd aros dros hir 
amser. Claddwyd ei gorph ef gerllaw y man lie y syrthiodd."* 

Fel hyn y bu farw y tywysog Cymreig olaf, yn niwedd y flwyddyn 1282, 
wedi teyrnasu wyth mlynedd ar hugain ; a chyda'i gwymp ef y darfu am 
annibyniaeth ei gydgenedl, wedi ei chynnal mewn rhyw gyrion o'r wlad, 
drwy bob cyfyngderau, dros yr yspaid maith o 2418 mlynedd, yn ol rhai 
haneswyr.f 

Yn ei farwnad, gan Gruffudd ob yr Ynad Cod/, y mae y llinellau can- 
lynol, y rhai a bortreiadant deimlad galarus ei genedl am ei gwymp : — 

" Llawer deigr hylithr yn hwyliaw — ar rudd ; 
Llawer ystlys rudd a rnwyg arnaw ; 
Llawer gwaed am draed gwedi ymdreiddiaw; 
Llawer gweddw a gwaedd y amdanaw; 
Llawer meddwl trwm yn tramwyaw ; 
Llawer mab heb dad wedi ei adaw ; 
Llawer hendref'fraith, gwedi llwybr goddaith; 
A llawer dirTaith drwy anrhaith draw. 

Llawer lief druan, 

Fel ban fu'r Gamlan, 

Llawer deigr dros ran, 

"NVedi'r greiniaw, 
O las gwanas gwanar eurllaw, 
O laith Llewelyn, cof dyn ni'm daw, 
Oerfelawg calon dan fron o fraw," &c #1 

"Wedi cwymp Llewelyn, methodd ei frawd Dafydd enill digon o ymddir- 
ied y Cymry i allu gwneyd nemawr wrthsafiad i alluoedd y brenin, y rhai 
yn fuan a oresgynasant yr holl wlad ; ac fel yr oedd Dafydd a'i deulu yn 
ymguddio yn y coedydd a'r corsydd, llwyddodd y brenin trwy lwgr- 
wobrwyo rhai o'i ganlynwyr — sef Einion ob Ifor a Goromuy ab Dafydd — 
i gael ganddynt ei fradychu, gan ei ddwyn ef, a'i wraig, a'i ddau fab, a'i 

* Hanes Cymru, tudal. 726, 727. t Powel's History of Wales, p. 273. 



212 DARLITHIAU AR 

saith merch, yn rhwym at y brenin igastell Rhuddlan. Ac yn gymmaint 
a'i fod gynt, pan yn gyfaill i'r brenin, wedi cael ei wneyd yn arglwydd 
Seisnig, efe a anfonwyd i'r Amwythig, i'wbrofi megys deiliad Lloegraidd, 
yn ol y gradd a ddaliasai; ac i'r perwyl hyny, fFurfiwyd brawdlys o 11 o 
ieirll, a 100 o farwniaid, a'r brenin ei hun yn llywyddu fel barnwr, a'r 
ddedryd annynol a ganlyn a roddwyd arno :— 

1. Am ei fod yn fradwr i'r brenin, yr liwn a'i hurddasai yn farcbog, yr 
oedd i gael ei lusgo wrth gynffon ceffyl i'r dihenyddle. 

2. Am iddo lofruddio FulJce Trig oid ac ereill, yn nghastell Pen ar lag, yr 
oedd i gael ei grogi. 

3. Am ei fod yn euog o gyssegr-dreisiant, trwy gyflawni y llofruddiaetb 
byny ar ddydd Sul y Blodau, yr oedd ei ymysgaroedd i gael eu tori allan, 
a'u llosgi. 

4. Am iddo gynllwyno yn erbyn bywyd y brenin, mewn amryw fannau 
yn y deyrnas, yr oedd ef i gael ei dori yn bedwar darn; a'i aelodau i gael 
eu crogi i fynu mewn amryw leoedd. 

Y ddedryd wrthun bon a gyflawnwyd byd yr eitbaf, ac anfonwyd ei 
bedwar aelod i bedair o'r dinasoedd mwyaf cyfrifol yn y deyrnas' — sef, 
Brysteu, Northampton, Caerefrawc, a Chaerwynt; a'i ben a anfonwyd i 
Lundain, lie y dodwyd ef ar y Twr, gyda phen ei frawd Llewelyn. 

Pe buasai y tywysog annedwydd hwn wedi parhau trwy ei oes yn fwy 
ffyddlawn i'w frawd, ac iawu barchu y gorben uclielfonedd oedd yn wir 
eiddo iddo, yn lie cynffona i elynion ei genedl a'i dylwytb, a derbyn coeg 
urddas annheilwng ar eu Haw, nid yw yn debyg y daethai i'r fath ddiw- 
edd adwythig ; a diau y buasai ei goffadwriaeth yn llawer mwy perarogl- 
aidd gan ei genedl ei hun. Nid oes un amheu^eth nad oedd Dafydd yn 
filwr tra dewrwych, fel y'i darlunir yn y llinellau canlynol, gan Bleddyn 
Fardd:— 

" Gwr heirdd ei filfeirdd, foliant cynnar ; 
Gwr hardd-ddeddf, ddileddf ar dal branar ; 
Gwr a wnaeth. a gwayw, gwyar yn cochi ; 
Uwch Aberteifi, ri rhyfelgar. 

Gwr gwrdd yn ymbv.-rdd emys* lluchfar; 
Gwr gorddin nas byw llyw lluosger ; 
Gwr bolchf ei darian, daerfar yn ngbyni ; 
Gwr balch. yn holi seri sathar.J 

Gwr beilch ei aerweilcb arwymp drydar ; 
G wr bwlch nad ydy w, gwayw briw brwydrgar ; 
Gwr a wnaeth adaw adar ar gynraib ; 
Fal cigfrain Y wain, awydd daffar.§ 

* Meirch. f Bylchawg. J Troediad ellyllon. 

§ Gwobrwy— Am eglurbad o'r llinell olaf, y mae y Parch. T. Price yn cyfeirio 
at y Mabinogion, gan yr Arglwyddes Charlotte Guest, lie y traethir am fyddin o 
gigfrain yn ngwasanaeth Owain ab Urien Hheged. 



HANES T CYMRY, 213 

DARLITH IX. 

OWAIN GLYNDWR A'l AMSERAU. 



Wedi i Iorwerth I. lwyddo i gael pen y tywysogion Cymreig i lawr, ym- 
drechodd trwy bob moddion a allai ddyfeisio i lvvyr ddarostwng y genedl; 
ac i'r perwyl hyny arosodd yn Ngogledd Cymru dros dair blynedd, gan 
gynnal ei lys yn benai yn nghastell Rhuddlan ; a thra fu yma, gwnaeth 
gyfraith yn cynnwys dosbarthiad rhanau o Wynedd a Deheubarth yn 
siroedd, gan benodi rhaglawiaid arnynt ; a tlirefnodd hefyd ff'urf gwein- 
yddiad cyfraith yn y dywysogaeth. 

Heblaw hyny, ymroddodd i adeiladu cestyll cryfion, er cadw ei arswyd 
ar y trigolion ; y cyntaf o honynt ydoedd castell Caerynarfon, yr hwn a 
ddechreuwyd yn y fiwyddyn gyntaf o'i feddianniad o'r wlad ; ac fe'i gor- 
phenwyd niewn dwy flynedd, medd Price — ond yn ol ereill, cymmerodd 
ddeuddeng mlynedd i'w lwyr orphen : ac wrth gyferbynu y crybwylliadan 
a wneir mewn amryw hen gyfysgvifau, yr ydym yn cael lie cryf i gasglu 
fod y castell hwn wedi ei ddechreu yn gynnar yn y fiwyddyn 1283, a dygid 
yr adeilad yn mlaen yn lied reolaidd, er yn araf, hyd y fiwyddyn 1294, pan 
dorodd y gwrthryfel allan dan y tywysog Madawc — yr hwn, yn nghyda 
mintai o ganlynwyr arfog, a ymosododd ar y gwarchawdlu, a chan eu 
gorchfygu, a'n lladd, a gymmerth y castell, ac a ddrylliodd lawer o'r 
nniriau; a buwyd amryw fiyneddoedd wedi hyny cyn llwyr orphen castell 
a chaerau y dref hon ; ac yn wiv, nid yw yn ymddangos i'r adeilad lion 
gael ei gorphen byth, yn ol y cynllun cynteftg yn gyflawn. 

Yn yr ail fiwyddyn dechreuid adeiladu castell Conwy, ar y man lie y 
safai monachlog Aberconwy, gan symud y myneich i lys newydd a adeil- 
adasai efe at eu gwasanaeth yn Maenan, gerllaw Llanrwst; ac ar ol hyny 
symudodd hwynt oddiyno i swydd Gaerlleon, rhag bod eu dylanwad yn 
niweidiol iddo ef a'i lywodraeth, wrth eu bod yn nghanol eu cydgenedl. 

Oddeutu yr un blyneddoedd hefyd yr adeiledid. cestyll Beaumaris yn 
Mon, a Harlech yn Ardudwy ; a gosodid gwarchodluoedd cryfion yn 
mhob un o'r amddifFynfeydd rhagddywededig, er cadw y genedl orchfyg- 
edig rhag gwrthryfela yn erbyn y gormeswyr a drawsfeddiannasant eu 
gwlad mor annghyfiawn. 

Archadeiladydd y brenin, yn nghynlluniad ac adeiladiad yr amddifFyn- 
feydd cryfion hyn, ydoedd foneddwr celfyddgar o'r enw Henry de Ellerton 
— neu yn ol ereill, Henri de Elreton; ac y raae yr adeiladau hyd heddyw, 
er yn adfeiliedig, yn dystion i'w alluoedd fel adeiladydd. 

Llwybr arall a arferodd y brenin i geisio sicrhau ffyddlondeb y pendefig- 
ion Cymreig iddo, oedd y ddichell ganlynol yn amgylcbiadau penodiad ei 
fab ei bun yn dywysog Cymru — canys wedi ymgynghori lawer gwaith a 
rhai o honynt ar y pen hwn, a chael yn unig ateb ganddynt, eu bod yn 
foddlawn i gymmeryd yn dywysog arnynt nebun a enwai y brenin, os 
byddai yn Gymro, ond nas ufuddhaent byth o'u bodd i unrhyw estron, o 
iaith yr hwn y byddent yn anadnabyddus — efe a anfonodd am y frenines 
Eleanor, yr hon oedd ar y pryd yn feichiog, ac amser ei hesgoriad yn nes» 



214 DARLITHlAtf AR 

hau, gan erchi iddi ddyfod i Gymru mor fuan ag y gallai. Ac felly, er ei 
bod yn nyfnder y gauaf, a'rffyrdd yn ddrwg, a'r wlad yn ddigon peryglus 
i'w theithio ar y pryd, ei mawrhydi a deithiodd yr holl fFordd yn ddirgel, 
ar geffyl, medd yr haneswjT, gan letya y nosweithiau mewn cestyll a 
berthynent i'r brenin, hyd oni chyrhaeddodd Ruddlan ; ac oddiyno, fe'i 
dygwyd gan y brenin hyd Gaerynarfon, lie yr oedd lluaws o'i wyr yn 
brysur yn adeiladu y castell newydd ; ac yno, mewn rhyw ystafell o'r 
hen gastell, yr hwn ni thynasid i lawr yn llwyr i gael lie i'r newydd, mor 
foreu a hyny, debygid, yr esgorodd hi ar fab, ar y 23ain o Ebrill, 1284. 
Yn y cyfamser, yr oedd y brenin yn cartrefu yn Rhuddlan, ac amryw o 
bendefigion Cymru yn cael eu cadw o'i ddeutu dan ryw esgus : a chan 
gynted ag y cyrhaeddodd Gruffudd Llwyd, o Drefgarnedd a Dinorwig, 
i Ruddlan, fel cludydd y newydd i'r brenin o enedigaeth mab iddo yn 
nghastell Caerynarfon, mor lawen ydoedd efe am y newydd, fel yr urdd- 
odd ef yn farchog yn y fan. Yna efe a alwodd y pendefigion Cymreig i'w 
wydd, ac a'u cyfarchodd yn dirion — gan ddywedyd ei fod ef yn bwriadu 
dychwelyd o'r wlad yn fuan bellach, a'i fod gan hyny yn penderfynu can- 
iatau eu dymuniad iddynt, trwy benu tywysog arnynt, os addawent fod yn 
ufudd a ffyddlawn iddo. Hwythau a ymrwymasant i fod felly, os byddai 
efe yn un o'u gwlad eu hunain. Ar hyny y brenin a ddywedai y cydsyniai 
efe a'u cais mor bell ag i enwi un a anesid yn Nghymru, ac na lafarodd 
air erioed o Saesoneg, a buchedd yr hwn ydoedd yn ddiargyhoedd. Wedi 
iddynt addaw yn ddifrifol y buasent yn ufuddhau i'r cyfryw un, Iorwerth 
a ddywedodd mai ei fab ef ei bun ydoedd, yr hwn a anesid yn ddiweddar 
yn nghastell Caerynarfon ! Erbyn hyn, nid oedd gan y pendefigion Cym- 
reig ddim i'w wneyd, ond "gwasgu y glust," canys gwelent fod eu hen 
elyn wedi myned drostynt a'i ystryw, a'u cael i'r fagl yn deg — sef i addaw 
cymmeryd ei fab ef yn dywysog. arnynt; tra y meddyiient hwy mai i 
dywysog o'u gwaedoliaeth eu hunain y tyngent ffyddlondeb. Ond bellach 
nid oedd ganddynt ddim i'w wneuthur ond ceisio gwneyd y goreu o'r 
gwaethaf, ac ymgysuro a'r gobaith y dygid y tywysog ieuanc yma i fynu 
yn eu gwlad, ac y'i dysgid yn eu hiaith a'u defodau; ac y gallai, yn y 
canlyniad, y teimlai ryw ddyddordeb ynddynt, ac y byddai o fuddioldeb 
iddynt. Ond yn hyn hefyd cawsant eu siomi yn fuan ; canys dygid eu 
tywysog mabaidd i Loegr, lie y'i dygid i fynu ac y'i dysgid yn Sais trwy- 
adl, o iaith ac arferion, yn y llys breninol. 

Peth arall a wnaeth y brenin, er uno y dywysogaeth a theyrnas Loegr, a'i 
dwyn dan y cyfreithiau Seisnig, oedd ffurfio deddfres, yr hon a gyhoedd- 
wyd yn Ngrawys y flwyddyn 1284, dan yr enw "Ci/fraith Rhuddlan." Yn 
rhagymadrodd y ddeddfres grybwylledig, gwneir y cyfeiriad canlynawl 
at ei amcan mawr — sef, uniad Cymru a Lloegr, fel rhan hanfodol o'r 
deyrnas : — 

"Iorwerth, trwy rad Duw, brenin Lloegr, arglwydd Iwerddon, a dug 
Aquitaine, at ei holl ffyddloniaid, yn ei diriogaeth ef o Eryri, ac o'i diriog- 
aethau ereill yn Nghymru, yn dymuno iechyd yn yr Arglwydd. < 

Y dwyfol ragluniaeth, yr hyn sydd aniFaeledig }m ei drefniadau, yn 
mhlith ei roddion ereill trwy ba rai y teilyngodd ein haddurno nyni a'n 
teyrnas o Loegr, sydd yn awr trwy ei rad, a thrwy symudiad ymaith o 
bob rhwystrau yn hollol, ac mewn cyfanoldeb gwedi cyssylltu ac uno 
a choron y deyrnas ragenwedig, megys cyfran o"i chorph, tir Cymru 
gyda'i drigolion, yr hwn oedd gynt, trwy deyrnged, yn ddarostyngedig 
i nyni, &c." 

Heblaw hyny, efe a roddodd amryw arglwyddiaethau a threfydd yn 
nghanol Cymru, i arglwyddi Seisnig — megys, arglwyddiaeth Dinbych 



HANE9 Y CYMRY. 215 

i Henri Lacy, iarll Lincoln ; ac arglwyddiaeth Ruthin i Reginald de Grey, 
ail fab John, arglwydd Grey, o Wilton, &c. 

Wedi i Iorwerth, yn ei dyb ei hun, sicrhau ymostyngiad y Gwynedd- 
wyr, a dyogelu bylchau Eryri, efe a aeth i Geredigion, lie y trigodd drog 
fis o amser, i drefnu achosion y Deheubarth ; ac oddiyno efe a aeth i For- 
ganwg, i ymweled ag Iarll Caerloyvv, tywysog y wlad hono ; ac wedi 
ymweled & rhai parthau ereill o'i deyrnas, efe a ddychwelodd yn ol i'w 
brif ddinas, wedi bod yn absenol yn Nghymru am oddeutu tair blynedd. 
Ond gyda'i fod wedi troi ei gefn, gwelid arwyddion o anesmwythdra 
dan yr iau estronol yn dechreu ymddangos mewn rhyw ranau o'r dywys- 
ogaeth. 

Yn y flwyddyn 1287, pendefig urddasol o'r Deheubarth— sef, Rhys ab 
Meredydd, yr hwn yn wir a fuasai yn hir yn ngwasanaeth Iorwerth, ac a 
roddasai y cynnorthwy mwyaf effeithiol iddo i oresgyn Gwynedd, a gorch- 
fygu Llewelyn; ac am ei wrhydri a'i fFyddlondeb a urddasid yn farchog 
ganddo, ac a gawsai lawer o addewidion teg am fFafrau breninol rhagllaw — 
a gyff'rqwyd i ddigofaint, trwy faweidd-dra dau o'r swyddogion Seisnig 
— sef, Robert de Tibetot, prif ynad y Deheubarth, ac Alan Plucknet, gor- 
uchwyliwr y brenin yn Nghymru — fel y cyfododd wrthryfel yn erbyn 
awdurdod y brenin, yn y rhan hono o'r dywysogaeth ; ac efe a fu yn 
ddraen blin yn ystlysau y Saeson dros yspaid pum' mlynedd. Ond o'r 
diwedd, mewn brwydr waedlyd, yn yr hon y collodd tua dwy fil o'i wyr ; 
cymmerwyd Rhys yn garcharor; ac yn mhen ychydig amser, efe a ddi- 
henyddiwyd yn Berwick, yn y modd creulonaf, yn y cyffelyb fodd annynol 
ag y dihenyddasid y tywysog Dafydd ab GrufFudd o'r blaen yn y Mwythig, 
Cymmerodd hyn le yn y flwyddyn 1292. 

Yn mhen tua dwy flynedd ar ol hyn, torodd gwrthryfel allan o herwydd 
rhyw dreth newydd a geisiai y brenin ei ehyfodi oddiar y Cymry, megys 
y'i cyfodid eisoes oddiar y Saeson, er cynnal ei ryfeloedd tramor. Efallai 
fod rhyw drahausder yn ymddygiadau y swyddogion Seisnig, wrth geisio 
casglu y dreth yma, yr hyn a gyffroai y Cymry i gyfodi yn eu herbyn ; ac 
felly canfyddwn y fflam yn ymdori allan mewn amryfal barthau o'r dy- 
wysogaeth ar yr un pryd o'r bron. Maelgwyn Fychan, wyr i'r arglwydd 
Rhys, a hen wron enwog, a arweiniai wyr Dyfed, a'r ardaloedd cyfnesawl, 
mewn arfau, i anrheithio meddiannau y brenin yn ardaloedd Penfro a 
Cheredigion; ond yr oedd plaid y brenin yn rhy gref iddynt yno, fel y'u 
gorthrechwyd yn fuan, a chymmerwyd Maelgwyn yn garcharor ; ac yn 
HenfFordd efe a roddwyd i farwolaeth fel bradwr. Er hyny, ei ddilynwyr 
a barhausant yn eu gwrthladdiad i'r awdurdodau breninol dros yspaid o 
amser wedi i'w blaenor gwympo — sef hyd oni ddaeth y brenin ei hunan i 
Gymru; yr hwn, trwy diriondeb a lledneisrwydd, a wnaeth yr hyn nis 
gallai ei weision ei gwblhau trwy arfau rhyfel. 

Tua'r un pryd hefyd yr enynodd fflam gwrthryfel yn Morganwg, dan 
flaenor o'r enw Morgan, yr hwn oedd yn hanu o hen dywysogion y wlad 
hono; ac efe a lwyddodd i yru iarll Caerloyw allan o'r tiroedd a ddygasai 
ei hynafiaid oddiar hynafiaid Morgan trwy drais, ac a gamfeddiannasai 
yntau hyd y pryd hyn. Morgan a'i bleidwyr a benderfynasent nad ymos- 
tyngent mwyach i lywodraeth iarll Caerloyw ; ond dywedent eu bod yn 
barod iympstwng i'r brenin, os caniateid iddynt ddal eu tiroedd dan ei 
fawrhydi ei hunan, megys deiliaid i goron Lloegr, ac nid i unrhyw ar- 
glwydd avail. Yv amodau hyn a gymmeradwyid gan y brenin, yr hwn a 
ganiataodd eu dymuniad iddynt; ac felly hwythau a ymataliasant a'u 
gwrthladdiad, a gwnaethant wriogaeth i'r brenin, gan roddi gwystlon 
iddo, er sicrhad o'u fFyddlondeb vhagllaw iddo. 



21*6 DARLITHIAU AR 

Oddeutu yr un amser hefyd cyfodai pendefig arall, rawy rhwysgfawr 
ac urddasol na'r rhai blaenorol, yn Ngwynedd, gan flaenori gwrthryfel 
grymus yn y wlad bono, yn erbyn swyddogion y brenin : y gwr hwnw nid 
oedd neb amgen na Madawg, mab o orddercb i'r tywysog Llewelyn ab 
Gruffudd. Yr achlysur o'r terfysg dywededig ydoedd a ganlyn : — Pan 
ranodd y brenin Iorwerth ei diriogaethau Cymreig yn rhandiroedd, neu 
siroedd, efe a osododd fath o raglaw ar bob un o honynt, yr bwn a elwid 
"Sirydd." Y gwr a osododd efe i lenwi y sw) r ddogaeth yma ar ynys Fon, 
ydoedd wr tra-chyfrifoi, a mawr ei barcb gyda'r brenin, o'r enw Syr Roger 
de Pulesdon; ac efe wrth ei swydd a arolygai gasgliad y dretb grybwyll- 
edig yn yr ynys; ond y Monwysion a gyfodasant megys un gwr mewn 
gwrthladdiad iddo, gan lwyr benderfynu nad ymostyngent fytb i'r fath 
ormesiad atgas. Yn y cyfwng hwnw daeth y tywysog crybwylledig, 
Mad awe ab Llewelyn ab Gruffudd, yn mlaeni a cban gymmeryd iddo ei 
hun yr enw o dywysog Cymru, gosododd ei hun yn flaenor ar y bobl, ac 
arddelwid ef ganddyn-t fel y cyfryw. 

Un o'r pethau cyntaf a wnaeth yr ymblaid yma, oedd cymmeryd Syr 
Roger de Pulesdon i ddalfa, yr hwn a grogwyd, ac ar ol h^ny torasant ei 
ben ef ; a'r un dynged arswydus a ddaeth i bob un o'i gydweithwyr yn 
nghasgliad y dreth hon. Ar ol hyny, hwy a gymmerasant feddiant o 
gastell Caerynarfon, fel y crybwyllwyd eisoes, gan roddi y dref ar dan, 
anrheithio y castell, a rhoddi lluaws mawr o Saeson oeddynt yno ar y 
pryd, mewn ffair, i farwolaeth. Yn ngrym y llwyddiant yma, hwy a aeth- 
ant i gyfarfod byddin y brenin, yr hon a dywysid i'w cosbi, gan iarll 
Lincoln; ac yn agos i Ddinbach y cyfarfuant, a'r Cymry a enillasant y 
maes yno. Evbyn hyn, gwelai y brenin nad oedd Madawg yn elyn i'w ddi- 
ystyru ; ac felly efe a roddes i fynu ei fwriad o gyrchu i Ffrainc gyda'i fil- 
wyr dewisol, i'r hyn y buasai yn ymbarotoi ers dyddiau; ac arweiniodd ei 
fyddinoedd yn hytrach i Gymru, gan eu blaenovi yn bersonol. Treiddiodd 
i'r wlad yn ddirwystr can belled a Chonwy, ac efe a groesodd yr afon yn 
ebrwydd gyda rfian o'i fyddin, ac aethant i'r castell, i aros dyfodiad y 
rhan arall o'r fyddin. Ond yn y fan yma, bu yn galed iawn ar Iorwerth; 
eanys yr afon a chwyddodd yn ddisymwth gan lifogydd mawrion, fel na 
allai y rhan arall o'i wyr, erbyn eu dyfod hyd Ian yr afon, groesi trwodd 
i'w gynnorthwyo; a lluoedd o'r Cymry, yn deall hyny, a ddisgynent o 
fynyddoedd Eryri, gan warchae ar y castell, nes y bu y fath brinder ym- 
borth yno, fel y bu agos i'r brenin a'i wyr drengu o newyn : gorfyddai y 
brenin ei hunan fwyta yr hen fara garw a'r cig hallt oedd yn ystorfeydd y 
castell; ac yn lie gwin, da oedd iddo gael dwfr yn gymmysgedig ag 
ychydig fel. Ond o'r diwedd, gostyngodd yr afon, a'i filwyr a ddaethant 
drwodd yn ymwared iddo ; a chan na allai y Cymry wrthsefyll y fath 
gadernid, hwy a enciliasant i gilfachau yr Eryri, lie y bwriadent lechu 
hyd onid elai grym y dymhestl heibio. Ondyn mhen peth amser, cafodd 
Iarll Warwick ( William de Bello Campo,) hysbysiad fod nifer mawr o'r 
Cymry wedi ymgynnull mewn maes rhwng dwy allt o goed, ac am hyny 
efe a gymmerodd gydag ef lu dewisol o filwyr, a chan gael ei arwain gan 
fradwr, fel y tybir, efe a ddaeth arnynt yn y nos, yn ddiarwybod iddynt, 
ac a'u hamgylchynodd o bob tu; ac er i'r Cymry wneuthur gwrthsanad 
dewr dihafal, y saethyddion a'r marchogion a wnaeth ant alanastr ofnadwy 
yn eu mysg ; ac ni allodd ond ychydig o honynt ddianc a'u heinioes yn 
ysglyfaeth ganddynt. 

Wedi y fuddugoliaeth hon, y brenin a gyrchodd yn mlaen, ac a groesodd 
y Menai i ynys Fon, lie y cosbodd efe y rhai a fuasent yn brif offerynau 
dihenyddiad Roger de Puleston. — Mae yn dra thebyg mai yn y canlyniad 



HANES Y CYMRY. 



217 



i hyn y darfu i'r brenin Ionverth adeiladu castell Beaumaris, er cadw ei 
arswyd yn fwy ar y Monwysion ; ac am dano canai un o'r beirdd fel y 
canlyn : — 

"Llydan oedd castell Edwart, 

A'i dyrau gwych, a'i dair gwrt; 

Caerau Edwart cwncwerwr, 

Tyrau oedd ar gaerau'r gwr." 

Ac y mae yn dra thebyg iddo lunio amryw gyfreithiau caethion a gormeso* 
yn y canlyniad i'r terfysgoedd hyn, o ba rai y mae a ganlyn yn ddyfyn- 
iadau : — 

"Hefyd y Cymry ni ddygant ganddynt neb ryw arfau ergydiol neu ddi- 
ffynol, i farchnad-drefydd, nafteiriau, nac eglwysydd, nen gymmanfaoedd, 
dan gosb o golli y cyfryw arfau, a chael eu carcharu dros flwyddyn." 

" Hefyd, sefydlwyd gan yr arghvydd Iorwerth, goresgynydd Cymru, na 
fyddai i neb rhyw gymmanfaoedd gael eu cynnal gan y Cymry yn Ngwyn- 
edd, tuag at ffurfio cynghorion, neu neb rhyw gynnygion ereill, oddieithr 
trwy ganiatad y brenin, ac oddieithr bod prif weinidogion yrardaloedd yn 
gyd-ddrychiol." 

" Hefyd, sefydlwyd gan yr arglwydd Iorwerth, y goresgynydd, na fyddai 
i neb ryw Gymry drigo o fewn i'r trefydd caerog, na mwynhau breintiau 
bwrdeisiol; ond fod i'r maeriaid a'r bwrdeisiaid o'r cyfryw drefydd, eu 
symud ymaith. Ac na fyddai i'r Cymry ddwyn dim arfau o fewn i dref- 
ydd caerog, neu neb rhyw drefydd Seisnig, dan gosb o'u dirwyaw o'u 
harfau, a'u carcharu yn ol ewyllys arghvydd y He." 

"Hefyd, na fyddai i'r Cymry gadw masnachau oddiallan i'r marchnad- 
drefi, na gollwng diod i'w werthu, dan gosb o golli eu moddion, a'u 
carcharu, a thalu dirwy." 

"Hefyd, ni chaifFy Cymry feddiannu neb rhyw diroedd neu ddaliadau 
o fewn i drefydd caerog bwrdeisiol Saesonaeg, nac o fewn i derfynau brein- 
iawl y bwrdeisdrefl a'r trefi Seisnig, dan ddirwyad o'r cyfryw diroedd a 
daliadau." 

" Hefyd, ni chaiffneb rhyw Gymro gyfodi unrhyw fab iddo i neb rhyw 
urddau eglwysig, ond un — a hwnw yr eilliad cyntaf." 

"Hefyd, ni ddylai un Cymro letya unrhyw ddyeithrddyn yn hwy nag 
un noswaith, oddieithr yr ateby am weithredoedd y cyfryw ddyn." 

"Hefyd, nid yw gyfreithlawn i un Cymro wneuthur cytundeb a neb am 
diroedd neu dai, ond dros bedair blynedd yn unig, dan ddirwyad o'r cyf- 
ryw diroedd." 

"Hefyd, ar oresgyniad Cymru, sefydlwyd gan yr arglwydd Iorwerth, y 
goresgynydd, na fydd i'r gwestwyr, a'r beirdd, a'r prydyddion, a'r dynion 
segur a chrwydrol, y rhai a geisiant y cynnaliaeth trethol a elwir Cym- 
mortha, gael eu goddef na'u porthi yn y wlad, rhag trwy eu henllibau a'u 
celwyddau, y cyfFroant y bobl i ddrwg ; ac y gorthrymant y bobl cyfTredin 
trwy eu trethiadau." 

Mae y dysgedig a'r crafFus Price, o Grughywel, yn dadleu nas gwnaed 
y banau cosbawl yna ar yr un pryd a Chyfraith Rhuddlan, ond yn mhen 
deng mlynedd ar ol hyny — sef, ar adeg ei gadgyrchiad uchod i Wynedd ; 
a syiwa mai yn achos y galanastra a wnaed gan Madawc a'i gyfeillion, yn 
flair Gaerynarfon, y ffurfiwyd y ban cyntaf o'r rhai uchod, trwy yr hwn y 
gwaherddid y Cymry i ddwyn unrhyw arfau i ffeiriau na marchnadoedd, 
Barnai yr un hanesydd enwog hefyd, fod y ban nesaf wedi ei achlysuraw 
an gymmanfaoedd, neu gyfarfodydd i ymgynghori, a gynnelid gan y 
ymry tua'r un amser — megys yr un yr ymosododd iarll Warwic arno yn 



I? 



218 DARLITHIAU AR 

yr Eryri, fel y darluniwyd eisoes. Efallai mai y ban cyfraith olaf yna, yr 
hwn a gyhoeddwyd yn erbyn y beirdd, a f u y prif achlysur i lorwerth gael 
ei gyhuddo o lofruddio y beirdd Cymreig ; yr hyn a wnaed, medd y tra- 
ddodiad cyffredin, yn ngbastell Beaumaris. Ond mwy tebyg yw mai 
cyhoeddiad y gyfraith greulon hon yn erbyn y beirdd, o'r lie hwn, yw yr 
hyn a olygid mewn gwirionedd, wrth "gyflafan y beirdd." 

Ond er i'r gwrthryfel hwn gael ei ddarostwng y pryd hyn, ac i lorwerth 
— trwy ei gleddyf, ei gestyll, a'i gyfreithiau caethion — feddwl ei fod wedi 
gwneyd digon i lwyr lethu y wreichionen olaf o ysbryd annibynawl a 
gwladgarawl yn y wlad, caed amlygiad yn fuan nad felly yr oedd ; ac yn 
wir, nid oedd yn debyg y buasai dynion o ysbryd mor uchel a'r Cymry 
3 r n ufuddhau yn rhwydd i'r fath gyfreithiau gormesol ag a adroddasom 
uchod: ae felly, yn fuan wedi ymadawiad y brenin, y tywysog Madawc 
a ddeehreuodd ail gynnull ei luoedd ; a lluaws o'r Cymry a gyrchent yn 
awehus i ymrestru dan ei faner. Wedi cael nifer led luosawg yn nghyd, 
efe a wnaeth gadgyrchiad chwyrn i'r cyffindiroedd, ar ymylau Gwynedd; 
ac wedi cymmeryd tref Croesoswallt, efe a anrheithiodd y wlad o amgylch. 
Ar ol hyny, gorthrechodd yr arglwydd L' Estrange, mewn brwydr, gerllaw 
y Cnwccyn, lie yr oedd ei gastell ef : ac ar ol hyny, gorthrechodd fyddin 
arall o'r Saeson mewn brwydr, ac aeth rhagddo tua'r Amwythig. Ond ar 
ei gyrchiad, daeth arglwyddi y cyffindiroedd i'w erbyn, a rhifedi mawr o 
wyr dan eu tj^wysiad ; ae ar Gefn Digoll, ar ymyl swydd Amwythig y 
eyfarfuant, lie y bu brwydr hir a gwaedlyd 5 ond yn y diwedd, y Saeson 
a drechasant, a chymmerwyd Madawc yn garcharor, ac anfonwyd ef i 
Lundain, lie y cafodd ei garcharu yn barhaus yn y Twr. 

Ond er i'r gorthrechiad yma roddi tei-fyn ar y rhyfel, a darfod i'r pen- 
defigion Cymreig (wedi colli eu tywysog) ymostwng i'r brenin, nid aeth 
eu hymdrechion presenol yn ddifudd i'w gwlad; canys gwelodd lorwerth, 
yn y tro yma, na allai ddysgwyl ond blinder a gwrthladdiad parhaus trwy 
ormesu y bobl a chyfreithiau celyd a threthiadau; am hyny efe a dder- 
byniodd eu hymostyngiad y tro hwn gydag addfwynder mawr ; ni chym- 
merodd einioes neb er cosbedigaeth, ac ni ddirwyodd neb o'u tiroedd; 
ond yn hytrach, adferodd i etifeddion Cymreig eu tiroedd dirwyedig, trwy 
yn unig ofyn ad-daliad am y colledion a wnaethpwyd iddo yn y rhyfel. 
Hefyd, mynodd wystlon am lonyddwch y wlad o hyny allan ; ac y mae 
mae yn debyg iddo gadw amryw o'r pendefigion yn garcharorion mewn 
gwahanol gestyll yn Lloegr, heblaw y gwystlon a roisid iddo, er dyogelu 
ei bun rhag eu cyfodiad mewn rhyfel drachefn. — Dywedir fod amryw o'r 
pendefigion Cymreig yn garcharorion yn y Twr Gwyn y pryd hyn; ac 
iddynt, er gwneyd eu carchariad yn fwy goddefol, gael caniatad i ddwyn 
eu hysgriflyfrau yno o Gymru : ac felly y Twr Gwyn a ddaeth i fod yn 
brif gynnullfan hen ysgrifau Cymreig. Ond er galar i'n gwlad, a cholled 
i'n llenyddiaeth, y casgliad hwnw a losgwyd oil, trwy ysgelerder rhyw 
adyn cenfigenus o'r enw Scolan — yr hwn, yn gweled y pleser a barent i'r 
pendefigion Cymreig, a'u cynnullodd yn nghyd yn bentwr, ac a barodd 
wneyd tanllwyth mawr o honynt. At hyn y cyfeiriai Gittto y Glyn, bardd 
enwog o'r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn un o'i gywyddau: — 

"Llyfrau Cymru a'u llofrudd 
I'r Twr Gwyn aethant ar gudd; 
Ysgeler oedd Ysgolan 
Fwrw'r twr llyfrau i'r tan." 

Amheua rhai wirionedd y chwedl uchod, am na cheir cofiannau hanesiol 
i'w chadarnhau ; ond nid yw yn annhebyg fod rhyw ran o honi yn wir, er 



HANES Y CYMRY. 219 

y gall fod wedi ei mwyhau, trwy ei threigliad fel traddodiad o genedlaeth 
i genedlaeth. 

Mae yn ymddangos ddarfod i Iorwerth ymdvechu i gydgorphori dewrion 
Cymru yn ei fyddin yn fuan ar ol darostwng eu gwlad; ac felly nyni a 
gawn ei fod, yn fuan ar ol ei ddychweliad i Lundain, yn darparu at gad- 
gyrchiad i'r Alban, ac arweiniodd fyddin gadarn i'r wlad hono, gan ddvvyn 
gydag ef lu mawr o Gymry ; ond nid oeddynt hwy yn ymddangos yn 
hollol foddlawn ar y deenreu i wasanaethu eu hen elyn; ac yn y flwyddyn 
1291, o flaen brwydr Falkirk, amlygasant y fath gyndynrwydd i nfuddhau 
i'vv orchymynion, a'r fath barodrwydd i dori allan raewn gwrthryfel, fel y 
penderfynai y brenin o'r herwydd ddychwelyd i Loegr : ond yn y diwedd, 
enilhvyd hwy i ufuddhau, a'r canlyniad fu 1 Iorwerth orthrechu y fyddin 
Albanaidd, yr hon oedd dan dywysiad yr enwog Syr William Wallace, a 
gorfu ar y gwron hwnw ffoi. 

Yn fuan wedi hyn, anfonai y brenin ei fab Iorwerth, tywysog Cymru, 
i ddinas Caerlleon ar Ddyfrdwy, i ddcrbyn gwriogaeth pendefigion Cymru; 
a'r rhai canlynol a wnaethant wriogaeth iddo : — 

Henri, iarll Lancaster, am wlad Monwy. 

Rheinallt Gray, am Ruthin. 

Yr arglwydd William Martin, am ei diroedd yn Nghemaes. 

Rhosser Mortimer, am ei diroedd yn Nghymru. 

Henri Lacy, iarll Lincoln, am Ros a Rhyfoniawc. 

Robert, arg. Montalt (Wyddgrug) am ei diroedd yn Nghymru. 

Grufrudd, arglwydd y Trallwng, am arglwyddiaeth Powys. 

Syr GrufTuda Llwyd, Marchawg. 

Tudur ab Goronw, o Fon. 

Madawc ab Tudur, archddiacon Mon. 

Einiawn ab Hywel, o Gaerynarfon. 

Tudur ab Grufrudd. 

Llewelyn ab Ednyfed. 

Gruffudd Fychan, mab Gruffudd ab Iorwerth. 

Madawc Fychan, o Degeingl. 

Llewelyn, esgob Llanelwy. 

Richard Pulesdon, sirydd Caerynarfon. 

Gruffudd ab Tudur. 

Ithel Fychan. 

Ithel ab Bleddyn, &c. 

O ddinas Caerlleon, y tywysog Iorwerth a aeth i Ruddlan, lie y der- 
byniodd wriogaeth oddiwrth Richard de Sutton, arglwydd Malpas, am 
arglwyddiaeth Malpas. 

Y diwrnod canlynol, yr oedd yn Nghonwy, lie y derbyniodd wriogaeth 
Einiawn, esgob Bangor 5 a Dafydd, abad,Maenan. 

Hefyd y pendefigion canlynol a wnaethant wriogaeth mewn amryfal 
leoedd: — Lewis de Felton, am ei diroedd yn Maelawr Saesonaeg ; loan, 
iarll Warren, am arglwyddiaeth Maelawr ac Ial, ac am ei diroedd yn 
Estyn ; yr arglwydd Edmund Mortimer, am ei diroedd o Geri a Ched- 
ewain.* 

Yn y flwyddyn 1307, bu farw Iorwerth I. ; a'i fab, dan yr enw Iorwerth- 
yr Ail,yx hwn a anesid yn Nghaerynarfon, a ddaeth i'r orsedd ar ei ol; a 
dywedir am dano ei fod trwy ei lythineb a'i afradlonrwydd wedi peri 
llawer o annedwyddweh i'w dad, yn ei hen ddyddiau. 

Nid oes dim hynod wedi ei gofrestru gan ein haneswyr am y Cymry 
dros ystod blyneddoedd cyntaf ei deyrnasiad ef; ond yn unig rhyw gry- 

* Powel's History of Cambria, by Humfrey Llwyd, 4to ed., 15S4, pp. 280, 281, 



220 DARLITHIAU AR 

bwylliadau achlysurol fod lluoedd o'u gwyr ieuainc yn gwasanaethu yn 
myddinoedd y brenin. Ond yn y flwyddyn 1315, cawn fod pendefig o'r 
enw Llewelyn Br en, yr hwn a wasanaethai swydd urddasol dan Gilbert de 
Clar, iarll Caerloyw, ac arglwydd Morganwg, yr hwn a laddwyd yn 
mrwydr Bannockburn, wedi ei amddifadu o'i swydd gan Hugh de Despen- 
ser, yr hwn a olynodd de Clar yn yr etifeddiaeth, A'r golled hon, a'r 
sarhad, yn nghyda gormesiad cyffredinol y Saeson ar ei gydgenedl, a 
gyffrodd ddigter Llewelyn i'r fath raddau, fel y penderfynodd ymdrechu 
i gael gan ei gydwladwyr ymarfogi i wrthladd awdurdod eu gormeswyr 
tmwaith eto ; ac efe a lwyddcdd mewn amser byr i gasglu yn nghyd 
fyddin o ddeng mil o wyr; a chyda'r fyddin yma efe a ruthrodd ar gastell 
Caerffili, ac a'i henillodd, ac a gymmerodd feddiant cyflawn ar y wlad o 
amgylch. Pan hysbyswyd y brenin am y gwrthryfel yma, efe a anfonodd 
un W. de Monto.cute, a byddin gref dano, i gynnorthwyo iarll Henffordd, 
ac arglwyddi cyffindirawl ereill, i'w ddarostwng; a chan fod erbyn hyn 
fyddinoedd rhy gryiion ar y maes i Lewelyn feiddio eu cyfarfod mewn cad 
reolaidd, efe a enciliodd fcua'r mynydd-dir, ac yno cynnaliodd ryfel egniol 
dros amser yn eu h erbyn, gan wneyd rhuthriadau parhaus arnynt, a 11 add 
llawer o honynt. Ond o'r diwedd, amgylchwyd ef gan ei elynion, a gorfu 
arno ymroddi i'w dwylaw. Pa beth a wnaethant o hono, nis gwyddcm — 
ond y mae lie cryf i gasglu nad aeth ei ymdrechiadau yn ofer ; canys yn 
ebrwydd ar ol hyny, caniataodd y brenin lorwerth amryw ragorfreintiau 
i'r Cymry. 

Yn y flwyddyn 1322, torodd gwrthryfel arall allan yn Ngwynedd, dan 
Syr Gruff udd Lhvyd, o Drefgarnedd yn Mon, a Dinorwig yn Arfon. Y 
boneddwr hwn ydoedd fab i Rhys ab Gruffudd ab Ednyfed Fychan; ac a 
wnaed yn farchog gan y brenin lorwerth I., ar ei waith yn dwyn y new- 
3 T dd yn gyntaf i'w fawrhydi yn Rhuddlan, o enedigaeth mab iddo yn 
nghastell Caerynarfon. Efe a barhaodd yn hir yn ddeiliad ffyddlawn i 
goron Lloegr; ond yn nheyrnasiad lorwerth II., wrth weled y modd yr 
oedd y swyddogion Seisnig yn gormesu ei gydwladwyr, efe a benderfyn- 
odd geisio eu rhyddhau odditan yr iau ; ac i'r dyben o ddwyn hyny oddi- 
amgylch yn fwy efteithiol, efe a gynnygiodd ffurfio cynghrair ag lorwerth 
Bruce, yr hwn oedd y pryd hwnw newydd ei ddyrchafu ei hun yn frenin 
Iwerddon. Cynnygiai Bruce ddyfod drosodd i'w cynnorthwyo, ar yr 
amod iddynt roddi iddo ef arbenicter llywodraeth, megys y'i meddiennid 
yn ei gyflawnder gan eu tywysogion gynt, ac addawai y caent hwythau 
fwynhau eu tiroedd, a'u breintiau, a'u holl eiddo, yn yr un dull. Ond y 
mae yn debyg ddarfod i'r Cymry ballu derbyn eu cynnorthwy ar y cyfryw 
delerau, ac felly terfynodd yr* ohebiaeth rhyngddynt ; a Syr Gruffudd 
Llwyd a gynnullodd gynnifer o wyr ar a allai yn nghyd, gan ymwroli 
i wneyd a allai heb gymhorth eStronol, er cyflawni ei amcanion gwlad- 
garol; ac efe a wnaeth amryw gyrchiadau dinystriol yn erbyn y tiriog- 
aetliau Seisnig, gan gymmeryd meddiant o'r cestyll a'r amddifFynfeydd 
trwy y wlad. Ond o'r diwedd, efe a lwyr orchfygwyd gan fyddin gref o 
Saeson ; ac efe a enciliodd yn gyntaf i'w amddiffynfa yn Nhrefgarnedd, 
ac oddiyno i amddiffynfa gadarn arall a barotoisai efe yn lied agos i Lan 
Kwfa, ac olion yr hon a elwir hyd heddyw, "Ynys Cefiri." Gwarchaeid 
arno yma, He yr amddiffynai ei hun yn wrol dros beth amser; ond o'r 
diwedd efe a gymmerwyd yn garcharor, ac a ddygwyd i gastell Rhuddlan, 
He y bu hyd ddydd ei farwolaeth — yr hyn, debygid, a gymmerth le yn lied 
fuan. Pa un a ddygwyd ef i Lundain i'w ddihenyddio, fel y dywaid rhai, 
neu a ddihenyddiwyd ef yn Rhuddlan, fel y dywaid ereill, sydd amhosibl 
ei brofi. Efallai i lorwerth, gan adgofio ei gymmwynasau blaenorol, a 



HANES Y CYMRY. 221 

chan ystyried ei fod erbyn hyn yn henafgwr, a'i ddiwedd yn ol cwrs natu r 
gerllaw, faddeu iddo ; neu o leiaf, arbed ei fywyd, a boddloni ar ei gadwr- 
aeth ddyogel yn ngharchar. Y mae yr lien ddyfrffosydd a wnaeth y gwron 
hwn oddeutu ei anedd yn Nhrefgarnedd, a'i amddiflynfa yn Ynys Cefni, 
i'w gweled liyd yr oes lion ; ac yn y flwyddyn 1829, cafvvyd tua dengain 
o esgyrniadau dynol, wrth symua clawdd bychan yn Nglan Hwfa, gerllaw 
Llangefni, y rhai y gallesid meddwl wrth y niodd y gorweddent, eu bod 
wedi en claddu ar frys ; ac yn y macs cyfagos, caed llnaws o esgyrn dynol 
yn wasgaredig yn mhob cyfeiryd ; a'r tarn fwyaf hygoel am danynt yw, 
inai gweddillion y g\v#r a gwympasant yn ngwarcheuad Ynys Cefni oedd- 



ynt. Mae Gwilum Ddu o Jrfon, mewn pryddest o'r eiddo iddo, tra yn 
garcharor yn nghastell Rhuddlan, yn rhodui y ganmoliaeth ucliaf i'r pen- 
defig anffodus yma, am ei letygarwch a'i haelfrydedd. 



Nid oes ar gacl tin coffa am derfysg na rhyfel yn Nghymru, o werth ei 
grybwyll yn y Darlithiau hyn, o'r pryd hwn hyd y gwrthryfel a dorodd 
allan dan Owain Glyndwr— sef dros yspaid o yn agos i bedwarugain mlyn- 
edd ; ac nis gallaf roddi gweli rheswm am y cyfnod yma o dawelwch, nag 
a roddir gan y diweddar Barch. T. Price: — 

" Pe gofynid i mi beth oedd achos y tawelwch parhaus yma, atebwn — 
na allaf gymmeryd arnaf roddi cyfrif am bob amgylchiad offerynol, ond 
meddyliat y gallaf ganfod un nen ddan yn dra eglur. — Yn y man cyntaf : 
yr oedd y Cymry, er gwedi methu cynnal en hannibynolrwydd, eto, trwy 
en dewrwych wrthladdiad o bob cynnygiad idd eu gorthrymu, gwedi sicr- 
hau iddynt eu hunain y cyfryw freintiau, ag nad oedd y iau estronaidd 
mwyach yn ormesawl iddynt, oddieithr mewn enw yn unig. Yn y man 
nesaf: yr oedd yr hen dylwythau Cymraeg wedi dechreu dyfod drachefn 
i fwynhad o gyhwr pendefigol yn y wlad ; ac yr oedd eu deiliaid, a'r bobl 
yn gyffredinol, yn talu iddynt hwy, o serch, y fath ufudd-dod ag na allai 
y dyeithriaid ei gaffael trwy drais a grymnsder. Ac yn ddiweddaf : yr 
oedd breninoedd Lloegr, yn'ystod y talm hwn, yn cynnal rhyfeloedd 
egniol ar y cyfandir, yn gystal ag yn Mrydain ; ac yr oedd rhifedi mawr 
o'r Cymry yn gwasanaethu yn eu byddinoedd, allawer o honynt yn medd- 
iannu swyddau anrhydeddus ynddynt ; ac fell}', trwy ryddhad oddiwrth 
ormesiad gartref, a mwynhad o anrhydeddau milwraidd allan, yr oedd y 
Cymry yn ymfoddhau idd eu cyflwr, ac yn aros yn ostegol." * 

Crybwyllasom eisoes am wasanaeth y Cymry yn y byddinoedd Seisnig, 
yn y cyfnod yma. Bu llawer o hpnynt gydag Iorwerth III., a'i fab, y 
Tywysog Du, yn mrwydrau Cresci a Phoictiers, yn Ffrainc ; ac mewn 
cyssyiltiad a'r frwydr olaf a grybwyllwyd, y mae yr hanesyn canlynol yn 
deilwng i'w goffhau. — Yn mysg y swydd#gion milwraidd Cymreig oedd- 
ynt yn myddin y Tywysog Du, yr oedd Hywel ah Einiawn ab Grujfudd ab 
Hywel, un o hiliogaeth Collwyn ab Tangno, a brodor o Eifionydd, yn 
swydd Gaerynarfon. Y gwron hwn a hynododd ei hun yn arbenig yn y 
frwydr; canys efe a ddifarchodd frenin Ffrainc yn y gad, gan dori pen ei 
farch ar un dyrnod, gyda'i ryfel-fwyall 5 a'r canlyniad fu, cymmeryd y 
brenin yn garcharor. Fel gwobrwy am ei wrhydri, efe a wnaed yn 
farchog ar faes y frwydr, ac a benwyd yn geidwad cestyll Caer a Cbricieth, 
heblavv amryw swyddau buddfawr ereill; ac er cof neillduol o'i orchest- 
waith, archodd y brenin bod saig o fwyd i gael ei dwyn i'w fwrdd o flaen 
ei ryfel-fwyall beunydd ; ac ar ol ciniawa o bono, bod y saig hono i gael 
ei rhanu i'r tlodion ; ac oddiwrth hyn y cafodd yr enw Syr Hywel y FivyalL 
Cyfeiriai Hywel ab Rheinallt at y ffaith uchod yn y llinellau canlynol :— 

* Hanes Cymru, t.d. 768, 76?, 



222 



BARLITHIAU AR 



"Seiner fy feiger fwyall ; 
Daetn hon gar bron y brenin, 
Gwedi'r maes, gwaed ar ei min ; 
Ei dysaig, a'i dewiswr, 
A'i diod oedd waed dw'r." 

Hyny yw — Gwledder fy ardderchog fwyall ; daeth hon ger bron y brenin, 
gwedi'r frwydr, a gwaed ar ei mini ei gwledd, a'i dewisbeth, a'i diod, 
oedd y gwaed rhedegog. 

Yn y flvvyddyn 1277, bu farw lorwerth III.; a'i wyr ef, Rhisiart yr Ail, 
a ddaetb yn olynwr iddo, fel etifedd coron Lloegr ; ond ni roddodd fodd- 
lonrwydd i'r wlad, a bu llawer o gynllwynion yn ei erbyn ; ac yn y diwedd, 
llwyddodd ei elynion i'w yru o'r orsedd, a'i gefnderw a ddaetli trwy draws- 
feddiant i'r orsedd yn ei le, dan yr enw Harri IV., yr hyn a ddigwyddodd 
yn y fiwyddyn 1399. A chan mai mewn cyssylitiad a'r helyntion hyn yr 
achlj'-surwyd gwrthryfel Owain Glyndwr, yr ydym yn bresenol yn cael ein 
harwain yn naturiol i ddechreu gafael } r n mhrif destyn y Ddarlith hon. 

Enw priodol ein gwron oedd " Owain ab Gruffudd Fychan" ac yr oedd 
o waedoliaeth hen dywysogion Cymvu ; ie, mewn gwirionedd, yr oedd tri 
breninllwyth yn cyfarfod ynddo — sef, yr eiddo Bleddyn ab Cynfyn, o 
Bow} T s; Rhys ab Tewdwr, o'r Deheubarth; a Gruffudd ab Cynan, o Wyn- 
edd — fel y dangosir mewn llechres achyddol gywrain yn y Cambro Briton, 
cyf. i., t.d. 457, 458. 

Fel hyn y cawn yr achau yn y llyfr dywededig : — Edwin, y chweched 
yn mysg pymtheg llwyth Cymru, a gyfenwid yn dywysog neu frenin 
Englejield. Efe oedd orwyr i Hywel Dda, tywysog "Cymru, ac yr oedd yn 
cyfaneddu yn Llys Llaneurgain, tua'r fiwyddyn 1041. O hono y disgynai 
Ithel Fychan, mab Ithel Llwyd. 

I. 

Ithel Fychan. 



1. Angharad. 

2. Gronwy. 

3. Tudur. 

4. Meredydd. 

5. Owain Tudur. 



1. Gwenllian. 

2. Gruffudd o'r Rhuddallt. 

3. Gruffudd Fychan. 

4. Owain Glyndwr. 



II. 

Llewelyn ab Owain, a hanai o Rys ab Tewdwr. 

Tomas=Eleanor Goch, wyres Llewelyn, tywysog Cymru. 



Gruffudd Fychan=Helen. 

i 

Owain Glyndwr. 



Margaret. 
Meredydd. 
Owain Tudur, 



HANES Y CYMRY. 

III. 

Tri breninllwyth yn cyfarfodyn Owain Glyndwr : — 



223 



1. 

POWYS. 

Bleddyn ab Cynfyn. 

Mereclydd. 

Madog. 

Gruffudd Maelor. 

I 
Madog. 

Grufludd, Dinas Bran. 

Gruffudd Fychan. 

Madog Gloff= 



2. 

DEHEUJiARTH. 

Rhys ab Tewdwr. 
Gruffudd. 
Arglwydd Rhys. 
Rhys Gryg. 
Rhys Mechell. 
Rhys Fychan = 



GWYNEDD. 

Gruffudd ab Cynan. 

Owain Gw3'nedd. 

Iorwerth Drwyndwn. 

Llewelyn. 

Grufludd ab Llewelyn. 

Gwladus. 



Margaret. 
Madog Fychan. 
Gruffudd o'r Rhuddallt. 
Grufludd Fychan. 
Owain Glyndwr. 



Efallai y bydd yn dda gan lawer o ddarllenwyr y Davlithiau byn weled 
yr achvesau uehod, gan nad yw y Cambro Briton yn meddiant ond ychydig 
o honynt; ac y maent yn profi yn amlwg uchel dras ein gwron, a'i berth- 
ynas agos i Owain Tndur, yr hwn,yn mhen oes wedi hyn, a fu yn ofleryn 
uniad breninllwyth y Cymry a'r eiddo y Saeson. 

Ganwyd Owain ab Gruffudd Fychan, yn ol y_tystiolaetb.au mwyaf cred- 
adwy, ar yr 28ain o Fai, 1354 ; ond y mae rhai yn ceisio haeru mai 1348, 
neu 1349, oedd blwyddyn ei enedigaeth.* Ac y mae yn ddiau ei fod yn 
moreu ei ddyddiau wedi cael dysgeidiaeth addas i'w gyfoeth a'i fonedd ; 
a gorphenodd ei ddysgeidiaeth yn un o'r prif lysoedd cyfreithiol, fel efryd- 
ydd diwyd o'r gyfraith Seisnig. Ond i*id yw yn debyg iddo yniarfer 
nemawr erioed ar ei alluoedd cyfreithiol ; canys denwyd ei feddv.l yn 
fuan gan attyniadau cryfach buch^dd fihvraidd — i'r hyn, efallai, yr oedd 
ei dueddiadau naturiol ef ei hunan, ac amgylchiadau gwleidiadol ei oes, 
yn ei gydgymhell ; ac y mae yn ymddangos ddarfod iddo dreulio crj-n 
lawer o'i ieuenctyd yn y nhvriaeth, ac enill ffafr y brenin Rhisiart yr Ail 
mewn modd arbenig, gan i'r penadur hwnw ei wneuthur yn gludydd ei 
arfau, yn ei ryfeloedd yn Ffrainc a'r Iwerddon, cygystal ag yn ei ryfeloedd 
cartrefol: ac yn wobrwy ei ffyddlondeb a'i bybyrwch, darfu i'r brenin ei 
urddaw yn farchog, fel y gw r elir oddiwrth rai hen gyfysgrifau ydynt eto 
ar gael ; er nad yw yn ymddangos ddarfod i'n gwron byth ddefnyddio y 

* Mae rhai yn dadleu mai yn Nhrei" Gam, yn swydd Benfro, y'i ganwyd. Ym- 
dderigys fod Tref Gam yn breswylfod ei daid'o du ei fam— sef, Thomas Llewelyn, 
yr hwn a briodasai Eleanor Goch, wyres i Lewelyn, tywysog olaf Cyrnru; ac nid 
yw yn annhebyg y byddai ei fam yn treulio peth amscr yn Nhref Gam weithiau. 



224 



DARLITHIAU AR 



teitl yma, wedi ei enciliad i Gymru, yr hyn a gymmerodd le ar ddiorsedd- 
iad y brenin Risiart, yn y flwyddyn 1399, ac esgyniad Harri IV. i'r orsedd. 
Yr oedd ganddo un llys mewn He a elwir Sycharth, ar Ian afonig fechan 
o'r enw Cynllaith, yn mhlwyf Llansilin, swydd Ddinbach ; ac un arall yn 
nghwmwd Glyndyfrdwy, swydd Feirionydd. Efe a briodasai yn lied ieu- 
anc, debygid, a Margaret, ferch Syr Dafydd Hanmer, o Hanmer, swydd 
F flint, 3-r hwn a wnelsid yn un o'r prif farnwyr, yn y flwyddyn 1383, gan 
y breniu Rhisiart yr Ail, ac a urddwyd yn farchawg ganddo yn 1387 5 ac 
nid yw yn annbebyg i'r anrhydeddau hyn gael eu rhoddi ar y chwegrwn 
drwy ddylanwad y daw gyda'r brenin. — Am y wraig yma, dywedai lolo 
Goch, un o'i feirdd teuluaidd : — 

"A gwraig oreu o'r gwragedd, 
Gwyn 'y myd o'i gwin a'i medd. 
Merch eglur, llin marchoglyw, 
Urddol, hael, o reiol ryw." 

Ni wyddys pa nifer o feibion a fu iddo o honi, canys y mae hanesyddiaeth 
yn berffaith ddystaw ar hyny ; efallai eu bod ar wrthryfeliad eu tad wedi 
cyrhaedd eu llawndwf, ac iddynt gwympo yn ei frwydrau : ond yr ydys 
yn gwybod bod iddo bump o ferched — yr henaf, Isabel, a briodid ag Adda 
ab lorwerth Ddu; ei ail ferch, Elizabeth, neu Alicia, yn ol rhai, a briodid 
a Syr John Scudamore, o Ewyas a Holm-Lacy, yn swydd Henffordd ; 
Jonet, ei drydedd merch, a briodid a John Crofts, o Gastell Crofts, yn yr 
un sir ; Jane, ei bedwaredd merch, a briodid ag Arglwydd Grey o Ruthin, 
fel y dangosir yn helaethach yn nghorph y Ddarlith hon; a'i bummed 
merch, Margaret, a briodid a Roger Monjngton, o Monington, yn swydd 
Henffordd, Am ei blant dywaid y bardd — 

"A'i blant a ddeuant bob ddau, 
Nythiad teg o benaethau." 

Heblaw ei blant cyfreithlawn o'i wraig, y mae yn yniddangos fod iddo 
rai plant basdarddaidd — megys, mab o'r enw leuan, am yr hwn ni wyddys 
ddim, heblaw y crybwylliad o'i enw; a merch, yr hon a briododd i deulu 
Gwernen ; a merch arall, o'r enw Myfanwy, a briododd a Llewelyn ab 
Adda, o Drefor ; a Giuenllian, yr hon a briododd a. Phylip ab Rhys, o Sant 
Garmon, yri swydd Faesyfed; wrth ganu i'r hon, yn nheyrnasiad Harri 
VI., y dywedai "Lewis Glyn Cothi " am ei thad: — 

"Ei thad oedd d'wysog cadarn, 
A boll Gjanru fu'n ei farn." 

Ymddengys y byddai Owain yn arfer treulio rhyw gymmaint o'i amser, 
ar adegau tra yr oedd yn wr llys i'r brenin Rhisiart, yn un neu y Hall o'i 
lysoedd Cymreig, yn mynwes ei deulu, lie y cyrchai y beirdd i'w groesawu, 
i'r rhai yr oedd efe yn noddwr arbenig, fel y gwelir oddiwrth ganiadau 
lolo Goch, ac ereill o honynt — y rhai a alwent ei lys yn fi Sycharth, buartk 
y beirdd.' ' - Dywedent hefyd — 



"Myned, mae adduned ddain, 
Lies yw, tua Llj's Owain ; 
Yno yn ddidro ydd af, 
Nid drwg, ac yno trigaf, 
I gyrn'ryd i'm bj-wyd barch, 
Gydag ef o gydgyfarch. 
Fe ail fy Naf, uchaf ach, 



Aur ben cler, dderbyn cleiriach. 
Clywed bod— nis eel awen — 
Ddiwarth hwyl, yn dda wrth hen. 
I'r llys ar ddyfrys ydd af, 
O deucant odidocaf. 
Llys barwn, lie syberwyd, 
Lie daw beirdd am le da byd." 



RAKES Y r.YMHY. 



245 



Yn yr un cywydd, rawn y darluniad a ganlyn n ly* rin gwron yi, Sych 
arth ; "wrth yr hyn y gwelwn ei Pod yn byw mevvn rhwysg ty wy aogaidd :- 



" Llyna modd y llun y mac, 
Mown eurgylcn, dw'r mewii argae; 
Pa'nd da'r Llys — pont ar y llyn, 
Ag unporth, Ue'r ;ii gani 
Cyplau sydd, bob cwplws ynt, 
Cwpledig hob cwpl ydynt. 
Clochdy Padrig, Ffrengig ffrwyth, 
Cloystr Westmestr, cloiau ystwyth; 
Cenglyn-rhwyn bob congl uarhyw, 
Cafell o aur, cyfa oil y\. ; 
Cenglynion yn y fron fry, 
Dordor, megys daeardy ; 
A pbob un fal llun llynglwm, 
Sydd yn eu gilydd yn glwm. 
Tai Napl ar fold deunawplas, 
Ty pren glan mewn top bryn glas, 
Ar bedwar piler ores, 
Ei lys ef i nef yn nes: 
Ar ben pob piler pren nraff, 
Liout ar dalgrofft adeiigralf: 
A'r pedair llofft o hoi 
Ynghyd gwplws clau owsg oler: 
Aeih y pedair dysglaer-lont, 
Nythlwyth teg iawn yn wyth lofft; 



To teils ar bob ty talwg, 
Simneiau lie magai mwg. 
Naw neuadd, cofiadd cynun, 
A naw wardrobe ar bob un ; 
Siopau glan glwys, gyhnwys pain, 
Siop landeg t'el siop Lundairi ; 
('iocs eglwys gylchlwys galchliw, 
Capelau, a gwydrau gwiw. 



Garllaw'r llys, gorlliwio'r Hall, 
Y pawl ceirw mewn pare arall ; 
Pare owning Meistr por cenedl, 
Erydr, a meirch hydr, mawr chwedl. 
Dolydd glan, gwyran a gw air, 
Ydau mewn eaeau cywair; 
Melin deg ar ddifreg ddw'r, 
A'i g'lomcndy, gloyw maendwr ; 
P3 sgodlyn, cuddiglyn can, 
A fo rhaid, i fwrw rnwydau: 
Amlaf lie nid yr ymliw, 
Penhwyaid a gwyniaid gwiw; 
A'i dri bwrdd, a'i adar byw, 
Pennod cryhyrod hoyw-ryw.'* 



Ac yna, er darlunio ei letygarweh dihafal, dyvvaid y bardd— 

" Anodd yn fynych yno, 
Weled na chliccied na eblo, 
Na phorthoriaeth ni wnaeth neb, 
Ni bydd eisiau budd oseb, 
Na gwall, na newyn, na gwarth, 
Na syched fyth yn Sychauth." 

Yn nheyrnasiad Rhisiart yr Ail, bu cyfraith boetblyd rhwng Owain a 
Rheinallt, arglwydd Grey, o Ruthin, mewn perthynas i ryw gyttir, o'r 
fim Croesati, a orweddai rhwng arglwyddiaethau Rhuthin a Glyndy*rdwy. 
Y gyfraith bono a enillwyd gan Owain y pryd hyny. Ond yn y flwyddyn 
gyntaf o deyrnasiad Karri IV., darfu i arglwydd balch a thraohwantus 
Rhuthin gydio yn y cyttir dywededig, gan farnu na byddai i Owain gefh 
bellach, wedi diorseddiad ei noddwr; ac am hyny y byddai yntau yn 
debycach o gario ei a mean arno. Buasai hyn yn anogiad digonol i ddig- 
ofaint un o dymher Uai tanbaid na'n gwron ; ond er ei anrhjdedd, rhai I 
tystio na chymmerth efe arfau i ymladd dros ei h awl ion, nes gwneyd pob 
ymdrech a ellid yn gyntaf i geisio terfynu yr amrafael trwy foddion tyner- 
ach. Efe a ddygodd gwyn i'r senedd yn gyntaf, herwydd gwaith yr 
Arglwydd Grey yn tratfsfeddiannu ei hawlion cyfiawn ef ; ond yr oedd yr 
amserau wedi newid — canys ei gyfaill a'i noddwr Rhisiart oedd yn eld - 
orseddedig a cbarcharedig, fel nas gallasai wneyd dim drosto; a Harri, yr 
I hwn a drawsfeddiannai yr crsedd, ni theiinlai unrhyw garedigrwydd et 
Owain, am ei fod wodi parbau yn ffyddlawn i'r brenir, Rhisiart hyd y diw- 
edd; ac felly gwrthodid ei apeliad gyda dirmyg — yrhyn yn ddiau a ddwfn 
archollai deimladau gwr o fath "Owain Giyndwr." Ond nid digon o 
draha ar y gwron Cymreig oedd y cam yma o eiddo arglwydd Grey, rlnrl 
hefyd oedd iduo gaol llychwinaw ei anrhydeddj yr arfod gyntaf a gafbdfli, 
Rhif. 9. 



246 DARLITHIAU AR 

trwy ei ddarluniaw fel un anffyddlawn i frenin Prydain. Canys pan oedd 
y brenin Harri ar gychwyn allan, ar gadgyrcbiad yn erbyn yr Ysgotiaid, 
efe a wysiodd ei farwniaid a'u barfogion i'w ddilyn ; ac yn mysg ereill, yr 
oedd Owain yn un o'r cyfryw farwniaid a wysid. 'Ond yn anffodus i bedd- 
wch y deyrnas, rboddvyd dyfuneb (tvrit) y brenin i'r arglwydd Grey i'w 
cbludo i Owain ; ond ete a'i cadwodd yn fwriadol mor ddiweddar, fel na 
byddai yn ddicbonadwy i Owain a'i ganlynwyr ymddangos yn mysg y 
bsrwniaid ereill. Ei absenoldeb a briodolid gan Harri yn y fan i anffydd- 
londeb, ac anufudd-dod bwriadol; yr hyn a wnelid yn fwy hygoel fyth 
trwy gamddarluniadau maleisus a wnelid o'r Cymro i'r brenin, gan yr 
arglwydd Grey. Y canlyniad fu, i ''Glyndwr" gael ei gyhoeddi yn 
fradwr, a'i feddiannau yn ddirwyedig ; a dy wedir fod Grey, dan yr esgus 
o'r dirwyad yma, wedi_ goresgyn y rbanau hyny o etifeddiaethau Owain 
a orweddent yn nesaf i'r eiddo ei bun. Ymdrechai John Trefor, esgob 
Llanelwy, gael gan yr arglwyddi ymbwyllo, a gwrando ar gwynion cyf- 
iawn Owain, rhag trwy eu traha arno, a'u bannghyfiawnder tuag ato, y 
cyfTroid boll genedl y Cymry i wrtbryfel. Ond yn lie amlygu y wreich- 
ionen leiaf o dosturi at Gymro dewr ac urddasol, dan orthrymderau llym- 
ion, rbai o'r arglwyddi a atebent yn drabaus, nad oedd arnynt bwy dclim 
o arswyd y crwydriaid troednoetb byny. Erbyn byn, yr oedd y digofaint 
a fuasai yn-hir groni yn mynwes ein gwron yn erbyn Harri— o'r funyd y 
bradycbasid ei benadur cyfiawn i'w ddwylaw, trwy gelwydd ac anudon- 
iaeth, byd yr awr bon ; ac yn awr, pan welai efe ormeswr anonest yn cael 
ei gefnogi gan benadur anngbyfiawn i'w yspeilio o etifeddiaethau ei byn- 
afiaid tywysogaidd, ac ar yr un pryd yn dirmygu ei genedl, nis gallai 
ymatal yn bwy, ond decbreuodd ymbarotoi i amddiflyn ei gam ei hun, a'r 
eiddo ei gydgenedl, trwy arfau, gan nas gellid cael cyfiawnder un ffordd 
arall ; ac fel byn y decbreuodd gwrtbryfel, yr bwn a barhaodd am oddeutu 
pymtheng mlynedd, yn yr bwn y collodd cari 1 mil o ddynion eu bywydau. 
Y weithred gyntaf o eiddo Owain, mewn canlyniad i'r driniaetb an- 
ngbyfiawn bon, oedd cynnull ycbydig Gymry glewion o'i cideutu, ac wedi 
eu barfogi, adfeddiannu y tiroedd a ddygasid oddiarno o'r blaen ; ac er 
ad-dalu i arglwydd Grey am y camwri a gawsai, cymmerodd feddiant 
trwy drais o ranau belaeth o'i feddiannau ef, yr bwn oedd ar y pryd yn y 
llys breninol : ac nid oes ambeuaetb genyf na buasai Owain yn dodi ei 
gleddyf yn ei wain, ac yn boddloni ar byn o ymddial ar ei ben elyn Grey, 
gan dreulio y gweddill o'i oes yn dawel yn mysg ei deulu, oni buasai i 
frenin Lloegr ystyried yr ymosodiad yma fel ymosodiad arno ef ; ac anfon 
yr arglwydd Grey ei bunan, ac arglwydd Talbot, gyda byddin gref o fil- 
v;yr breninol, i ymosod arno, ac i'w gosbi am yr byn y dewisent bwy ei 
alw yn wrtbryfel, beb ystyried cyfiawnder hawl Owain i'w etifeddiaeth ei 
bunan, yr bon a ddisgynasai iddo drwy y fath linell o bynafiaid urddasob 
ac a ddygid oddiarno mor anngbyfiawn gan ei gymmydog gelynol a tbra- 
baas. Mor bell oedd Owain o fwriadu cyfodi gwrtbryfel yn erbyn y 
brenin, fel nad oedd ganddo y parodrwydd lleiaf i wrtbladd yr arglwyddi 
byny, y rbai a fuant o fewn ychydig iawn i lwyddo yn eu bamcan i'w 
gymmeryd yn garcbaror — canys yr oeddynt bron wedi amgylcbynu ei dy 
cyn gwybod o bono am eu dynesiad ; a tbrwy ei gydnabyddiaetb ragorach 
yn y llanercb yn nnig y ilwyddodd efe i ddianc i goedwig gyfagos, lie yr 
ymguddiai dros amser ; ac wedi ei lwyr argyboeddi bellacb, nad oedd na 
tbrugaredd na cbyfiawnder iddo ef i'w ddysgwyl oddiar law y brenin, yr 
bwn a amlygai bob penderfyniad i'w lwyr ddystrywio ef, er anrbydeddu 
arglwydd Grey, efe a gynnullai fmtai o ewyllyswyr da, dewrion ac arfog, 
ac ar'ddyddgwyl ffair Rbutbyn— yr 20fed o Fedi, 1400— efe a'u i arweiiir 



HANES Y CYMRY. 247 

iodd i'r dref ddywedodig, ac a losgodd y rhan fwyaf o honi, gan ysglyf- 
aethu ysglyfaeth fawr, a lladd llawer o'r trigolion, yn gy.stal a'r masnach- 
wyr Seising a ddaethent i'r flair; a'r rhai a ddiangasant, a'u heinioes 
ganddynt. a gawsant achosion i alaru en colledion, trwy yspeiliad neu 
ddystrywiad eu meddiannau. Wedi i Owain orphen hyn o orchwyl, efe a 
enciliodd i'r mynyddoedd, er lleclm yn rhai o'r araddiffynfeydd anhygyrch 
hyny, hyd oni chynnullid mwy o'i gydwladwyr dan ei lnman. 

Ymdaenai y newydd am doriad y gwrthryfel yma allan, fel tan gwyllt, 
trwy bob rhan o Gymrn; ac ymdynai lluoedd at lnman Owain, yr hwn y 
decnreuent ei alw yn barod yn "Dywysog Ci/mru." Yr oedd rhai o'r gwyr 
hyn yn cael eu cymhell i ynigynnnll at Owain, ac ymrestrn yn ei fyddin, 
oddiar ddygasedd personol at arglwydd Grey; rhai oddiar clyniaeth wlad- 
bleidiol at Hani, yr hwn a ystyrient fel trawsfeddiannydd yr orsedd ; ac 
yr oedd amryw o'r myneich, yn enwedig y rhai o'r nrdd Ff'rancisaidd, o'r 
golygiad yma, gan en bod yn bleidwyr trwyadl i'r brenin llhisiart ; ac y 
mae yn ymddangos eu bod hwy yn brysur yn anog y bob] i gefnogi Glyn- 
dwr yn ei wrthryfel, gan eu bod yn cofio yn dda mor ffyddlawn y buasai 
efe i Rhisiart hyd y diwedd, a'u bod yn gwybod mai am hyny y'i gormesid 
mor greulawn. Ond y infer fwyaf o lawer oeddynt ddynion o ysbryd 
gwladgarol, y rhai yr oedd eu beneidiau yn llosgi ynddyut, gan awydd 
am ryddhad eu cenecU odditan iau y Saeson — ymddygiadau tra arglwydd- 
ol y rhai, yn enwedig arglwyddi y cyffindiroedd, oeddynt wedi myned 
yn annioddefol iddynt. Ac yr oedd y beirdd yn gwneyd eu goreu i feith- 
rin yr ysbryd yma, gan adgofio yr hen cldaroganau bard don awl a gedwid 
yn draddodiadol yn mysg y bobl, nes enyn tauchwa o wladgarwch ac 
ysbryd annibynol yn mysg y genedli a chyfercliid Owain yn eu caniadau 
dan yr enw "Mab y Darogan," gan eu bod yn dysgwyl y cyflawnid ynddo 
eu hoff obeithion am adenilliad annibyniaeth a rhyddid eu gwlad, a dial- 
edd ar eu gormeswyr. 

Fe dybia rhai mai ar Gaer Drewyn, yn agos i Gorwen, yr oedd gwersyll 
Owain y pryd hyn — tua'r fan lie y buasai Owain Gwynedd o'i flaen yn 
crynhoi ei fyddinoedd; ond- os bu ei wersyllfa dros betli yspaid yno, 
gallem gasglu iddo ymrudo yn lied fuan i rai o'r amddiffynfeydd oeddynt 
yn nghalon yr Eryri ; canys fe'n hysbysir ddarfod i Harri, wedi clywed 
am y parotoadau hyn, wysio holl rym milwraidd deg o swyddi Lloegr 
i ymfyddinaw, a phenderfynu arwain y fyddin gref bono yn bersonol i 
Gymru, er ftrwyno y gwrthrylVlwr eofn yma, a darostwng y gwrthryfel, 
cyn iddo gael amser i gynnyddu i'w gyflawn nerth ; ac efe a arweiniodd 
i i fyddin can "belled ag ynys Fon, gan ladd a difrodi y fFordd y cerddai, 
lieb arbed hyd yn nod y crefydd-dai. Yn Llanfaes, gerllaw Beaumaris, yr 
oedd crefydd-dy a adeiladasai Llewelyn ab Iorwerth, ar feddrod ei dywys- 
oges Joanna; efe a anrheithiodd yr eglwys, a rbanau ereill o'r adeiladau, 
gan ladd rhai o'r myneich, a chymmeryd y lleill yn garcharorion, ac 
yspeilio eu trysorau, am fod myneich Llanfaes o nrdd y Ffrancisiaid, ac 
felly yn gyfeillion Rhisiart yr Ail, ac o dan y drygdyb o fod yn gefnogwyr 
y gwrthryfel presenol. Ond gan fod y myneich hyn yn faich i'r brenin yn 
ei fudiadau, efe a roddodd eu rhyddid iddynt yn mhen rhai dyddiau 5 ond 
cyfleodd frodyr llwydion Seisnig yn Llanfaes, yn y rhai y gallasai ymddir- 
ied. Ond gan fod Owain yn ymgadw yn nghilfachau y mynyddoedd, ac 
yn gwylio megys eryr ar holl symudiadau y fyddin freninol, bu raid i 
I Harri ddychwelyd y pryd hwn, wedi treulio yn agos i dri mis ar y cad- 
. gyrchiad, ond heb fod yn ddim nes i ddarostwng y gwrthryfel. Ar yr 
Sled o Dachwedd, dyroddodd holl etifeddiaethau Owain, yn Ngogledd a 
Deheubarth Cy&nru, i'w frawd ei Iran — John, iarll Somerset; ond nid oedd 



248 DARLITHIAU AR 

hyny, chwedl un hanesydd, namyn gwerthu y croen cyn dal yr arth ; 
canys ni chawn hanes iddo eu perchenogi dros ei oes ; ac o ganlyniad, yr 
oedd y fath v.eithred yn dra annoeth o du y brenin, gan nas meddai rym 
digonol i roddi awdurdod ynddi ; ond yr oedd yn gyfryw ag a berai i'r 
Cymry ei gashau yn fwy, ac ymdyru yn fwy awchus at luman Owain, er 
cryfhad mawr i'w blaid a'i achos. Ac efallai i'r brenin ganfod hyn yn 
fuan; canys yn dra disymwth efe a ostyngai ei wrychyn, ac a wisgai 
arwedd addfwyn a diniwed hynod, gan lefaru geiviau mvvynion heddweh, 
yn lie cyhoeddi bygytliion o'r tan a'r cleddyf ; ac ar y 30ain o Dachwedd, 
efe a anfonai gyhoeddiad allan, yn yr hwn y cynnygiai gymmeryd dan ei 
nawdd bob Cymro a ddeuai i Gaerlleon, gan wneyd eu hymostyngiad i'w 
fab Henry, ac wedi hyny y byddent yn berflaith rydd i ddychwelyd i'w 
cartrefleoedd. Ond ychydig iawn oedd nifer y rhai a gymmerasant fantais 
ar y tiriondeb yina o'i eiddo ; canys yr oedd hen ysbryd milwraidd eu 
tadau erbyn hyn wedi dechreu enyn yn mynwesau y Cymry unwaith et©, 
fel y cyrchent yn lluoedd calonawg i gefnogi ymdrechion yr hwn a gyfrif- 
ent fel eu tywysog a'u gwaredydd. Nid amheuaf er hyny, pe buasai y 
brenin yn ymostwng i anfon cenadwri at Owain ei hunan, gan ymrwymo 
i ffrwyno trachwant arglwydd Grey, a sicrhau i Owain, a'r pendefigion 
Cymreig ereill, fwynhad dyogel o etifeddiaethau eu tadau, heb oddef i neb 
o arglwyddi y cyffindiroedd i'w gormesu — na buasai heddweh yn cael ei 
selio yn y fan, ac o ganlyniad arbedasid miloedd o fywydau Cymry a 
Saeson, a aberthwyd yn yr ymrafael a ddilyr.odd: ond yn y ddau gy- 
hoeddiad heddychol a anfonodd y brenin allan o Gaerlleon, efe a gauai 
Owain, ac amryw foneddwyr ereill — megys Rhys ab Tudur a William ab 
Tudur—aWaxi o gylch ei drugavedd.- Yr oedd amryw foneddwyr o Gymru 
yn cyfaneddu yn Lloegr, er mwyn dysgu yr iaith Seisnig, neu ddilyn rhy w 
drafnidiaeth ; ac ereill yn mycldin y brenin, cyn i'r gwrthryfel dori allan ; 
eithr pan glywsant a>n wrhydri Owain, hwy a ddychwelasant yn lluoedd 
i'w gwlad, ac ymrestrasant dan faner eu cydwladwr dewr; ac mor bell 
oedd ei g'ydwladwyr o'i fradychu, er mwyn enill fFafr y brenin, fel yr oedd 
byddin Owain yn myned ar gynnydd beunydd, hyd onid oedd bellach yn 
gref o ran nifer a sel, os nid o ran medrusrwydd a dysgyblaeth filwraidd. 
Gan fod gan ein gwron etifeddiaethau yn Ngogledd a Deheudir Cymru, 
a bod iddo garedigion ac ewyllyswyr da yn y ddwy ran o'r dywysogaeth, 
efe a benderfynodd sefydlu gorsaf fihvraidd ar ben Plinlumon; ac felly, 
wedi gosod rhanau o'i fyddin i gadw meddiant o rai o brif amddiffynfeydd 
Gwynedd, efe a arweiniodd y gweddill tua'r mynydd-dir crybwylledig, ac 
ar ei fFordd, efe a anrheithiodd diriogaethau arglwyddi y cyffindiroedd, 
gan gymmeryd Trefaldwyn trwy ruthr, a llosgi rhanau o'r Trallwm a, than, 
er colled fawr i Edward, iarll Powys — llawer o dir-ddeiliaid yr hwn a gefn- 
ogent y gwrthryfel, tra yr oedd efe yn gyfaill mynwesol i'r brenin. Y He 
nesaf a deimlodd oddiwrth ddialedd Owain oedd abatty Cwm Hir, a chas- 
tell Maelienydd, neu Faesyfed, He y bu efe yn liadd ac yn llosgi yn ddi- 
arbed. Mae yn dra thebyg mai un prif reswm am ei ymosodiad ar y fath 
grefydd-dy ag abatty Cwm Hir, oedd fod y myneich a'i cyfaneddent wedi 
eu dangos eu hunain yn orbrysur yn eu cefnogaeth o'r brenin Harri, a'u 
gwrthwynebiad i Owain a'i achos ; a dywedir iddo beri Uadd boll warch- 
odlu castell Maelienydd a'r cleddyf, yr hyn sydd yn rhoddi He i ni gasglu 
ei fod wedi cael rhyw gyffroad neillduol o'r lie hwn. Yr oedd y sefyllfa a 
ddetholasai Owain i drefnu ei wersyll — ar Blinlumon — yn dra manteisiel 
i wneyd ei gadgyrchiadau yspeilgar ar y rhandiroedd cylchynol, ac i am- 
ddiffyn ei hunan yn erbyn byddin lawer lluosocach, yn gymmaint a'i fod 
24i)3 troedfeiifl gonjwch wyi.eb y mor ar drai. Galla»ai ei ddyrnaid gwyr, 



HAKES Y CTMRY. 



249 



wfedi eu hamddiffyn o fewn eu flosydd milwraidd cedyrn, wrthladd linll 
rym yr arglwyddi cyffindirawl droa dymhor maith, ond nicddu ystor dda 

ymborth ac arlvvy rhyfol yn y gwersyll. 

Gan fod Owain yn gwybod yn dda bod y Fflandrwysiaid a gyfaneddent 
Odyfed a Cheredigion, yn ddeiliaid tra ffyddlawn i'w cymmwynaswyr — 
breninoedd Lloegr — efe a'u blinai yn lied dost, gan wneyd ami gadgyrch- 
kid yspeilgar i'w tiriogaethau, o'i wersyllfan uchel, nes y penderfynasant 
o'r diwedd wneyd caia teg i roddi pen arno ef a'i ruthriadau. Felly wedi 
cynnull yn nghyd bymtheg cant o arfogion, hwy a'i hamgylchynasant ef 
a rhan o'i fyddin, ar fynydd liyddgant, fel y bu yn gyfyng iawn arno; 
ond efe a anogodd yr ycbydig wyr oeddynt o'i ddeutu i wertbu eu heinioe* 
morddrud ag y gallent, ac ymdrechu i dori eu ffordd trwy y fyddin elynol 
— er nad oedd o honynt namyn dau neu dri chant o wyr; ac felly y toras- 
ant eu ffordd trwy eu rhengau, gan adael o honynt yn lladdedig ar y maes 
uwchlaw dau cant o wyr, a gyru y lleill ar ffo, fel pe buasai mintai o 
ellyllon wedi ymosod arnynt. Y fuddugoliaeth hynod lion a chwanegodd 
boblogrwydd ein gwron drwy y dywyaogaeth, ac a fu yn achlysur i luosogi 
ei ganlymvyr yn ddirfawr! a'r brenin Harri, yn clywed y newyddion byn, 
a orfodid o'i anfodd i goledd syniadau uwch nag a feddai o'r blaen am 
wrolder a medrusrwydd ei wrthwynebydd ; ac yn y canlyniad, efe a 
ddaeth i Gymru yr ail waith, gan arwain byddin gref a gynnullasid o 
ddwy ar hugain o siroedd ei deyrnas, ac efe a gychwynai ar y cadgyrchiad 
yma tua dechreu Mehefin ; ond nid oes nemawr i'w ddywedyd am dano, 
heblaw fod y fonachlog ysplenydd yn Ystrad Fflur wedi ei dystrywio, a'r 
wlad mewn rhai parthau wedi cael ei hanrheithio yn dost, a llwyddo o'r 
brenin i lithio amryw o'r pendefigion Cymreig, a gefnogent Owain hyd 
byny, i gefnu arno. Ond wedi i'w fyddin ddyoddef yn ddirfawr trwj r 
ludded a newyn, Harri a ddycbwelodd yn ol i Loegr, heb enill iddo ei bun 
fwy oanrbydedd trwy y cadgyrchiad hwn na'r un blaenorol; ac ni ddi- 
ajalonid dim ar ein gwron trwy fod William ab Tudur, a boneddwyr ereill, 
yn troi yn ffeilsion iddo; eithr efe a aeth rhagddo yn ei rwysg milwraidd, 
ac ycbwanegid beunydd at ei fyddin: ac oddeutu dechreu y flwyddyn 

1 i()2, canai lolo Goch y cywydd canlynol iddo : — • 



"A'rdrydedd, cymmyredd ced, 

I Wynedd wiw a aned ; 

Yn anian fawr, yn un fodd, 

Unsail, ac yn un ansodd ; 

Yn ganaid ruddel felen, 

Yn gadr, ei phaladr a'i phen. 

Pawb achlan o'r lle'r hanwyf, 

A ofyn im', eofn wyf, 

Budd a ddaw i'r Haw lle'r el, 

Beth yw'r seren, boeth awel? 

Myfi a wyr lwyr loy w-ryw, 

Deall hyn, a dillyn yw : — 

Dur yw ei phaladr, neu dan, 

A draig i'r Mab Darogah : 

Ni bu er talm, wiwsalm wedd, 

Ser iawn i sir o Wynedd ; 

Ond y seren eleni 

Sydd o newydd i ni; 

Cieni yn arwain in' gymmod, 



Gan Dduw glan, gwn iddi glod. 
Teg yw rhad goleaad gwrdd, 
T'wysoges y tes agwrdd; 
Tan o Iron y tynb fry, 
Tywynodd rhad Duw ynny: 
Lie diffoddes dygesynt 

Y dalaith a'r gyfraith gynt ; 
Uchel y mae, uwchlaw ]\Ion, 
Yn ngolwg yr angelion ; 
Tiler o aur goreu-ryw, 

Post o gwyr o'r awyr yw. 

Y naill a gawn, gwiwddawn gwyr. 
Ai Pah, ai brenin pybyr : — 
Brenin, hael am win a medd, 
Dewr a gawn o dir G wynedd ; 
Duw a ddyg — fo'n di ddigia — 
Gwynedd i gael diwedd da ; 
Golan glan i gael y glod, 

Ag arfau, a chwedl gorfod." 



Y cywydd uchod a genid ar yr achlysur o ymddangosiad sei-en wib, yr 
lion a ddylanwadai feddyliau y Huaws ofergoelus yn dra ffafrawl i Owain 



250 DARLITHIAU AH 

a'i achos. A thra yr oedd y beirdd — yr athrawon mwyaf dylanwadol a 
feddai y geriedl — yn priodoli y fath genhadaeth i'r y^ddangosiad wybren- 
awl dyeithiia.vl hwn, nid rhyfedd bod llawer o'r werin anwybodus ac 
ofergoelus yn credu fod ein gwron wedi ei gyfodi gan y Goruchaf i weithio 
all an ryddid ac annibyniaetb i'w genedl, a dial eu cam ar eu gormeswyr 
trabausfalch 5 a'r amgylcbiadau a gymmerasant le dros yspaid ar ol hyn 
a dueddent yn fawr i'w cadarnbau yn eu cred: canys oddeutu y pryd hwn 
yr oedd arglwydd Grey, ffynhonell y cynen hwn, yn gwneyd parotoadau 
mawrion i ymosod ar ein gwron, gan benderfynu rhoddi pen tragyfyth ar 
ei rwysg. Ond pan ddeallodd Owain hyny, efe a dynodd allan ei gynllun 
yn ddioed; ac yn lie sefyll ar ei ddiffyniad, a dysgwyl i'w elyn daro y 
dyrnod cyntaf, efe a arweiniodd ei wyr i gymmydogaeth Rbuthin, ac wedi 
cyfleu y rhan fwyaf o honynt raewn ymguddfa, efe a aeth gyda mintai 
fechan at y castell, fel pe buasai ar fedr ymosod arno; a phan oedd y 
castellwyr yn parotoi i'w gyfarfod, enciliai yn ddisymwth, fel pe buasai yn 
ofni cyfarfod byddin grefach ei elyn ; a'r arglwydd Grey, yn meddwl ei 
fod yn ei law, a ruthrodd gyda'i wyr ar ol y ffoedigion — y rhai, pan gyr- 
haeddasant y fan lie yr ymguddiai eu cymdeithion mewn arfau, a droisant 
fel llewod ar eu herlynwyr, gan eu gorchfygu yn rhwydd ; ac yn yr helynt 
cymmerwyd yr arglwydd Grey yn garcharor. Ond er clod i'r gwron Cym- 
reig, er cymmaint o gamwri a gawsai efe ar law yr arglwydd Grey, nid 
ymollyngoddi gyflawni arno ei deimladau dialgar, wedi ei gael i'w ddwy- 
law — yn unig efe a barodd ei gadw 3m garcharor yn un o amddiffynfeydd 
yr Eryri, lie y bu dros rai misoedd. Ond o'r diwedd efe a ryddhawyd, ar 
yr amodau o dalu i Owain ddeng mil o farciau, y rhai oeddynt y pryd 
hyily yn werth 13s, 4c. — neu gyfwerth a 2p. 2s. Cc. yn bresenol. Heblaw 
hyny, rhoddid ef dan rwymau i fod yn hollol anmhleidiol hyny allan, ac 
i briodi un o ferched Owain. Ac er mor annhebyg oedd y buasai yr 
arglwydd Grey byth yn cydsynio a'r amod olaf, cymmaint oedd ei arswyd 
rhag ail enyn ei ddigofaint, fel y darfu iddo briodi Jane, ei bedwaredd 
fei ch, }-n ddioed wedi ei ryddhad; ac nid oes gen} r m air o son iddo ddwyn 
arfau yn erbyn Owain byth mwyach : ac am yr iawn, dywedir fod y rhan 
fwyaf o hono wedi dyfod o diysor y brenin. 

Wedi i Glyndwr gael y fath fuddugoliaeth ar ei brif elyn, efe a drodd ei 
arfau i ddial ar rai o'i brif gydwladwyr a barhaent i'w wrthwynebu yn ei 
ymdrechion dros annibyniaeth ei genedl, gan gefnogi Hard frenin, yr hwn 
a gyfrifai efe jm ormesdeyrn annghyfiawn. Un o'r cyfryw j^doedd Ieuan 
ab Meredydd, arglwj-dd Cefn y Fan, a'r Gesail Gyfarch, yn Eifionydd ; ac 
yr oedd y boneddwr hwnw yn gefnogwr trwyadl i'r brenin, tra yv oedd ei 
frawd Robert yn swyddog yn myddin Owain. Anrheithiodd Owain ei 
feddiannau, a liosgodd ei balasau hyd lawr ; ac yntau ar hyny a ffodd i 
Gaerynarfon — canys iddo ef. yn nghyda Meredydd ab Hwlcyn Llwyd o'r 
Glynllifon, yr ymddiriedasid cadwraeth y dref hono dros y brenin; ac yr 
oedd yno warchodlu Seisnig yn cadw y castell. Tywysodd Owain ei 
fyddin i Gaerynarfon, ac a warchaeodd arni dros en yd o amser ; ac yn yr 
yspaid hyny bu farw Ieuan, a chludwyd ei gorph yn ddirgel ar hyd y mor, 
i'w gladdu yn Mhenmorfa, yr ochr arall i'r wlad. Gan fod Owain yn 
gweled Dad gorchwyl bawdd oedd cymmeryd Caerynarfon, am na feddail 
beiriannau cj^faddas i ddryliio ei muriau ced}u-n, efe a gododd y gwarchae, 
ac a anrheithiodd amryw o brif grefydd-dai Gwynedd — megys, eglwysi 
cadeiriol Bangor a Llanelwy, a'r adeiladau perthjmol iddynt, y rhai a 
ddymchwelwyd ganddo yn gydwastad a'r llawr. Mae yn ymddangos mai 
Saeson a benodasid i'r esgobaethau hyn er y goresgyniad; ac o ganlyniad, 
i estroniaid — caredigion a chyfeillion y cyfryw esgobion Seisnig — y rhoddid 



HANES Y CYMRY. 251 

y bywiolaethau mwyaf gwerthfawr yn y rhan yma o'r dywysogaeth, yr hyn 
a barasai anfoddlonrwydd cyffredinol i'r brodorion ; a'r cyfryw estroniaid 
oeddynt yn fradwiua i Owain a'i achos : yr hyn all fod yn nn rheswm am 
arlhvysiad dialedd Owain arnynt. Ond heblaw hyny, efallai fod ganddo 
"ddaut" neillduol at '/ re/or, esgob Llanelwy — yr hwn, ar ei ddyrchafiad 
i'r esgobaeth, a gymmerasai arno fod yn gyfaill fiyddlawn i Risiart frenin ; 
ond ar drawsfeddianniad Harri o'r orsedd, nid yn miig cefnasai yn ddi- 
ddiolch ar ei gymmwynaswr blaenorol, ond ymroddasai i gefnogi Hani 
mor aiddgar, tel y cynoeddai y ddedfryd o ddiorseddiad ar Risiart, ac y 
cydsyniai i fyned ar genadwri i lys yr Hispaen, cr cyfiawnhau ymddyg- 
iadau y trawsfeddiannwr. Ond o fewn corph y flwyddyn yn yr lion y 
dychwelodd cfe o'r Hispaen, llosgid ei eglwys a'i lys < sgobawl gan Owain; 
ac yntau — byth am gefnogi y blaki lwyddiannus — vvrth ganfod rhwysg a 
llwyddiant y gwron Cymreig, a gefnodd ar Harri, ac a bleidiodd Owain; 
am yr hyn y darfu i'r brenin ei fwrw o'r esgobaeth. Ond y mae yn debyg 
fod dylanwad tywysog Glyndyfrdwy yn ddigonol i sicrhau cyllidan yr 
esgobaeth iddo hyd ei farwolaeth, yr hyn a gymmerth le yn Mharis, yn y 
flwyddyn 1410: felly ymddengys ddarfod i'r esgob fod yn ffyddlawn i 
Owain dros yr wyth mlynedd olaf o'i einioes.* Y mae awdwyr ereill yn 
haeru, ddarfod i Harri — oddiar ystyriaeth fod cynddaredd Owain yn erbyn 
Trefor yn cael ei achosi gan fFyddlondeb yr esgob i'w fawrhydi — erchi iddo 
gael dal bywioliaethau Mcifod, y Trail wm, a Chegidfa, er cynnal ei nrddas 
dros yspaid anrheitbiad ei esgobaeth. f 

Mae yn debyg mai tna'r adeg yma y darfn i Owain roddi y gospedigaeth 
ofnadwy bono ar ei gar — Ilywel Sele, o Nannau — am ei fod yn elyn gwleid- 
vddol iddo, o'r hyn y mae traddodiad byw hyd heddyw yn amgylchoedd 
l)olgellen. — Dywedir fod abad y Cymmer, monachlog gyfagos i anedd 
Hywel Sele, yn awyddus i gael gan Owain ac yntau ymhedciychu, wedi 
dyfeisio rhyw lwybr i'w cael i gyfarfod a'u gilydd; ac ymddangosai 
tebygolrwydd mawr fod ei amcan ar gael ei gwblhau. Ond fel yr oedd y 
ddau gefnderwydd yn cydrodio yn mharc Nannau, a Hywel, yr hwn a 
gyfrifid yn un o saethyddion goreu yr oes, yn dwyn ei fwa ar ei fraich — 
Owain yn can f od hydd yn pori, a gyfeiriai ati fel nod rhagorol i'w saeth. 
Hywel ar hyny a dynai yn ei fwa; ond yn fradwrus, troai yn ddisymwth, 
a gollyngai ei saeth yn gymhwys at fynwes Owain ; ond yn ffodus, yr 
oedd ein gwron yn arfer gwisgo arfwisg ddur dan ei ddillad, trwy yr hyn 
y siomwyd y bradwr yn ei amcan ; a chanlynwyr y tywysog Cymreig, y 
rhai oeddynt dystion o ymddygiad ysgeler Hywel, a'i daliasant, ac a'i 
dygasant ymaith >' a meddylir eu bod, drwy orchymyn Owain, wedi ei 
fwrw i geubren oedd yn y pare, lie y'i gadawsant i drengu; ac yn mha le, 
meddir, y caed ei esgyrn-glwm yn mhen tua deugain mlynedd wedi hyny. 

Ereill a ddywedant, mai cyfarfod a'u gilydd yn ddamweiniol a wnaeth- 



ant, fel yr oedd Owain yn hela yn nhiriogaethau Hywel ; i'r ddau fyned 
i ymdaeru, ac o hyny i ymladd a'u gilydd; i Hywel gwympo yn yr ym- 
laddfa, ac i'w gorph marw ga 1 ei fwrw i'r ceubren. — Yn mhen tua deu- 
gain mlynedd ar ol hyny, cyfaill i Owain Glyndwr, yr hwn oedd yn y fan 
pan gymmerai hyn le, a anfouodd hysbysiad o'r peth i rai o berthynasau 
Hywel, ac felly y caed ei esgyrn-glwm ef yn y ceubren ; a hyd hyny nis 
gwyddai neb o deulu arglwydd Nannau pa beth a ddaethai o hono. Yr 
hen dderwen hynod hono a fn yn sefyll yn mhaic Nannau dros oesoedd 
lawer ar ol hyny, ac adwaenid hi wrth yr enw "Ceubren yr Ellyll; " ond 

* Gwel "Parry's Cambrian Plutarch," p. 2J0. 
•}■ " Memoirs of Owen Glendower, by the Rev. T. Thomas," p. 90. 



26*2 DARLITHIAU AR 

ar nos y 13eg o Orphenhaf, 1813, pan oedd yr hin yn desog a thawel, hi a 
gwympodd gan ei phwysau ei hun. 

Pan fynegwyd i'r brenin am yr anrheithiau parhaus hyn o du Owain, 
efe a benderfynodd wneyd un ymdrech eto i'w lethu ; ac i'r dyben hyny, 
ar y pummed o Fehefin, efe a anfonodcl wys at raglawiaid deuddeg ar 
hugain o swyddi, i erchi arnynt grynhoi eu lluoedd milwraidd yn nghyd, 
a chyfarfod ag ef yn Litchfield, ar y 7fed o Orphenhaf, er gwneyd pen ar 
y gwrthryfeL Ond tra yr oedd y brenin yn cynnull ei fyddinoedd, d) r gid 
y newydd cythryblus iddo fod gwron Glyndyfrdwy wedi enill buddugol- 
iaeth bwysig ar un o'i brif faeslywyddion — Syr Edmund Mortimer — wedi 
brwydr galed a gwaedlyd, yn agos i Knighton, yn swydd Faesyfed; yn yr 
lion frwydr y collasai Mortimer un cant ar ddeg o wyr, y rhan fwyaf o 
honynt yn lladdedigion ar y maes ; ac yn y frwydr, cyfarfuasai Glyndwr 
yn bersonol a Mortimer, ac wedi ei ddifarchu, efe a'i cymmerasai yn 
garcharor : enillwyd y fuddugoliaeth ysplenydd hon ar yr 22ain o Fehefin. 
Ar ol y llwyddiant yma, aeth Owain rhagddo trwy y Deheubarth, gan 
dywallt ei lid ar y Saeson a wladychent yn y parthau hyny, cyn y gallent 
uno eu lluoedd a'r eiddo y brenin, yn gystal ag ar y Cymry anwladgar, y 
rhai a gefnogent estroniaid yn hytrach na'u cenedl eu hunain, ar y fath 
gyfnod. Yn y cadgyrchiad yma, efe a anrheithiodd gastell yr esgob yn 
Llandaf, ac alosgodd Gaerdydd a'i mynachlogydd, dinystriai gastell Pen- 
marc, allosgodd y Fenni a'i chastell, Crughywel a'i chastell, aThre'r twr; 
ac yna prysurodd i Wynedd, er amddiffyn y wlad hono rhag goresgyniad 
y brenin, gan yr hwn yr oedd tair byddin gref i'r pwrpas — un yn gwersyllu 
yn Henffordd, y Hall yn y Mwythig, a'r drydedd yn Nghaerlleon ar Ddyfr- 
dwy, er mwyn blino y Cymry o gynnifer o bwyntiau ar unwaith. Ond ein 
gwron a barotodd groesawiad cynnes iddynt, gan ysgubo y wlad o'u blaen 
o bob defnydd cynnaliaeth iddynt, ac encilio gyda'i ychydig wyr i'w 
lochesau mynyddig : a'r canlyniad naturiol oedd i newyn, haint, acan- 
foddlonrwydd, ddylenwi rhengau y fyddin Seisnig ; a'r hin, gan droi yn 
dra gwlybyrawg a thymhestlawg, a orphenodd eu haflwydd, fel y bu raid 
i Harri encilio yn warthus y tro hwn eto, wedi methu cwblhau dim o'i 
amcanion : a'i ganlynwyr anffbdus a ymgysurent, trwy briodoli eu haf- 
lwydd i ddewiniaeth y gelyn, yn hytrach nag i'w fedr a'i ddewrder. Ac 
at y dyb gyfeiliornus yma y cyfeiviai Bardd Avon, yn y llinellau hyny a 
ddyry efe yn ngenau Owain : — 

" Where is he living, clipp'd in with the sea, 

That chides the hanks of England, Scotland, "Wales, 

Who calls me pupil, or hath read to me ? 

And bring him out, that is but woman's son, 

Can trace me in the tedious ways of art, 

And hold me pace in deep experiment? 

I can call spirits from the vasty deep." 

Ac y mae yn dra thebyg mai at yr enciliad yma o eiddo Harri y cyfeiriai 
efe yn y llinellau canlynol drachefn : — 

"Three times did Henry Bolingbroke make head 
Against the Welch ; thrice from the hanks of Wye, 
And sandy-hottom'd Severn, did they send 
Him bootless back, and weather-beaten home." 

Yn fuan ar ol hyn, ymgynghreiriai ieirll Northumberland a Douglas yn 
erbyn y brenin ; a chan eu bod yn barnu y bua?ai yn dra manteisiol iddynt 
gael y gwron Cymreig i'r cynghrair, mab iarll Northumberland- — %ef Henry 
Percy, yr hwn agyfenwid "Hotspur"— a wnaeth y cynnygion i Owain, a'r 



BANES Y CVMKV. 2.">3 

hyn y eydsyniodd rntau yn galonawg: nc prawf o'i ddiffuantrtrydd, efe a 
ryddhai Mortimer neb na gwerth na gwobrwy, yn ddiamodol. Er cadarn- 
hau y cynghrair ytna, yn gystal «i ehynllunio en gweithrediadau rhagllaw, 
cyfarfu Percy ieuanc, Oiva/n, ac Edmund Mortimer yn nhy dedn Bangor;* 
ac ar yr achlysur hwnw, penderfynid rhanu y deyrnas, o'r tu deheuol i'r 
afon Tweed, rhwng y triwyriad: Syr Edmwnt Mortimer — ar ran ei nai, 
j \' I aril March, yr hwn oedd o dylwyth etifeddion corori Lloegr, ac felly a 
ystyrid yn meddu yr liawl uchaf— oedd i gael yr holl wlad rhwng Trent a 
Hafren, hyd derfynau deheuol a dwyreiniol yr ynys; iarll Northumber- 
land oedd i gael y rhan o'v ynys a orweddai ar y tu gogleddol i'r Trent; 
ae arglwydd Glyndyfrdwy oedd i gael yr holl diriogaetn ar y tu gorllew- 
inol i'r Hafren, yn ychwanegol at dywysogaeth Cymru, yr hon a hawliai 
fel ei dreftadaeth. 

Gorchwyl cyntaf ein gwron, yn y canlyniad i fTurfiad y cynghrair hwn, 
ydoedd ceisio cydsyniad ei gydwladwyr i'w waith yn cymmeryd arno ei 
tun awdurdod freninol yn y dywysogaeth i ac i'r perwy] hyny, gwysiodd 
gyminanfa genedlaethol i ymgyfarfod yn Machynlleth; lie y gwnaed cyd- 
nabyddiaeth fFurfiol o'i deitl fel tywysog Cymru, a chyflawnwyd hyd yn 
nod y ddefod o'i goroni ; ac ymddangosai yr undeb mwyaf diffuant yn y 
gwyddfodolion i gydnabod ei hawlion. Ond yr oedd yn eu mysg un 
bradwr — sef, Syr Dafydd Gam — yr hwn, clan y rhith o gymmeradwyo yr 
amcan cyffredinol, a ddaethai i Facbynlleth ar y gwir fwriad o lofruddio 
Owain, ac felly gwblhau amcanion Harri, i'r hwn yr oedd yn bleidiwr 
gvrresog; ac efallai ddial sarhad a gawsai efe ei hunan, neu ei geraint, yn 
rhai o gadgyrchiadau blaenorol y tywysog i froydd Maesyfed a Henffordd. 
Ond ei fwriad ysgeler a ddarganfyddwyd pan oedd ar gael ei roddi mewn 
gweithrediad ; daliwyd y bvadwr — ac efe a roisid i farwolaeth yn y fan, 
oni buasai i rai o gyfeillion mynwesol y tywysog eiriol drosto ; ond efe a 
garcharwyd yn ddyogel yn naiardy Glyndyfrdwy dros ddeng mlynedd — 
*ef, byd derfyn rhwysg Owain. Dywedir fod ei garchar yn 13 troedfedd 
ragwar, a 10i troedfedd o uchder. Mae ei adfeilion yn agos i eglwys 
Llansantffraid Glyndyfrdwy ; ac fe'i gelwir hyd heddyw " Carchardy 
Owen Glyndwrdwy." 

Tua'r adeg yma ar oes ein gwron y cyfansoddai ei brif fardd, Iolo Goch 
ei " Gywydd Molawd " iddo, lie y dywaid — 

"Pablaidd gorph, pol)loedd a gur, 
Post addwyn, hael, pais dewddur; 
Por a ladd mewn ymladdgors 
Pedwar can' mil hil Hors. 
Pen nen pur, mur mawr waladr, 
Por glew. Hew llym, cyflym cadr; 
Prudd Nudd Ner yw'r Muner raau; 
Por dor dar yw'r gwanar gwinau ; 
Pleidiwr brwydr, paladr briwdwn : — 
Poed gwir bywyd hir i hwn ; 
Pedr i'w borth, pa dir y bo ; 
Pwy mwy i swydd ? pum' oes iddo !" 

Mae yn sicr fod Owain a'i ganlynwyr yn golygu eu hachoa yn dra 
gobeithiol yn awr; ac yn dysgwyl, trwy gydweithrediad Hotspur a Mor- 

* Y deon hwn oedd Dafydd Daron, Aberdaron — mab i Efa.) ab Dafydd ab 
Gruffudd, hiliogaeth Caradawg ab lestyn, tywysog Cymru; ac yn Aberdaron y 
bu y cyfarfod pwysig uchod. Yr oedd y lie hwn yn dra neillduedig, dyogel, a 
inanteisiol i gynnal y cyfryw gynghorfa. — Mem. of Owain Glyndwr, pp. 106, 107. 



254 



DARLITHIAU AR 



timer, y buasai terfyn buan yn cael ei roddi ar rwysg a breniniaeth Harri, 
ac annibyniaeth y Cymry yn cael ei sicrhau dan eu tywysog. Ond yr oedd 
baner dydd Owain wedi pasio yn senedd Machynlleth, a dysgwyliadau 
gloy waf ei ganlynwyr a siomwyd yn mrwydr drychinebus y Mwythig, am 
yr bon y rboddaf adroddiad byr yn nesaf. 

Yn y canlyniad i'r cynghrair crybwylledig, yr hwn a ffurfiwyd yn Aber- 
daron, cynnullai Percy a Douglas eu galluoedd, a cbyfeirient eu camrau 
tua chyffiniau Cymru, a byddin o tua deuddeng mil o wyr dan eu llyw- 
yddiad. Harri frenin a brysurodd i wrtbladd y gwrthryfelwyr gogleddol 
hyn a byddin gref iawn, ac a gyi'haeddodd Barton ar y Trent erbyli yr 
16eg o Fehefin; ond pan ddeallodcl fod Percy wedi myned rhagddo o'r 
Mwythig, er mwyn ymuno a byddin Owain Glyndwr — yr hwn, gyda 
pbymtheng mil o wyr, a wersyllai gerllaw Croesoswallt — efa a brysurodd, 
yn ol cynghor iarll Dunbar, tuag yno, fel y gallai orfodi Percy i ymladd 
cyn ymuno a'r fyddin Gymreig ; a thrwy gyilymdra ei symudiad y tro 
hwn yn unig y cadwodd efe ei goron — canys efe a feddiannodd y wlad 
rhwng y Mwythig a Chroesoswallt cyn bod dim mwy na rhyw bedair mil 
o wyr Owain wedi gallu ymunaw a byddin Percy, y rhai a ymladdasant a, 
gwrhydri teilwng ddydd y frwydr — sef yr 21ain o Fehefin. Gan fod gwyr 
y brenin yn meddiannu y bont, ni allasai Owain yn ei fyw ddylbd gyda'i 
wyr i gynnorthwyo Percy yn y frwydr ; ac y mae ben geubren derwen 
gerllaw y ffordd o'r Mwythig i Groesoswallt, am yr hon y mae traddodiad 
fod Owain o'i ben yn gweled y frwydr broil ar hyd y dydd, ac felly yn 
dyst o faeddiad ei gyfeillion, a siomiant ei obeithion, beb allu gwneyd 
dim er Uuddias y naill na'r Hall. 

Dywedir fod tua dwy fil a thri chant o bendefigion ac uchelwyr wedi eu 
lladd yn y gad hon — y rhan fvvyaf o honynt o fyddin y brenin ; ac oddeutu 
chwe' mil o filwyr cyffredin — dwy ran o dair o ba rai oeddynt o fyddin 
Percy. Lladdwyd Percy ei hunan, a Syr Jenkin Hanmer, brawd yn nghyf- 
raith Owain, yr hwn oedd swyddog ar y Cymry ; a'r ieirll Worcester a 
Doughs a gymmerwyd yn garcharorion; y cyntaf a ddihenyddiwyd yn y 
Mwythig — ond ar eiriolaeth mab y brenin, tywysog Cymru, ymddygwyd 
yn dynerach at Douglas. 

Pe buasai Owain wedi gwneutbur rhnthr ar fyddin y brenin, yn ei 
lludded ar derfyn y frwydr hon, gallasai ei llwyr orchfygu ; a gallasai — 
yn nghyda'r rhai a ddiangasant o wyr Percy ac iarll Northumberland, yr 
hwn oedd yn cynnull byddin i'w cynhortbwyo — efFeithio y chwyldroad a 
fwriadent yn y deyrnas hon ; ond gan iddo encilio, a throi at ei hen 
orchwyl o anrheithio tiriogaethau, ac yspeiiio meddiannau arglwyddi y 
cyffindiroedd, coll odd yr arfod oreu a ymgynnygiodd iddo yn ei oes. 

Yn nechreu y flwyddyn 1404, cawn fod cynghrair ymosodol a diffynol 
yn cael ei fiurfio rhwng Owain a brenin Ffrainc, yr hwn ni chydnabuasai 
eto gynawnder bawl Harri i goron Lloegr. Y cynghrair ciybwylledig a 
gadarnhawyd ac a law-nodwyd yn Mharis, ar y 14eg o Fehefin, 1404 ; ac 
a gymmeradwywyd gan Owain yn nghastell Llanbadarn, gerllaw Aberys- 
twyth, Ion. 12, 1405. Cenhadon Owain i lys Ffrainc ar yr achlysur yma, 
ydoedd Gruffudd Yonge, LL.D., a Syr John Hanmer, ei frawd yn nghyf- 
raith. Yn y cyfamser, ymosodai Owain yn egniol ar y cestyll perthynol 
i'r Saeson oeddynt yn aros eto yn Nghymru ; ac efe a gymmerth amryw 
o honynt, gan ddystrywio rhai, a gosod gwarchodwyr yn y lleill; yn mysg 
y rhai cryfaf o honynt y cyfrifid cestyll Aberystwyth a Harlech. 

Ar un achlysur, yn fuan wedi i'n gwron gymmeryd y cestyll hyn, fel yr 
oedd efe yn cyrchu tua swydd Drefaldwyn, efe a gyfarfu— yn annysgwyl- 
iadwy, debygid — a byddin gref o Saeson, dan dywysiad iarll Warwic, ar 



JJANES Y CYMRY. 255 

fynydd Cwm du, y rbai yn ddisymwth a ymosodasant arno, a laddasant 
iawer o'i wyr, ac a'i gorrodasant yntau i eneilio ; ond yn fuan ar ol hyny, 
efe a dalodd y pwyth iddynt; canya efe a adgynnullodd ei wyr, ac a ym- 
lidiodd ar ol y fyddin freninol, yr hon a oddiweddodd gerllaw Craig y 
Dorth, yn agos i Fynwy, ac yno efe a roea gurfa dost iddynt, gan eu hym- 
lid hyd byrth Mynwy, a phob tref a chaatell arall i'r rhai y ffoisant. Yn 
fuan ar ol y fuddugoliaeth uehod ger Craig y Dortb, cyfarfu ein gwron ag 
aflwydd ; canya fel yr oedd mintai o'i bleidwyr, hyd wyth mil o nifer, y 
rhai a gynnullaaid yn y Deheubarth, yn ol arfer yr oea, yn anrheithio ;.c 
)n llosgi y trefydd a'r amddiffynfeydd y ffordd yr elent — cyfarfuwyd hwy 
gan fyddin Seisnig, dan lywyddiad Syr Gilbert Talbot, ac a lwyr orchfyg- 
wyd, gan adael o honynt fil o wyr yn lladdedig ar y maea. Gwnaeth 
Owain ei oreu i adgyweirio y rhwyg yma, gun anion ei fab Gruffudd gyda 
byddin o wyr i chwilio am y gelyn, yr hwn a ymladdodd frwydr arall a'r 
Baeaon, ar fynydd y Pwll Melyn, yn swydd Frycheiniog; ond bn lion mor 
anffodua i'r Cymry a'r un flaenorol — yn gym main t ag i bymtheg cant o'i 
wyr naill ai cael eu Uadd neu eu earcharu : yn mysg y carcharorion yr 
oedd ei fab Gruffudd, a'i frawd Tudur yn mysg y lladdedigion. Yr oedd 
y fath debygrwydd yn yr olaf hwn i'w frawd Owain, fel yr ymorfoleddai 
y Saeson yn ddirfawr, gan feddvvl mai Owain ydoedd, a chyhoeddent bod 
yr arch-wrthryfelwr Cymreig wedi ei ladd; ond erbyn sylwi ar y cornh yn 
fanylacb, gwelid mai yr eiddo Tudur, ac nid Owain ydoedd, gan nad oedd 
yr un ddafad uwchben ei lygad ef, yrbon a wabaniaethai Owain oddiwrtb 
ei frawd. Nid yw yn annhebyg bod brwydr arall wedi ei hymladd gerllaw 
Caerlleon ar Wyag, yn fuan ar ol yr un flaenorol, yn yr hon y llywyddid 
y fyddin Seisnig gan y tywysog Harri, ac y gorebfygwyd Owain drachefn. 
Y'r aflwyddau olynol yma, a tnaeniad y enwedl fod Owain ei hunan wedi. 
ei ladd, a barodd i'w bvif gefnogwyr ymwasgaru bawb i'w fan, gan ddi- 
arddelwi Human y gwrthryfel can gynted ag y gallent, rbag disgyn o hon- 
ynt dan ddialedd y brenin ; a bu y tymhor hwn yn gyfnod o ddyoddef 
cyfyngderau a chaledi dirfawr i Owain ei hunan, yr hwn a orfyddai 
grwydro o fan i fan, i ymofyn nawdd gyda'r ychydig gyfeillion ffyddlawn 
a ymlynent wrtho eto ; a rbag tynu drwg yn mhen y rhai hyny a'i coledd- 
ent ac a'i celenr, tfe a geisiai locbes yn ami mewn ogofeydd a diffeithfa- 
oedd. Bu droa both amser yn llechu mewn rhyw geunant ddofn, ar ocbr 
Moel Hebog, gerllaw Beddgelert; ac y mae ogof yn agos i Ian y mor, yn 
mhlvvyf Llangelynin, swydd Feirion, a elwir "Ogof Owain" hydheddyw, 
lie y'i cynnelid yn ddirgelaidd gan Ednyfed ab Aaron, boneddwr o'r gym- 
mydogaeth bono, o wehelytb Ednowain ab Brad wen. — Pa hyd y bu fel 
hyn, nis gwyddom i fanylrwydd ." ond gallem gasglu na fu yn faith iawn — 
canys cyn diwedd yr un flwyddyn, glaniodd 140 o lestri o Ffrainc, yn 
dwyn deuddeng mil o arfogion yn gynnorthwy iddo, yn angorfa Aber- 
daugleddau; 'ac Owain a lwyddodd i gynnull tua deng mil o wyr, y rhai 
a arweiniodd efe mor fuan ag y gallai i ymunaw a hwy, ac yn Ninbych y 
Pyag, yn swydd Benfro, y cyfarfuant; a'r man cyntaf a gymmerwyd gan- 
ddynt oedd tref Caerfyrddin; ac oddiyno cyfeiriasant i Worcester, a llosg- 
asant ran fawr o'r dref, gan anrheithio y wlad oddiamgylch. Ond yn fuan 
daeth y brenin Harri a'i fyddin i'w herbyn ; ac yn lied agos i Worcester 
bu y ddwy fyddin yn gwersyllu ar gyfer eu gilydd dros rai dyddiau, beb 
fod y naill mwy na'r liall yn barod i wneyd yr ymosodiad cyntaf; ac eto 
, y mae yn ymddangos fod y Cymry wedi llwyddo i gymmeryd amryAV glud- 
feni llwythog o ymbortb i'r fyddin freninol, a bod y Saeson wedi lladd 
oddeutu dau cant o'r Ffrancod mewn rhyw ysgarmesau — yn mysg pa rai 
yr oedd rhai o'r prif bendeiigion. Pa fodd bynag, fel y gwesgid ar y 



256 DARLITHIAU AK 

fyddin freninol gan brinder ymborth, gwelai y brenin mai goreu oedd odd'i 
ef encilio ; a'r Cymry hwythau a ddychwelasant i'w gwlad, He y'u dylyn- 
wyd yn fuan gan y Ffraiicod. 

Ymddengys fod y Ffrancod wedi blino ar Gymru yn fuan, a dychwelyd 
i'w gwlad eu hunain, heb wneyd nemawr wasanaeth i'n gwron. Hwy a 
bwyliasant i Ffrainc yn ngwanwyn y flwyddyn 1406 ; ond daeth cyfnerth- 
iad arall yn eu lie yn fuan — sef y gweddill o fyddin led gref a adawsai 
lenydd Ffrainc, mewn 38 o longau — wytb o ba rai, yn llwythog o arfogion f 
a gymmerasid gan lynges Lloegr; a'r gweddill a ddiangasant yn yr an- 
nhrefn mwyaf, a rhai o bonynt a gyrhaeddasant Gymru: ond ni allasent 
fod o gymhorth mawr i Owain, gan fod Uawer o'i gefnogwyr yn Nghymra 
yn cefuu arno bellach, gan farnu ei achos yn anobeithiol. Ac yr oedd 
gwrthryfeliad gwyr Ystrad Tywi, yn swydd Gaerfyrddin, yn ei erbyn, y 
rhai a fuasent yn gefnogwyr tra gwerthfawr iddo o'r blaen, yn ddyrnod 
andwyol ar ei achos ef. 

Ryw bryd yn y flwyddyn hon y darfu i iarll Northumberland ac arglwydd 
Bardolff, y rhai oeddyut alltudion yn yr Alban — wedi cael achos i ofni fod 
yr Albaniaid ar fedr eu bradychu i'r brenin — encilio i Gymru, lie yr hyd- 
erent y'u dyogelid yn fryddlonach dan aden eu hen gyfaill Owain, yr hwn 
yn wir a'u derbyniodd yn groesawus ; ond yn nghorffy flwyddyn ganlynot 
gwelsant hwythau fod achos eu noddwr yn myned yn fwyfwy anobeithiol, 
ac arn hyny barnasant yn ddoetb iddynt ymofyn am nodded newydd mewn 
rhyw wlad arall. 

Y blyneddoedd canlynol o oes ein gwron a dreulid ganddo mewn rhuthr- 
iadau achlysurol ar drefydd ac amddiffynfeydd arglwyddi Seisnigy cyfRn- 
diroedd, meddiannau y rhai a yspeiliai efe yn ddiarbed, gan eu dwyn i'w 
lochesau mynyddig, He yr oedd ef a*i ganlynwyr yn gallu ymgadw yn 
ddyogel o ddwylaw ei elynion, er ei fod yn rhy egwan i ymgymmeryd ag 
un rhyfelgyrch o bwys. Er hyny, y mae yn ymddangos fod ein gwron yn 
parhau i arhoni rhwysg ac awdurdod dywysogaidd; canys nyni a'i cawn 
yn pardynu rhai o'i gydwladwyr tua'r pryd hwn — yn enwedig gwr o'r enw 
John ab Hyivel ab Ieuan Gock, yr hwn a ddyddiasid yn "Cefn Llanvair, 
Ion. lOfed, yn y chweched flwyddyn o'm teyrnasiad." Ac ar y cwyr a'r 
hwn y seliasid y weithred yr oedd bathiad o Owain Glyndwr, yn dal teyrn- 
wialen yn un law, a chronen (globe) yn y Hall. Ond nid oedd hynyna 
amgen nag ymdrech i gadw y cysgod wedi i'r sylwedd ddiflanu : yr oedd 
ei fawredd a'i rwysg wedi ei adael, ac nis meddai ond nifer fach o ganlyn- 
wyr — y rhai, fel yntau, ni phlygent i gydnabod awdurdod y Saeson, ac a 
ymhyfrydent mewn gwneuth.ur rhuthriadau annysgwyliadwy o'u Hochesau 
mynyddig ar gefnogwyr ffyddlonaf y brenin Harri, ac yna encilio yn ol 
mor gyflym ag y gallent i'w hamddifFynfeydd, a'u hysbail ganddynt. Y 
cadruthrau hyn a wnelid gan amlaf yn erbyn arglwyddi y cyffindiroedd, 
i'r rhai yr oedd ei enw yn ddychryn; ac amryw o bonynt a ddarbwyllid 
i ymheddychu ag ef, er mwyn cael mwy o ddyogelwch i'w personau a'u 
meddiannau; ac nid oedd hyn yn annymunol gan Owain, oblegyd ei fod 
trwy hyny yn cael gwell arfod i flino y lleill ; a dechreuid y flwyddyn 
1409 gydag anrheithiadau ofnadwy o'i du ef ar arglwyddi y cyffindiroedd, 
ac yn mysg ereill gwnaeth golledion mawr i arglwydd Poicys, yr hwn oedd 
yn un o anwyliaid y brenin ; ac ar hyny Harri a archai i arglwydd Powys 
osod gwarchodluoedd cryfion yn ei boll gestyll, a chadw ei holl wyr dan 
arfau, gan wneyd pob ymdrech i lwyr lethu y gwrthryfel yn Nghymru, ac 
anfonodd genadwriaethau i'r un perwyl at y lleill o arglwyddi y cyffindir- 
oedd — megys Edward, dug Caerefrog; Thomas, iarll Arundel; Richard, 
iarll Warwick; Rheinallt, arglwydd Grey o Ruthin, yr hwn a fuasent yn 



HANB0 T CYMRY. 257 

achlysur o ddochrcu y rhyfel, ac amryw ereill — gan cu gwahardd i ym- 
heddychu ag Owain ar un cyfrif. Ac y mae yn debyg i hyn gael rhyw 
gymmaint o effaith ar Owain, canys ni chanfyddwn ei fod yn gwneyd 
rhuthriadau mor eofn ar feddiannau ei gymmydogion mwyach ; ond cyf- 
yngai ei woithrcdiadau mihvraidd gan mwyaf i hunanddidyniad. 

Yn ystod y cadgyrchiadau yspeilgar a grybwyllwyd, deallwn i ddau o 
swyddogion goreu Owain — y rhai a anrheithient ranau helaeth o swydd y 
Mwythig — gael eu dal trwy fywiogrwydd barwniaid y brenin, a'u hanfon 
rn garcharorion i Lundain, lie y'u rhoddwyd i farwolaeth. Enwau y ddau 
nvyddog hyn oedd Rhys Ddu a Phi/lip Scudampre; a dywaid Cacston fod 
Jthys wedi oi ddwyn o flaen y barnwyr, y rhai a'i dyfarncnt fel bradwr 
i gael ei lusgo ar glwyden drwy y ddinas, i Tyburn, lie y'i dihenyddid; 
jc yna bod ei bedwar aelod i gael eu hanfon i bedair o ddinasoedd ereill, 
*'i ben gael ei gyficu ar bont Lundain. 

Cawn hefyd enwau amryw Gymry ereill, y rhai oeddynt yn garcharorion 
yn nghastell Windsor, gwyr pendefigaidd yn ddiau, pe amgen ni chawsent 
eu carcharu yn y castell dywededig, y rhai y gorchyniynai y brenin iddynt 
gae\ eu trosglwyddo i Syr William Lisle, pen distain Lloegr, i'w dihen- 
yddio; dyma eu benwau — 



Hywel ab Ieuan ab HyweL 
Walter ab Ieuan Fychan. 
Rhys ab Ieuan ab Rhys. 
Ieuan Goch ab Morgan. 
Dafydd ab Tudur. 



Rhys ab Meredydd. 
Dafydd ab Cad. 
Madog ab Bery. 
Jenkin Backer. 
Thomas Dayler. 



Nid y\v yn ymddangos i nemawr amgylehiadau o bwys gymmeryd lie 
yn nghorph y flwyddyn 1410. Yr oedd swydd Fflint, gallem feddwl, yn 
dra rhanedig yn ystod yr ymrafaelion hyn ; a chawn Harri, tywysog 
Cymru, yn caniatau maddeuant i amryw dirddeiliaid yn nghwmwd Cwn- 
svllt, am ymrestru o honynt dan luman y gwrthryfelwr. Un o'r enw 
Owain ab Akv'd, a wrthladdai y Saeson ar y cyfHniau hyn yn dra effeith- 
iol, gan gadw boll Degeingl dan ei lywodraeth dros oddeutu tair blynedd, 
sef hyd oni chafodd faddeuant am ei ymlyniad wrth Owain. HyweL 
Gtcyncdd, yr hwn a ddisgynai o Edwin, arglwydd Tegeingl, ac un o bym- 
theg llwyth Gwynedd, a fu dros yspaid maith yn ddraen yn ystlysau y 
Saeson yn swydd Fflint. Y r milwr glew yma a ddaliwyd, trwy gynilwyn ei 
elynion o dref Filint; ac heb unrhyw brawf cyfreithiol, torwyd ei ben a-r 
Foel y Gaer, yn mhlwyf Llaneurgain, a rhoed ei etifeddiaeth i un o'r enw 
Saxton. Mae y fan lie gorweddai llys Edwin, o fewn tua milltir i'r gogledd- 
orllewin o'r eglwys, yn gylchynedig gan amglawdd (moat.) Y r n y flwyddyn 
hon hefyd y darfu i Trefor, esgob Llanelwy, wrth weled achos Owain yn 
myned yn anobeithiol, encilio i Paris, lie y bu farw, ac y'i claddwyd. 

Yn y flwyddyn 1412, cawn fod y brenin yn awdurdodi rhai o'i brif 
swyddogion — sef, Syr John Tiptofte, a William Botiller — i geisio dyfod i 
r y w gytundeb ag Owain, am ryddhad Syr Dafydd Gam; neu yntau ym- 
drechu i ddal rhai o hoff gyfeillion Owain, fel y gallent eu cyfnewid am y 
biadwr; ac y mae yn ymddangos ddarfod iddynt lwyodo yn eu cais, a 
bod Dafydd wedi ei ryddhau, ar yr amod nas dygai arfau mwy yn erbyn 
Owain, ac nas gwnelai ddim er gwrthladd ei amcanion. Ond er iddo ym- 
rwymo i hyn oil yn ddifrifol, can gynted ag y cyrhaeddodd allan o gylch 
nwdurdod Owain, efe a ymosododd ar ei bleidwyr, ac amlygai fwriadau 
Owain i'r brenin, can belled ag yr oeddynt yn wybyddus iddo. Ac Owain, 
yn gosb am ei fradwriaeth, a losgodd ei dy ef yn gydwastad a'r llawr. 
Gweithred nesaf Dafydd oedd yn un dra gwaradwyddus ; canys mewn 
yrarafael ar yr heol yn Aberhonddu, efe a laddodd ei gar, Rhisiart Faur, 



258 DARLITHIAU AR 

arglwydd Slwch ; ac yn y canlyniad, bu raid iddo fFoi o'r wlad. Yn y 
flwyddyn 1415, efe a gyfododd fintai o wyr yn swydd Frecheiniog, y rhai 
a arweiniodd efe yn gymbortb i'r brenin yn ei gadgyrehiad i Ffrainc, ac 
yma efe a enillodd iddo ei hunan ddirfawr glad, ar derfyn ei einioes. Efe 
a anfonwyd gan y brenin i wneyd arsylwadau ar nifer y fyddin elynol, ac 
ar ei ddycbweliad a wnaeth yr atebiad hygof hwnw — "Y mae yna ddigon 
o honynt i'w lladd, digon i'w cymmeryd yn garcharorion, a digon i fFoi." 
Yn y frwydr bono y darfu i Dafydd, Roger Fychan ei fab-yn-ngbyfraith, 
a Walter Llwyd ei gar, achub bywyd y brenin, ar draul eu beinioes e\ 
hunain; a'r brenin a'u banrhydeddodd ag urdd marcbogion, fel yr oedc 
ynt yn trengu ar y maes. Yr oedd yn ddyn tra gwrol, o gorpbolaetb cryi 
gwallt cocb, a llygaid croesion — am ba achos y'i gelwid Dafydd Gam. 

Yr oedd dau garcbaror enwog o Gymru wedi syrtbio i ddwylaw y breniti 
tua'r pryd hyn — sef 1412 ; nid amgen na Rhys ab Tudur, o Benmynydd, 
Mon, a'i frawd. Y rbai hyn oeddynt bynafiaid Owain ab Meredydd ah 
Tudur — a elwir yn gyfFredin Owain Tudur — o'r bwn y disgynai llinacb 
freninol y Tuduriaid : y gwyr ucbod a ddibenyddiwyd yn Ngbaerlleon ar 
Ddyfrdwy. Gallem feddwl mai ar ol rhyddbad Dafydd Gam y cymmer- 
wyd y pendefigion byn yn garcbarorion, neu y buasid yn eu cynnyg bwy y 
a hwyrbau yn geraint i Owain, yn gyfnewid am y gwr bwnw, gan fod y 
brenin mor awyddus am ei waredigaetb. 

Yn.y flwyddyn 1413, esgynodd Harri V. i orsedd Lloegr, yn lie ei dad ; 
a tbros flyneddoedd cyntaf ei deyrnasiad, nid ymddengys ei fod wedi 
cymmeryd nemawr sylw o belynt y Cymry ; ac yn wir, ymddengys fod ei 
boll feddwl wedi ymlenwi gan ei gynlluniau yn erbyn Ffrainc. Yn y 
cyfamser, y tywysog Cymreig a arosai yn ddyogel yn ei encilfa fynyddig, 
beb gynnyg ar unrbyw orcbestion teilwng eu cofnodi ; er byny, mae yn 
ymddangos fod Harri a'i gyngboriaid yn ei gyfrif yn gyfryw elyn ag yr 
oedd yn ddoetb iddynt arfer unrbyw foddion i'w beddycbu; am byny, yn 
y flwyddyn 1415, ymostyngai y brenin i anfon cenad ato — sef, Syr Gilbert 
'Talbot, o Grafton, yn swydd Worcester, mab ieuengaf John, ail iarll y 
Mwytbig — wedi ei gyflawn awduvdodi i wneutbur amodau beddwcb ag ef, 
gan gynnyg maddeuant cyflawn i Owain a'i ddilynwyr, os y'idymunent. 
Tybir mai ei gyfryngwr ar yr achlysur oedd Dafydd Holpetch, isorucbwyl- 
iwr arglwyddiaetbau Bromfield ac Ial. Ond ni fynegir i ni pa beth a 
ddaeth o'r cynnygiad baelfrydig yma : efallai i angau derfynu y gyflafar- 
eddiaeth bon. 

Terfynodd ein gwron ei obeitbion a'i ofnau ar yr 20fed o Fedi, 1415, yn 
yr 61ain flwydd o'i oedran. Y dywediad cyffredin yw, iddo farw yn nhy 
un o'i fercbed; ond pa un ai Scudamore ai Honing Ion sydd ansicr. Y tra- 
ddodiad yn swydd Henffordd yw, iddo farw yn nby ei fercb o Monington, 
ac iddo gael ei gladdu yn mynwent yr eglwys bono ; ond y mae ereill yn 
dadleu mai yn Kent church y'i claddwyd, gan fod un o'i fercbed wedi 
priodi boneddwr o'r enw Scudamore, perchenog llys Kentchurch, lie y 
meddylia rbai fod ein gwron yn llecbu dros yspaid o amser cyn ei farwol- 
aetb. " Dywedir am dano ei fod o ran corpb yn lluniaidd, ac o ymddang- 
osiad urddasol a mawreddog — yn feistr trwyadl ar boll goetbder yr oes 
hono: yn ei foesweddau yn dywysogaidd ac enillgar; yn rhwydd a 
byawdl ei ymadrodd ; yn ddoetb mewn cyngbor, a gwrol mewn rbyfel. 
Yr englyn canlynol a edrydd ddechreu ei wrtbryfel a diwedd ei einioes: — 

"Mil a phedwar cant, nid mwy, — cof ydyw, 
Cyfodiad Glyndyfrdwy ; 
A pliymtbeg prafF ei safwy 
Bu Owain hen byw yn hwy." 1 






HANES T CYMRY. 



259 



Efallai bod ei enciliad yn lied ddirgelaidd, ac adeg ei farwolaeth wedi 
bod yn anhysbys dros bcth amser i'w gyfeillion hoffyn Ngwynedd ; canys 
y mae oywydd ar gael, a gyfansoddai ei fardd Iolo Goch iddo, "wedi ei 
fyned ar ddifancoll." Ond pan ystyriom fod Iolo yn hen iawn ar doriad 
allan wrthryfel Owain, y mae yn fwy tebyg mai yn y misoedd cyn i'r cyf- 
nerth o Ffrainc ddyfod drosodd, yn 1405, pan oedd Owain yn ffoadur o 
ogof i ogof, y canai yr hen fardd y cywydd cwynfanus yma, yr hwn sydd 
fel y canlyn : — 



" Y gwr hir, ni'th gar Harri, 
Adfyd daeth, a wyd fyw di? 
Ac od wyd, a gwayw o dan, 
Dyred, dangos dy darian ! 
O wlad garw aergad, eurgylch 
Rhufain, dwg arfuu'n dy gylch ; 
Dwg feddiant Pedr sant dan sel, 
Drwy iawnswydd Duw a'r insel. 
Dyred o wlad y dwyrain, 
Darw mawr, a bwrw dyrau main. 
Rhwydd y daw rheiddiau o dan 
Rhagod — pawb a'tb anrbegan'. 
Eryr glwys, dos lor o'r Glyn, 
larll awcblaif, i dir Llychlyn ; 
Y gwr a ddyg arwydd iach 
Yn ei darian bedeirach : — 
Tri Hew glas fel yr asur, 
Trwy wyllt dan, a'r tair rhwyll dur, 
Rhown ni ar y paun diwarth, 
Rhowch rwyf ar yr hwcb a'r arth ; 
Llyna'r tair bwyill unyd, 
Lie mae'r gwaith, llu mawr i gyd. 
Golhvng, yn gyntaf gellych, 
Saith long, a saitb ganllong gwych ; 
Dyred, wrth ddymuniad Mon, 
O'r Nordd, hyd yn Iwerddon. 
Rhaid yw i ti, rho Duw Tad, 
Gael Owtils, a'u galw atad; 
Cyfod o glau Gal'i'od glan, 
Cawn glywed cyn Gwyl Ieuan; 
Dyro mam, benaduv fflwch, 
Draw'n Nulyn, drwy anialwch; 
Gwna lyng.s gain o longwyr, 
O Gynfyl, Gwyddyl a'i gwyr. 



Tyred, wr a draeturiwyd, 

Fanaw dir, f'enaid wyd. 
Goreu arwydd gan Wyddyl, 
Melyn a choch yn mlaen chwyl : 
Urdda bensel Llewelyn, 
Arddel hwy a'r ddeuliw hyn. 
Galw ger bron, gwae Loegr o'i brad, 
Lu Brytaen a'i lwybr atad. 
Dyred i'n gwlad, dur iawn gledd, 
Deyrnaswr drwy ynysedd : 
Cynneu dan, cyn oed unawr, 

1 oror Mon, eryr mawr ! 
Cur gestyll, caerau gystudd, 
Cwncweria wal cwn Caerludd. 
Cur a lladd y wadd a'i wyr, 
Cyrn aur Mon, cur Normanwyr. 
Dir yw y gwnai, d'rogan oedd, 
Fyd teilwng o fateloedd. 

Gwna frwydr a gwaith grwydr yn groch 

A'r Hew mwyn, lor lie mynoch; 

Gwaith dy law a ddaw yn ddig, 

Gwyr meirw a geir yn Meiwig ; 

Gwna drwy'r haf, gwn droi'r rnod, 

Gymynu brwydr Gwminod; 

Gwna gad fel toriad deri 

Fochno, a hyn f 'ych na hi : 

Gwna daith yn rhyd Glyn Iaithon, 

Gwyr lawer, a maner Mon ; 

Gwna naw cad yn daladwy, 

Yn un modd, ac na wna mwy. 

Deigr Cadwaladr Fendigaid, 

Dyred a dwg dir dy daid ; 

Dyga ran dy garenydd, 

Dwg ni o'n rhwym dygn yn rhydd." 



Wedi marwolaeth Owain, adnewyddwyd y cyflafareddiad rhwng Syr 
Gilbert Talbot, o du y brenin, a Meredydd ab Owain Glyndwr, o du y 
Cymry ; a'r canlyniad fu heddychu Cymru a Lloegr, yn gynnar yn y 
flwyddyn 1416, wedi ymrysonfa waedlyd ac anmhenderfynol dros fwy na 
phymtheng mlynedd. Ac o'r pryd hwn allan, y mae yn ymddangos fod 
y penaduriaid Seisnig wedi deall mai trwy garedigrwydd a chyfiawnder 
yr oedd hawsaf trin y Cymry, ac nid trwy drais ; ac fel yr ysgafnheid yr 
iau ormesol ar eu gwarau, ymwasgent hwythau yn fwy awchus mewn 
ff'yddlondeb oddeutu Human eu penadur ; a llawer o honynt a wasanaeth- 
asant gyda dewrder dihafal yn myddinoedd breninoedd Lloegr, yn eu 
rhyfeloedd cartrefol a thramor. 

Yn y flwyddyn 1422, bu farw Harri y Pummed, wedi teyrnasiad tra 
llwyddiannus o naw mlynedd a phum' mis, gan adael ar ei ol unig fab — 



260 DARLITHIAU AR 

o'i frenines Catherine, merch Siarl V. o Ffrainc — yrhwn a'i dylynodd yn y 
ilywodraeth, dan yr enw Harri y Chweched. Nid oedd y frenines hon ond 
ieuanc pan y'i gadewid yn weddw ; ac y mae yn ymddangos ddarfod iddi 
^rthio mewn cariad a phendefig ieuanc o Gymro, o'r enw Owain Tudur, 
o Benmynydd, yn Mon — a'r hwn yr ymbriododd ; er fod amryw o'r 
pendefigion Seisnig wedi ymdrechu eu goreu i gael ganddi beidio : gan 
ddadleu, pa ledneisrwydd bynag a berthynai i Owain Tudur ei hunan, fod 
ei genedl mor anolygus ac anwar, fel na buasent ond gwarth parbaus iddo 
ef a hithau. Ond er gwrthbrofi y cyfryw baeriadau, dyg Owain ddau o'i 
geraint i bresenoldeb ei mawrhydi — sef, John ab Maredydd a Hywel ab 
Llewelyn — y rhai oeddynt ddynion tra lluniaidd o gorpbolaetb a theg o 
bryd, ond yn dra amddifaid o ddysgeidiaeth a dygiad i fynu; ac wedi i'r 
frenines eu cyfarcb mewn amryw ieithoedd, heb eu bod yn alluog i ateb 
iddi air, hi a ddywedai eu bod y creaduriaid mud harddaf a welsai hi 
erioed.* 

Nid oedd Harri VI. ond naw mis oed pan fu farw ei dad ; ond wedi ei 
wneuthur yn dywysog Cymru, a chyn marw, galwasai ei dad am ei frodyr 
i'w wydd, a pbenodasai Ddug Bedford yn rbaglaw Ffrainc, a Dug Caer- 
loyw yn amddiffynydd Lloegr ac yn warcbeidwad ei faban. Ymrodcjodd 
y Dug_ o Bedford i ddwyn y rhyfel yn mlaen yn Ffrainc ; ond yn mhen 
ychydig flyneddoedd, collodd y Saeson eu bawdurdod yn y wlad bono yn 
dra llwyr, a hyny yn benaf trwy ddylanwad genetli dlawd a fuasai yn 
gwasanaetbu mewn gwestdy, ac a gyfenwid Joan o Arc, yr hon a ffugiai ei 
bod yn derbyn cenadwriaethau o'r nef, a'i bod yn ordeiniedig gan y Gor- 
uchaf i waredu ei gwlad oddiwrth drais estroniaid. Hyn a gynhyrfodd y 
Ffrancod i ymuno, ac ymwroli yn erbyn y Saeson, nes adenill y wlad oddi- 
arnynt bron yn llwyr. Yn y cyfamser, yr oedd y brenin ieuanc yn dra 
aflwyddiannus gartref, ac anfoddlonrwydd a thuedd i wrthryfela yn fFynu 
drwy yr holl wlad. A chan fod ei daid, Harri IV., fel y crybwyllwyd yn 
nechreu hanes gwrthryfel Owain Glyndwr, heb feddu hawl gyfiawn i'r 
orsedd, ond wedi ei thrawsfeddiannu— yn gymmaint ag mai mab oedd efe 
i John, dug Lancaster, trydydd mab Iorwerth III. ; tra yr oedd y goron o 
hawl yn perthynu i dylwyth yr ail fab, ar balliant hiliogaeth i'r cyntaf. 
Yr oedd y Dug o Gaerefrog yn hanu o'r ail gangen yma, ac o ganlyniad 
yn gyfiawn etifedd y goron. A chan fod gan y bobl lawer o achos i fod 
yn anfGddlawn ar eu penadur presenol, troent eu meddyliau yn naturiol 
at dy Caerefrog; a'r canlyniad fu, rhyfeloedd blinion a gwaedlyd rhwng 
y ddwy gangen grybwylledig o'r teulu breninol, am yr orsedd. Yn mrwydr 
Wakefield, gorchfygid byddin Dug Caerefrog, ac yntau ei hun a laddwyd; 
ond ei blaid ef a ymgvyf haodd drachefn, ac mewn brwydr yn Tewkesbury, 
enillasant y maes ; ac yn fuan Avedi, cyhoeddwyd mab Dug Caerefrog yn 
frenin, dan yr enw Edward y Pedwerydd, yn y flwyddyn 1461.— Dywedir 
i Harri druan gael ei lofruddio yn ei ystafell wedi hyn, gan Ddug Caer- 
loyw, brawd y brenin Edward, yr hwn wedi hyny a fu yn frenin dan yr 
enw Rhisiart y Trydydd, ac a balmantodd ei ffordd i'r orsedd trwy lof- 
ruddiaethau a chreulonderau digyffelyb. 

Drwy yr yspaid cynhyrfus yma ar y deyrnas, yr oedd y Cymry hefyd 
yn dra rhanedig : amryw o honynt, wrth ystyried hawl rhagorach Edward 
i'r orsedd, a chan gofio ei fod o waedoliaetb, ac yn dwyn enw un o'u hen 
dywysogion, a'i cefnogent yn galonog, gan ymladd ei ryfeloedd yn ddewr- 
ion : ond rhai o honynt a lynent wrth Harri. Yn mysg pleidwyr Harri yr 
oedd Bheinailt ab Gruff udd ab Bleddyn, o'r Twr, gerllaw y Wyddgrug ; yr 

* Yorke. 



HANIS T CTMCr. '261 

hwn, yn nghyda ph\tmp o gadbeniaid Cymreig ereill, a amddiflynodd 
gastell Harlech, yn erbyn Gwilvm Herbert, iarll Penfro, cadlywydd 
byddinocdd Iorwerth ; ac un o honynt, o'r enw Dafyddab leuan ab Einion, 
wedi hir ddyrysu ymdrechion iarll Penfro, a ddywedai, "Myfi a gedwaii 
dwrvn Ffraino, nes i holl hen fenywod Cynnu glywed am dano ; ac yn 
awr, fe gaiff holl hen fenywod Ffrainc glywed pa fodd y diffynais y castell 
hwn." * 

Yr oedd Owain Tudur hefyd yn un o bleidwyr y Lancastriaid, fel yr 
oedd yn naturiol dysgwyl iddo fod, trwy ei briodas a mam Harri VI. ; ac 
et'e a gymmerwyd yn garcharor gan y blaid arall, y rhai a'i dodent dan 
gadwraeth yn nghastell Brynbyga, gerllaw Caerlleon ar Wysg. Ac yno 
elai John ab Meredydd ei gar, a channwr ereill o'i gydwladwyr, i ym- 
weled ag ef, er ei gysuro yn ei adfyd. Ar eu dychweliad, pan o fewn dwy 
filldir i Gaerlleon, amgylchynid hwy gan fintai arf'og o gefnogwyr ty 
Caerefrog, fel nad oedd un tebyg y buasai yn ddichonadwy iddynt ddianc. 
Dan yr amgylchiad cyfyng yma, John ab Meredydd a gyfarchai ei gyd- 
wladwyr, gan ddywedyd, "Na chaffed neb byth ddywedyd, Dyna lie y 
ffodd cant o WyneddwyrS ond yn hytrach, bydded y llanerch i'w chofio 
a'i nodi allan fel y fan He y lladdwyd cant o Wyneddwyr; " ac felly, gan 
ymwroli yn erbyn gobaith, efe a drefnodd ei fintai fechan yn y modd 
goreu, gan gyfleu Hywel ab Llewelyn ab Hyivel, a rhyw rai ereill oeddynt 
unig feibion eu tadau, yn y lie dyogelaf, tra y cyfleai ei feibion ei bun yn 
ngwyneb y gelynion, gan eu harwain ei hunan i angau neu fuddugoliaeth ; 
a chan ruthro ar y gelynion yn ddiarbed, ac agor adwy drwy eu rhengau 
a'i gleddyf, efe a'n llvvyr orchfygodd > cafodd yntau ei himan archoll 
dwfn yn ei wyneb, yr hyn a barai iddo gael ei alw o hyny allan, " Ysgwwr 
y Graiih." 

Tra yr ydoedd byddin iarll Penfro yn Ngwynedd, yr oedd Ievan ab 
Robert ab Meredydd, un o hynafiaid Syr John Wynne, o Wydir — yr hwn, 
trwy ei gadgyrchiad yn erbyn tiroedd Dug Caerefrawg, yn nghymmydog- 
aetli Dinbach, a achlysurodd i'r brenin anfon yr iarll yno i'w gosbi — yn 
gorfod gadael ei dy ei hun, a llechu y nos mewn ogof yn agos i Fedd- 
gelert, a elwid Ogof filen, mewn craig gerllaw Meillionen; a bu cyfarfod 
rhyngddynt yn mwlch Nanbwynan. O'r diwedd, yr iarll a anfonodd at y 
Cymro glew, i erfyn arno ddyfod i ymweled ag ef yn beddychol ; ac felly 
y bu : a gwnaed cymmod rhyngddynt. 

Er mwyn taflu i'm darllenwyr ryw gipolwg ar ansawdd gymdeithasol 
ein cenedl yn yr oes hon, a'r hawl a honai y pendefigion yn y werin, 
dodaf y cytnndeb canlynol ger bron • — 

" Myfi, Ednyfed Fychan ab Ednyfed, ydwyf drwy y weithred hon yn 
rboddi, yn trosglwyddo, ac yn cadarnhau, fy rbydd dyddynod o Randir 
Gadog, &c. ; a'm rhydd dyddynod o Borthamel, &c. ; a'm saith priodor — 
sef, Hywel ab Dafydd Dew, Mathew ab Dafydd Dew, leuan ab leuan 
Ddu, Llewelyn ab Dafydd Dew, Dafydd ab Matto ab Dafydd Dew, 
Hywel ab Matto ab Dafydd, a Llewelyn ab Ifan Goch, yn nghyda'u holl 
hiliogaeth, ganedig, neu i gael eu geni, a'u holl feddiannau, &c. — i Wilym 
ab Gruffudd ab Gwilym, ei etifeddion, a'i ddirprwywyr, dros byth. — 
Rhoddedig yn Rhandir Gadog, ar yr 20fed o Fehefin, yn y 27ain flwyddyn 
i Harri VI." Dwy fieram fawr yn Mon ydyw Rhandir Gadog a Phorth- 
amel. 

Crybwyllasom eisoes fod y boneddwr ieuanc, o Bias Penmynydd, wedi 
ymbriodi ^'r frenine* Catherine, mam Harri VI. Bu iddo dri o feibion ac 

* Yorke. 



262 DARLTTHIAIT AR 

un fercli o honi ; un o'r meibion a aeth yn fonach, a'r ddau ereill oeddynt 
Edmund Tudor, iarll Richmond, a Jasper Tudor, iarll Penfro. 

Edmund Tudor a briododd unig ferch ac etifeddes John Beaufort, Dug 
Somerset, yr hvvn oedd hanedig o lorwerth III.; a mab iddo o honi oedd 
Harri Tudor, iarll Richmond, yr hwn a anwyd yn nghastell Penfro, tua'r 
flwyddyn 1455. Pan y gorthrechwyd plaid Lancaster yn mrwydr Tewkes- 
bury, yn y flwyddyn 1471, gorfu i Jasper Tudor ffoi, a chan gymmeryd ei 
nai, Harri Tudor, iarll Richmond, i'w ganlyn, efe a enciliodd i'w gastell 
ei hun yn Mhenfro. Ond ni chawsant aros yno yn hir, cyn i un o wyrion 
Gruffudd ab Nicholas * sef Morgan ab Thomas ab Gruffudd, trwy orch- 
ymyn y brenin, gynnull 11 u cadarn, gan osod gwarchae mor ddyfal ar y 
castell, fel nad oedd un gobaith o ddihangfa i'r tywysogion. Ond yn y 
cyfyngder hwn, daeth Dafydd ab Thomas, brawd Morgan, yr hwn oedd 
gyfaill i iarll Penfro, a lluaws mawr o wyr y wlad i'w ganlyn, y rhai yn y 
cyffredin oeddynt bleidwyr i deulu y Tuduriaid ; ac er nad oeddynt wedi 
ymarfogi yn rheolaidd, ymosodasant ar y gwarehaewja- mor wrol, fel y bu 
raid iddynt gilio ocldiwrth y castell; ac yna Dafydd a ddyg y ddau iarll 
i Ddinbych, porthladd cyfagos i Benfro, ac oddiyno hwyliasant drosodd 
tua Ffrainc, gan fwriadu myned ar unwaith i lys eu car — brenin y wlad 
bono : ond fe'u chwythwyd i ororau Llydaw, ac ni chaniatai Dug Llydaw 
iddynt ymadael oddijmo dros yspaid. 

Yn y flwyddyn 14S3, daeth y brenin Rhisiart y Trydydd i'r orsedd; a 
hyny, fel y crybwyliwyd eisoes, trwy lofruddiaethau a chreulonderau o'r 
fath waethaf. Ac mor atgas ydoedd, fel yr ymroddodd amryw o'i ddeil- 
iaid galluocaf i gynllwyno yn ei erbyn ." a throisant at Harri Tudor, iarll 
Richmond, gan ei gynghori i gynnyg ymbriodi a'r dywysoges Elisabeth, 
merch Iorwerth IV., fel yr unid y ddau deulu — sef Lancaster a Chaer- 
efrawc — i'w gefnogi, ac i ddiorseddu Rhisiart. Yr oedd amryw o ben- 
defigion Cymru yn dra blaenllaw yn yr ysgogiad yma, gan eu bod yn 
edrych ar Hani yn mhob ystyr fel un o'u cenedl eu hunain, nid yn unig 
am ei fod o wehelyth Syr Owain Tudur, ond hefyd am ei eni yn Mhenfro. 
L T n o'r prif offerynau yn dwyn yr ohebiaeth yn mlaen rhwng y pendefigion 
a'r iarll, oedd deon Bangor, Rhisiart Cyffin, a gyfenwid y "Deon du o 
Fangor," yr hwn oedd yn byw yn Llanddwynwen, yn Mon, ac a anfonai 
genadwriaethau oddiyma i Ffrainc, at Richmond, drwy gyfrwng cychod 
pysgota, y rhai a dramwyent rhwng y ddwy wlad. O'r diwedd, enillwyd 
Rhys ab Thomas, wyr i Gruffudd ab Nicholas, yr hwn a fuasai yn wastadol 
yn bleidiol i cly Caerefrog, i uno yn y cynghrair; ac yna trefnwyd yn fuan 
i Harri hwylio o Harfleur, yr hyn a wnaeth, a thua dwy fil o Ffrancod i'w 
ganlyn ; ac yn mhen ychydig ddyddiau, ymddangosai y llynges ar gyfer 
Aberdaugleddau, lie y'i cyfarfyddwyd gan Rhys, yr hwn a'i croesawodd 
yn rhwysgfawr. Penderfynwyd cyrchu tua Lloegr yn ebrwydd — Ham 
a'i wyr ar hyd Ceredigion, a Rhys trwy siroedd Caerfyrddin a Brecheiniog. 
Cafodd Dafydd ab Ieuan yr anrhydedd o roesawu Richmond a'i fyddin yn 
Llwyn Dafydd, dros an noswaith; a'r noswaith ganlynol efe a gafodd 
dderbyniad caredig yn y Wern Newydd, gan Einion ab Dafydd Llwyd. 
Anrhegai yr iarll Dafydd ab Ieuan a hirlas ysplenydd, yr hwn sydd yn 
nghadw gan iarll Cawdwr eto, yn y Gelli Aur. Ymunai cynnifer o'r trig- 
olion a Rhys ab Thomas, ar ei gadgyrchiad, fel y gwelodd yn angenrheid- 
iol, yn Aberhonddu, anfon llaweroedd o honynt yn ol i'w cartrefi, gan 

* GrufFudd ab Nicholas, yr hwn a fuasai mor enwog yn ei gyssylltiad ag Eistedd- 
fod Caerfyrddin, yn 1450, a laddwyd yn mrvvydr Tewkesbury, yn ymladd dros yr 
Yorciaid. 



HANKS Y CYMRY. 2G3 

gadw gydag ef yn unig y rhai oeddynt debyg o fod yn wasanaethgar iddo 
efrhagllaw, yn nydd cyfyngder a rhyfel. 

Cyfarfu Rhys ab Thomas a'r iarll ychydig cyn cyrhaedd. o honynt dref 
y M wythig ; a dywedir fod Harri wedi gwersyllu ar Fynydd Digoll, 
rhwng y Trallwng a'r Mwytbig. Aethant oddiyno tua Nottingham, lie 
yr oedd Rhisiart trenin yn arosi ac arfaes Boa worth, yn swydd Leicester, 
y bu brwydr waedlyd rhyngddynt, ac yno y lladdwyd Rhisiart. Dywaid 
amryw inai Rhys ab Thomas a roddodd ei ddyrnod marwol iddo ; ao nid 
yw byny yn annhebyg bbwaith : canys y mae yn ymddangos fod Rhys 
a'i Gymry dewrwycn wedi ymroddi i gadw yn agos i berson Harri trwy 
y frwvdr; a dywedir fod Rhisiart yn gwneyd y rhutbriadati ffyrnicaf 
ar y rhan bono o'r fyddin elynol lie yr oedd Harri ei hunan yn ymladd, 
gan geisio am ei fywyd a'i boll egrri. Dywedir ddarfod iddo, ychydig 
evn ei ladd — pan welodd yr arglwydd Stanley yn ymunaw a Rhys ab 
Thomas, i ymladd o blaid Harri — alw am gawgiad o win, a cban eistedd 
ar ei farch, trodd at Rhys Fyckan, gwr boneddig o Wynedd, yr bwn a 
lynasai wrtho yn ffyddlon hyd y diwedd, gan ddywedyd, " Yma, Fychan, 
yfaf atat ti, y Cymro cywiraf a gefais erioed yn Nghymru." Wedi yferi 
y gwin i fynu, taflodd y gwpan dros ei ben, a rhuthrodd yn garnwyllt i 
ganol ei elynion, gan wneyd un cynnyg eto am fywyd Harri, debygid; 
ond ar y cynnygiad yma, efe ei nun a laddwyd. Lladdwyd llumanwr 
Harri, Syr William Brandon, gan Rhisiart, a'i law ei bun; ac ar byny y 
rboddes Harri y Hainan i Ry& ab Maredydd i'w dwyn. Y Cymro bwn 
oedd wr o ddewrder a cbadernid corfforol digyffelyb o'r bron, o Hir- 
aethog, yn swydd Ddinbacb; oddiwrth yr bwn yr hanodd tylwytbau 
o'r Foelas, a Price o'r Rbiwlas. 

Wedi i'r brenin Rhisiart gwyrapo felly yn lladdedig, cyboeddwyd Harri 
yn frenin ar y maes, yn ngbanol gwaed a galanas, a bloeddiadau am 
iuddugoliaeth. Ar ol canu mawl gwedi y frwydr, urddwyd Rhys ab 
Thomas yn farchog yn y fan, ac efe a ddyrcbafwyd i lanw amryw 
swyddan anrbydeddus yn Ngbymru. 

Ymddygodd Harri, yr bwn bcllacb a elwir Harri y SeitMed, yn bynod 
gall fel penadur — efe a briododd Elisabeth, mercb henaf Iorwertb IV., 
aeres tylwyth Caerefrawg, ac felly unodd yr Yorciaid a'r Lancastriaid; 
diddymodd y cyfreitbiau dirwyawl a cbospawl a wnelsid yn erbyn y 
Cymry gan y breninoedd rbagflaenorol ; par^aodd i gynnal cyfeillgarwcb 
a Syr Rhys ab Thomas, ac ereili o brif foneddigion Cymru ; a gosododd 
wyr dysgedig ar waitb i olrbain ei achau Cymreig, trwy yr byn y profwyd 
i foddlonrwydd ei fod o ran ei dad a'i fam yn banu o dylwyth pendefigol, 
ac yn tarddu oddiwrth ben freninoedd ynys Prydain : ac o'r pryd byny 
byd yn awr, nid oes neb wedi bod yn ffyddlon ach na'r Cytnry i goron 
Lloegr ; na chenedl dan goron Lloegr, efallai, dedwyddach ar y cyfan 
na'r Cymry. 



264 DARLITHIAU AR 



DARLITH X. 



TORI AD GWAWR PROTESTANIAETH AR GYMRU. 



Un o'r pethau sydd yn wir destyn syndod i bob un a ymroddo i efrydaeth 
deilwng ar Hanes Cymru, ydyw grym a gwydnwch yr ysbryd annibynawl 
a amlygid gan y genedl, yr hwn nis gallodd grym holl lengau Rhufain, yn 
mawredd rhwjsg milwraidd y llywodraeth bono, na minteioedd afrifed y 
Daeniaid, y Sacsoniaid, a'r Normaniaid — dros bymtheg can' mlynedd o 
ymdrecb didor — ei lwyr letbu ; fel y cawn yn eu hanesiaeth, fod rhai o'r 
genedl a'u harfau yn eu dwylaw yn barhaus, yn gwrthdystio yn eofn yn 
erbyn trawsfeddianwyr gorsedd eu gwlad, hyd oni welsant ei meddiannu 
gan dywysog o'u gwaedoliaetb eu bunain, yn nynsawd Harri y Seithfed, 
wyr Syr Owain Tudur, ac y cawsant bawl i anfon eu pendefigion eu hun- 
ain i'w cynnrycbioli yn senedd y Deyrnas Gyfunol, a'u cyfrif ar yr un tir 
a'r Sacsoniaid a'r Normaniaid, o barth penodiad i swyddau o ymddiried 
yn y llywodraetb : ond er y pryd hyny, y maent mor bynod am eu bedd- 
ycblonder, a'u fFyddlondeb i'r orsedd, ag oeddynt o'r blaen am eu gwrth- 
laddiad parbaus i benadui-iaid Lloegr ; yr hyn sydd brawf cryf, mai nid i 
gytbryblusrwydd cynbenid eu natur yr ydys i briodoli eu hanfoddogrwydd 
i ymostwng yn dawel dan iau y Saeson, ond i'w syniad egwyddorol o'u 
hawl gyfiawn eu bunain i arglwyddiaetb yr ynys hon, ac anngbyfiawnder 
bawl un genedl arall i'w difeddiannu o'u hiawnderau. 

Nyni a ganfyddwn befyd ryw gymmaint o'r unrhyw ysbryd annibynawl 
a dianwadal yn dylanwadu eu syniadau crefyddol; enghraifFt wycb o'r 
hyn a grybwyllwyd yn y Chwecbed Ddarlitb, lie yr adroddid am ymgais 
aflwyddiannvis Awstin Fonacb i'w cael i gydnabod ucbafiaeth y Pab ac 
eglwys Rbufain mewn petbau crefyddol. Ac er fod yr esgobion Seisnig 
a draws-wtbid mewn amser i'r esgobaetbau Cymreig, wedi bod yn dra 
selog i adeiladu a gwaddoli mynacblogydd, a pbob matb o grefydd-dai, 
tueddol i feitbrin slafeidd-dra Pabaidd, ac arfer eu boll ddylanwad i suddo 
y genedl ddyfnacb ddyfnacb i'r unrhyw gaddug o gyfeiliornadau Pabaidd 
ag ydoedd yn toi eglwysi y cyfandir yn gyffredinol, yn yr oesoedd a elwir 
" Yr oesoedd tywyll," mae yn ymddangos fod rbywronynau gweiniaid o'r 
gwirionedd yn aros yn mysg y dosbeirth mwyaf dysgedig o'r genedl trwy 
yr oesoedd; a bod ambell un o bryd i bryd yn ddigon dewrfryd i wrth- 
dystio yn erbyn cyfeiliornadau yr ofFeiriaid; ac nid wyf yn meddwl y 
byddai yn anhawdd profi fod mwy o oleuni y gwirionedd yn ffynu yn 
mysg y Cymry trwy yr yspaid crybwylledig, nag ydoedd yn mysg eu 
cymmydogion y Saeson; a meddyliwn y gallwn weled un rbeswm am 
hyny, yn yr ystyriaeth o fod yr Ysgrythyrau wedi bod yn ysgrifenedig yn 
iaith y Cymry er oes Cystenyn, os nid cyn hyny, tra nad oes sail i feddwl 
fod un ran o honynt wedi ei ysgrifenu yn iaith y werin Seisnig cyn dyddiau 
WicMiffe* Am hyny, tra yr oedd egiwys Rhufain yn melldithio y sawl 
ni chredai fod traddodiad dynol o gyfuwch awdurdod a'r Ysgrytbyr Lan, 

* Hanes Crefydd yn Nghymru, t.d. 345. 



HANKS r CYMRY. 265 

ae yn eynnwys pethau angonrhcidiol i iachawdwriacth, cyfarfyddwn 
ambell i Gymro yn dyrchafn ci lcf i wrthdystio yn erbyn y cyfryw 
gyfeiliornad dinystriol, oosoedd cyn dyddiau Luther. Yr lien " Gattwg 
Ddoeth," athravv a feddai ddylanwad apostolaidd o'r broil ar efrydwyr 
Llancarfan, yn y chweched ganrif, a floeddiai, " A gair Duta yn benafs" 
Y Bardd Glas, o'r gadair athrawol. ger broil yr lion y crymai bonedd a 
gwreng y dywysogaeth, a adseiniai yr nnrhyw syniad yn y nawfed ganrif, 
gan ddywedyd, " Nid gair ar bob (/air, ond gair Daw! " Ac Br sicrhad i ni, 
nior ddwfn y gwreiddiasai yr egwyddor lion yn meddyliau lluaws y dy wys- 
ogaeth, tystiai yr hybarch Dr. Davies, esgob Mynyw, yn ei ragyniadrodd 
i gyfieithiad Salisbury o'r Testament Newydd, ei fod yn arferiad cyffredin 
gnn y Cymry, cyn toriad gwawr Protestaniaeth, ddywedyd, "Mi a wnaf — 
a ddywedaf — neu a af i'r man a'r man, a gair Duw yn uchaf."* 

Pan ddechrenodd eglwys Rhufain ddal all an yr athrawiacth anysgryth- 
yrol o Draws-sylweddiad, Cymro o athrofa Mymvy, neu Dy Ddewi, o'r 
enw loan Erigena, oedd un o'r rliai cyntaf i ysgrifenu yn erbyn y geudyb 
dy wed -dig; ac y mac yr banesydd eglwysig Mosheim, yn ei gyfrify gallu- 
ocaf a'r egluraf a ysgrifenai yn erbyn y gengred lion ar ei chychwyniad ; 
ac yn un nad amlygai y gogwydd llciaf at y gred yn y presenoldeb corph- 
orol. Ond y Pabyddion, yn Nghymmanfa Vercelli, yn y flwyddyn 1150, 
a ddyfarnent lyfr y Cymro ystyrbwyll hwn yn wrthodedig — am ei fod, yn 
ol eu tyb hwy, yn cynnwys gau atbrawiaeth ! 

Yn y flwyddyn 1030, cawn fod Joseph, esgob Llandaf — oddiar ei ofid 
wrtb ystyried esgeulusdra rbieni i byfforddi eu plant yn egwyddorion y 
grefydd Gristionogol, a'r anfoesoldeb mawr a ffynai yn ei boll esgobaeth 
yn y canlyniad — yn rboddi gorchymyn, na wnelid un math o waitb ar y 
Sabbath, a bod i'r offeiriaid addysgu yr ieuenctyd i ddarllen yr Ysgryth- 
yrau, "beb dal, heb ged;" ac y mae yn dra thebyg mai yn yr iaith gy- 
ifredin yr oedd yr Ysgrythyrau byny, gan na fuasai gwaith y bobl yn eu 
darllen mewn iaith estronol yn tueddu dim i'w moesoli a'u lleshau, yn ol 
amcan duwiolfrydig yr esgob. Ac heblaw byny, yr oedd y Cymry yn 
ystyried mai ofer ac ynfyd oedd dysgu dim mewn iaith anadnabyddus ; 
canys yr oedd yn ddiareb yn eu plith — "Tri anhebgor ysgoleigdod; awydd 
diwydgais, pwyll awenfryd, a Uyfrau cyfiaith." f 

Tua chanol y bedwaredd gannf ar ddeg, yr oedd un William Breton yn 
wr enwog yn mysg y Cymry, mewn dysgeidiaeth a hyddysgrwydd yn yr 
Ysgrythyrau ; a dywedir iddo ysgrifenu llawer o lyfrau — ond mai ei ben 
gwaith oedd ei esponiad o'r boll eiriau anbawdd yn y Beibl; ac y mae yn 
debyg fod y llyfr hwn yn y fath fri, yn yr oesoedd canlynol, fel yr apeliodd 
Standish, esgob Llanelwy, ato yn ei ddadl ag Erasmus, yr hwn a adawsai 
1 loan, 5. 7, allan o'r argraffiad cyntaf o'i gyfieithiad o'r Testament 
Newydd, ond a'i dododd i fewn yn yr ailargraffiad, ar awdurdod hen 
adysgrifen Gymraeg o'r Beibl, medd Dr. Gill. 

ilhai o'r Trioedd hefyd, y rhai oeddynt mewn bri uchel gan y beirdd, a 
ddangosant yn eglur mor atgas oedd rhai o'r erefyddolion Pabaidd a'u 
syniadau yn ngolwg y rhai mwyaf goleuedig o'n eyndadau yn foreu : — 

"Tri pheth ni waeth pa leiaf y clywir o honynti can hwch ar wynt, 
cnec hen wrach, a phregetti brawd Ihvyd.'- 

" Tri pheth sydd, a gwae a ddelo dan eu crafangau ; cyffestor o fraivd 
Ihoyd, llogwr arian, ac arglwydd tir o gostoglwyth." 

"Tri anhebgor ufFern; rhingyll, brawd llwyd, a Sais." 

* "Eglwys Loegr vn annibynawl ar Eglwys Rhufain," gan v Parch. J. Williams, 
t.d. 46 a 74. f Hanes Crefydd, &c, t.d, 256. 



266 DARLITHIAU AR 

"Tri pheth ni waetli i ddyn ychydig na Rawer o honynt; bara offer en, 
nawdd y creiriau, a rhoddion mab y crinwas." 

Gan fod y beirdd, a gwyr o ddylanwad yn y wlad, yn coledd y cyfryw 
ddaliadau a hyn yn mysg y genedl, ac yn adlewyrchu ychydig o oleuni y 
gwirionedd ar dywyllwch dudew y nos gaddugawl, nid rhyfedd bod rhai 
o'r Cymry yn dangos parodrwydd nodedig i roesawi ysgrifeniadau Wick- 
liffe, a chymmeradwyo yr egwyddorion a ddysgid ganddo, ar ymddangos- 
iad cyntaf gwawr y Diwygiad Protestanaidd. 

Yn y flwyddyn 1324 y ganwyd John Wickliffe, " seren foreu " y Diwygiad, 
yn swydd Gaerefrog; ac efe a ddygwyd i.fynu yn y brif atbrofa, yn Rhyd- 
ychain, lie yr enillodd iddo ei lmnan radd dda, fel efrydydd diwyd ac 
ysgolhaig campus; o'r hyn yr oedd ei etholiad i fod yn ben coleg'Caer- 
gaint, yn Rhydychain, yn brawf. Bu yr etholiad yma arno tua'r flwyddyn 
1365 ; ond efe a symudwyd o'r swydd hono mewn modd tra annghyfiawn, 
tua'r flwyddyn 1367, trwy ymdrechion y myneich, y rhai a fynent un o'n 
corph eu hunain i'r swj T dd anrhydeddus hono. Efe a apeliodd yn erbyn 
y ddedryd hon at y Pab Urban ; ond yr oedd gan y myneich hwythau eu 
dylanwad yn Rhufain ; ac felly, yn y flwyddyn 1370, y Pab a anfonodd i 
gadarnhau y weithred o ddiswyddiad. Mae tie i gasglu ei fod ef, cyn y 
diswyddiad uchod, yn cyfeirio meddyliau ei ddysgyblion at yv egwyddor- 
ion gwrthbabaidd hyny a ddyfernid ganddo mor gyhoedd a diarbed, yn ei 
bregethau a'i ysgrifeniadau, yn y canlyniad i'w neillduaeth i'w blwyf ei 
hunan — sef Lutterworth. 

Deallwn fod amryvv efrydwyr o Gymru yn aros yn Rhydj^chain tra yr 
oedd Wickliffe yno, ac i rai o honynt yfed ei egwyddorion yn awchus, a'u 
taenu yn aiddgar yn inysg eu cydwladwyr, ar eu dychweliad i'w gwlad eu 
hunain; ac oddiar ryw egwyddorion, ac i ryw ddybenion, nas gallaf gael 
arfod i'w holrhain yn y Ddarlith hon, cefnogid Wickliffe, a'r rhai a goledd- 
ent ei syniadau, gan amryw o bendefigion y deyrnas — megys, y Due o 
Lancaster, yr hwn oedd fab i Iorwerth III., ac a elwir yn gyffedin John o 
Gaunt; Henri Percy, arglwydd dystain Lloegr; Syr John Oldcastle, a 
gyfenwir arglwydd Cobham, &c. Y cyntaf o'r pendefigion uchod oedd wr 
o ddylanwad tra mawr ; a pha mor waelion bynag y gallai fod yr egwydd- 
orion a'i cymhellai ef i gymmeryd plaid Wickliffe mor wresog yn erbyn yr 
esgobion, bu dda i'r Lollardiaid gael llechu am dymhor dan ei adenydd. 

Un o'r enw Walter Brute, Cymro ganedig o gyffiniau swydd Frychein- 
iog, a ddygid i fynu yn Rhydychain, lie hefyd y'i graddiwyd, tra yr oedd 
Wickliffe yno. Ond er ei fod ar y cyntaf, efallai, wedi bwriadu cymmeryd 
ei ordeinio i'r offeiriadaeth, pan y'i cymhwysai ei hun trwy ddysgeidiaeth 
ddigonol i'r swydd, nid yw yn ymddangos ddarfod iddo byth gymmer) 7 d 
urddau eglwysig; ond gan iddo dderbyn egwyddorion Wickliffe yn foreu, 
gweithredai arnynt yn y canlyniad gyda mwy o gysondeb a dianwadalwch 
na llawer, ac efallai iddo eu cario allan yn mhellach na Wickliffe ei hunan, 
na nemawr o'i ganlynwyr. Ymddengys ei fod yn dal allan annghyfreith- 
londeb llwon ar bob achlysuron, a rhyfel yr un modd, a'i fod yn gwadu 
bawl yr offeiriaid i'r degymau; a gellir meddwl na roddai efe nemawr fri 
ar yr offeiriadaeth ei hunan, ac o ganlyniad, ni chyfrifai bod urddau 
eglwysig, neu urddau esgobol, yn angenrheidiol er cymhwyso un i bre- 
gethu yr efengyl ; am ba achos y gelwid ef, nid y " Gweinidog parchedig," 
ond y " Llej'gwr dysgedig," ac weithiau hwy a'i galwent ar enwau drwg a 
gwaradwyddus. 

Yr oedd efe yn wrthwynebwr trwyadl i ragfarn ac erledigaeth gref- 
yddol ; gan ddal allan nas meddai llysoedd eglwysig na gwladol, offeiriaid 
nac ynadon, hawl i ymyraeth a materion cydwybod y deiliaid. Mae yn 



HANKS Y CYMRY. 267 

amlwg fod Walter Brute, yn eangder a chywirdeb ei syniadau, gannoedd 
o flyneddocdd o flaen oi oes. 

Pa hyd y bu efe yn llafmio ar hyd a lied y wlad. i daenu ei egwyddorion 
crefyddol, cyn i'r myneich a'r ofFeiriaid pabaidcl ei atal, a'i ddwyn ger 
bron y llywodraethwyr fel heretic a therfysgwr, nis gellir cael allan ar hyn 
o bryd ; ond y mae yn debyg ei fod wedi cael rhai blyneddoedd o ham- 
dden, y rhai a dreuliodd ere yn ddiwyd, ac i'r dyben goreu, gan daenu 
egwyddorion y gwirionedd trwy siroedd HenfFordd, Brycheiniog, a Maes- 
yfed. Dysgai y hobl yn y rhandiroedd crybwylledig, o'r neilldu ac yn 
gyhoeddus, yn nhai yr amaethwyr a phalasau y bonedd; a chynnorthwyid 
ef yn efFeithiol yn yr ymdrech clodwiw i efengylHddio y gororau hyn o 
Gymru, gan ei ddau gyfaill mynwesol, Mr. William Swinderby, a Mr. 
Stephan Ball, y rhai oeddynt bregethwyr enwog am en duwiolfrydedd, ac 
eglurder en syniadau am egwyddorion crefydd. O'r diwedd cynhyrfodd 
ufFern gynddaredd ei ofFerynau yn erbyn y gwyr da hyn ; a chafwyd 
awdurdodiad odditan law y brenin Rhisiart II., tna'r flwyddyn 1392, cyf- 
eiriedig at bendefigion a bonedd swydd HenfFordd, ac at faer y ddinas, yn 
eu hawdurdodi i erlyn Walter Brute, dan yr achwyniad o bregethu cyfeil- 
tornad yn yr esgobaeth a'r ardaloedd cylchynol, ac o gynnal cyrddfeydd 
annghyfreithlawn ; ac yn y canlyniad i hyn, ymneillduai Brute a'i gyd- 
lafurwyr i ranau mwy annghysbell o Gymru, gan gario eu gwaith yn 
mlaen mewn modd mwy dirgelaidd. Ond fe'u daliwyd o'r diwedd, ac a'u 
dygwyd i brawf; canys y mae Fox yn crybwyll am Swinderby, cyfaill 
Wallet Brute, iddo gael ei losgi am ei bvoffes, yn Maes y'Gofaint, Llun- 
dain, yn y flwyddyn 1401. Ni fynega Hanosydd y Merthyron i ni pa beth 
a ddaeth o Brule; ond oddiwrth yr hyn a ddywaid am eofndra ei ddiffyn- 
iad ar ei brawf, y mae yn debyg mai yn y cyfFelyb gerbyd tanllyd y cafodd 
yntau fyned adref i dangrtefedd. 

Nid yw yn annhebyg fod yr ofFeiriad dysgedig, a'r bardd enwog, Sion 
Cent — yr hwn a ddygwyd i fynn gan dylwyth y Scudamores, yn swydd 
HenfFordd — wedi derbyn egwyddorion y Lolardiaid, yn benaf'trwy Walter 
Brute a'i gydlafurwyr; ac yr oedd y gwr hwnw, er ei fod mewn urddau 
ofFeiriadol, yn gwrthdystio yn eofn yn erbyn cyfeiliornadau eglwys Rhuf- 
ain, ac yn dynoethi drwgfucheddau yr ofFeiriaid yn ddiarbed, fel y dangos- 
wyd yn y Chweched Ddarlith (t.d. 135, 136.) Ac o'm rhan fy hun, y mae 
rhyw ddirgel dyb ynwyf y gallasai yr hen wron, Owain Glyndwr, fwynhau 
hynorddiadau crefyddol y dywededig Sion Cent, yn ei ddyddiau diweddaf, 
y rhai a dreuliodd efe, fel y tybir, yn nhy ei ferch Scudamore ; i'r hwn 
deulu yr oedd Sion Cent, yr ofFeiriad goleuedig, yn gapelwr tua'r un adeg. 

Tua'r flwyddyn 1383, yr oedd gan Eglwys Khufain ddau ben anffaeledig, 
y naill yn chwythu tan a brwmstan melldith ac ysgymundod ar y Hall — 
sef, y Pab Urban, yr hwn a breswyliai yn Rhufain ; a'r Pab Clement, yr 
hwn a gyfaneddai yn Avignon. Yn y flwyddyn uchod, cyhoeddai Urban 
alwad awdurdodol ar bawb a ofalent am fFyniant crefydd, i wregysu eu 
harfau, ac ymfyddinaw yn mhlaid y fFydd, ac yn erbyn Clement a'i gan- 
lynwyr; gan addaw r i'r rhai a ymrestrent yn yr achos yma, yr unrhyw 
oilyngdod, maddeuant, a rhagorfreintiau, ag a ganiateid i'r rhai a ym- 
roddent gynt i ryfeloedd y groes, ac a gollent eu bywydau ynddynt. Bu 
y cyhoeddiad yma yn dra llwyddiannus yn Lloegr, yr hyn a achlysurid 
efallai trwy fod y "Tad Santaidd " wedi ethol Sais i fod ei gadlywydd 
eglwysig — sef, Henry Spencer, esgob Norwich. Wedi i'r rhyfelwr parch- 
edig (?) hwn gael cymhorth mewn gwyr ac arfau gan senedd Lloegr, 
cychwynai ar ei gadgyrchiad yn llawn o sel ddallbleidiol, a chanddo dan 
ei lywyddiaeth fyddin o haner can' mil o wyr traed, a dwy fil o f;.rchogion, 



268 DAJILITHIAU AR 

Wedi lladd a llosgi a gwneyd difrod ofnadwy ar y Fflandrwysiaid — y rh&i 
mewn gwirionedd a addefasent uchafiaeth Urban — cyfarfu Siarl VI., 
brenin Ffrainc, & hwy, yn blaenori byddin alluog; a gwnaeth ddifrod 
mawr arnynt, fel y bu dda i'r esgob, a'r gweddill o'i fyddin benboeth, 
gael dychwelyd i Loegr am nodded. 

Y fath ryfel a hon, yn mha un yr oedd crefydd yn cael ei darostwng i'r 
fath ddybenion annbeilwng, a gyffrodd ddigofaint WlcMiffe, fel y cydiodd 
yn ei ysgrifell unwaith drachefn, er ei fod eisoes ar gil einioes, ac yr ysgrif- 
enodd yn erbyn y fath gadgyrchiad yn eofn a diarbed, gan ymliw a'r Pab, 
a gofyn, Pa fodd y beiddiai ef gymmeryd arwydd o Grist ar y groes — yr 
hwn sydd arlun o heddwcb, trugaredd, a chariad — yn Human i arwain 
Cristionogion i ladd eu gilydd, er mwyn dau gau offeiriaid, ac i ormesu y 
byd Cristionogawl, yn waeth nag y gormesai yr luddewon Grist a'i apos- 
tolion? " Pa bryd," medd efe, "y bydd i ofFeiriad trahausfaich Rhufain, 
ganiatau trwyddedau i ddynolryw i fyw mewn heddwch a chariad, fel y 
mae yn gwneyd yn awr iddynt i ymladd a'u gilydd, a llofruddio y naill y 
Hall?" Cyffrodd hyn gynddaredd Urban yn ofnadwy; ac y mae yn dra 
thebyg y buasai yn dwyn trallod nid bychan yn ei ben, pe y bhasai byw 
ychydig yn hwy; ond o fewn corph y flwyddyn ganlynol, bu farw Wick- 
liffe mewn heddwch, yn ei blwyf ei him, ac ehedodd ei ysbryd i fynwe« 
ddyogel ei Brynwr, o gyrhaedd y Pab, a holl offer ei gynddaredd. 

Ni bu y diwygiwr Cymreig yntau, Walter Brute, yn ol o wneyd ei ran er 
cynnorthwyo breichiau WicJcliffe, gan wrthw3 r nebu cyhoeddiad y Pab, a 
dyfarnu cadgyrchiad gwaedlyd esgob Norwich, fel yr ymddengys oddi- 
wrth yr achwyniadau a roddwyd i'w erbyn yn mhen rhai blyneddoedd ar 
ol hyn — sef, pan y'i gwysid i ymddangos y waith gyntaf o flaen John 
Tresnant, esgob Henffordd. Efe a gyhuddid yn bendant ar yr achlysur 
hyny, o ddadgan yn gyhoeddus, di-gel, a bwriadol, fod y sawl a bregeth- 
ent neu a gyhoeddent y maddeuadau a ganiateid gan yr uchel esgob i'r 
rhai a gynnorthwyent amcan y parchedig dad, arglwydd Henry, trwy rad 
Duw, esgob Norwich, pan ymgymmerth a'i daith i ymladd dros y Tad 
sanctaidd, y Pab — yn ymbleidwyr a hereticiaid ; ac nad oedd yn ngallu y 
Pab, nac un dyn arall, ganiatau y fath faddeuadau.* Hefyd, ei fod yn 
fynych yn dywedyd, ac yn dadleu yn gyfFredin, mai yr Annghrist, a 
thwyllwr y bobl, oedd y Pab; a'i fod yn hollol wrthwyneb i gyfraith a 
buchedd Crist. Hefyd, ei fod wedi dadleu, ac ymdrechu i enill dynion 
i gredu, nad oes un dyn yn rhwym i roddi degymau neu offrymau; ac os 
bydd neb yn dewis rhoddi, y gall efe eu rhoddi i'r neb y myno. Heblaw 

* Y pab Urban a addawai faddeuant eyflawn o'u holl bechodau, nid yn unig i bawb 
a groesent y moroedd yn yr ymrafael hono, ac a ymgymmerent yii bersonol yn y 
cadgyrchiad gwaedlyd hwnw, yn erbyn Clement, ei withymgeisydd am gadair Pedr, 
a'i gefnogwyr — ond hefyd i bawb a ymroddent i dalu i unrhyw nifer o filwyi galluog 
a anfonid allan i'r cyfryw ymgyrch; ac hyd yn nod i'r rhai oil a gyfranent ryw ran 
o'u da i esgob Norwich, tuag at ddwyn traul y cadgyrchiad. Geirid y Maddeueb 
yn y modd canlynol: — "Trwy awdurdod apostolaidd a ymddiriedwyd i mi i'r per- 
wyl yma, yr ydym yn dy ryddhau di, A.B., oddiwrth bob pechod'au a gyfFesir a'th 
enau, tra yn edifeiriol dy galon ; ac o'r rhai y buasit yn eu cyffesu, pe y daetbent 
i'th gof ; ac yr ydym yn caniatau i ti faddeuadau eyflawn o bob math o bechodau ; 
ac addawwn i ti gyfran o wobrwy yr holl gyfiawnion, ac o iachawdwriaeth dragy- 
wyddol ; a chynnifer o ragorfreintiau ag a ganiateid i'r rhai a elent i ry fela am y 
Tir Sanctaidd, nyni a'u caniatawn i ti ; ac o holl w^ddiau a buddion yr eglwys, y 
Gymmanfa Gyftredinol, a'r Eglwys Lan Gatholig, y'th wnawn yn gyfranog." — 
Pa ryfedd i ddynion o ysbryd Wickliffe a Brute gyffroi yn erbyn y fath dwyll 
thraha cableddus ? 






HANKS T CYMUY. 260 

liyny, fe'i cyhuddid o ddal all an a dysgu nad ocdd abortli yr allor yn 
wir gorph Crist, namyn cofarwydd yn unig. — Dyina yr egwyddorion atn 
ddal pa rai y cyliuddid Waller Brute, Beren foreu y Diwygiad oddiwrth 
Babyddiaeth yn Nghymru, megys yr ocdd Wickliffe yn Lloegr.* 

Walter Brute, yn hyddysg yn yr Ysgrythyrau, ac yn gadarn yn y fFydd, 
a ysgrifenodd ei amdaiflyniad, ac a'i rhoddodd i'r esgob. Yn yr amddi- 
ffyniad bwaw y mae yn dywedyd niai Cymro ydoeddi ac os oedd neb yn 
allnog i ddangos trvvy yr Ysgrythyrau ei fod yn cyfuliorni yn yr athraw- 
iaethau a ddysgai i'w gydwladwyr, y derbyniai efe argyhoeddiad yn 
ostyngedig a llawen ; ond na roddai efe ddim coel ar eiriau dynion, na 
byddent yn seiliedig ar yr Ysgrythyrau. Yna rboddai gyfles gryno o'i 
ffydd iddynt, yn yr hon yr addefai fod Crist yn Dduw ac yn ddyn ; iddo 
farw yn abertb drosbecbod; ac niai efe yw unig Frenin, Offeiriad, a 
Phropbwyd ei eglwys. Yn ddiweddaf, tystiai yn groyw ei fod ef yn credu 
mai yr Annghrist" yw y Fab, a bod Pabyddiaetb yn groes i'r gwirion- 
edd : a therfynai, gan ddatgan ei fod ef yn barod i ddyoddef yn llawen er 
mwyn y gwirionedd. 

Wedi i'r esgob ddarllen amddiffyniad Walter Brute, gan nas gallai wrth- 
brofi ei osodiadau eglur a dysyml, efe a gymmerai arno fod yr ysgrifen 
bono yn rhy fer ac aneglur ; ac am hyny deisyfai amo ysgrifenu ei olyg- 
iadau yn egluracb a helaethach, a'r hyn y cydsyniai Brute yn ewyllysgar; 
yn y canlyniad, efe a ysgrifenodd ei olygiadau yn helaetb ar y pethau yr 
oedd ei farn ef amynt yn amrywio oddiwrth yr eiddo y Pabyddion, gan 
eu profi yn eglur allan o air Duw. Wedi i'r esgob dderbyn yr ysgrif hon, 
efe a benododd amser drachefn i Walter Brule yinddangos o'i flaen ef yn 
HenfFordd, yr hyn a wnaeth efe ar y dydd gosodedi"-; ac erbyn i'r diwyg- 
iwr ymddangos yn y llys, yr oedd yno luaws o esgobion, abadau, myneich, 
a boneddigion ereill, wedi dyfod yn nghyd i gynnorthwyo esgob y lie, yn 
y gorchwyl oedd ganddo mewn Haw : ac wedi iddynt dreulio tri diwrnod 
i ddarllen a phrofi amddiffyniad Brute, penderfynasant o'r diwedd ei bod 
yn cynnvvys llawer o gyfeiliornadau dinystriol, a barnasant ei fod yn euog 
o heresi ; ac ar ddydd Llun, y 6ed o Hydref, 1393, gorfodwyd y diwygiwr 
enwog hwn i ddarllen yr ymostyngiad a'r dadgyffe iad canlynol, ar groes 
mynwent HenfFordd : — "Yrwyfli, Waller Brute, yn ymostwng yn benaf 
i efengyl Crist, ac i benderfyniad y Ian eglwys, ac i gyngborau cyii'redinol 
y Ian eglwys : hefyd i farn a phenderfyniad y pedwar at'irawon ac ysgrif- 
enwyr duwio. — sef, Awstin, Ambrose, Jerome, a Gregory. Ac yr wyf, 
mewn llareidd-dra, yn ymostwng i'ch cerydd chwithau, fei y gweddai i wr 
ymostwng i'w e: gob." 

Mae y diweddar Barch. T. Jones, o Ddinbach, yn sylwi fel y canlyn ar 
y dadgyffesiad uchod: — "Fe allai mai ymadrodditd anmbendant ac an- 
eglur y papuryn uchod oedd yn acblysur i beri i Waller Brute ymostwng 
i'w ddarllen ; ac y mae yn lied debygol hefyd, er fod amryw o'r esgobion 
penaf wedi dangos ymgeisiadau a bwriadau g'.faedlyd, nad oeddynt mewn 
llawn rydd-deb i arfer tan a ffagodau, tra bu Richard yr Ail ar yr orsedd. 
Pa fodd bynag, y mae yn eglur fod Walter Brute wedi dianc yn fyw y tro 
hwn, er mai nid a chydwybod diarcholl, fel y gallwn feddwl. A pha fodd 
yr ymdarawodd ar ol hyn, nid oes genym h\ sbysrwydd ; ond, oddiwrth 
lythyr cyhoedd a roisai y brenin allan yn ei erbyn ef wrth ei enw, ' ac 
ereill o blant anwiredd cyffelyb iddo,' mae yn lied amlwg fod ganddo amryw 
bregethwyr teithiol yn ei gynnorthwyo." f 

* "Cambro-lBritish Biography," by Dr. W. Ricbarc's. pp. 432—441. 
f Fox, vol. L, j . 575.— Merthyrdraith, t.d. 1133. 



270 



DARLITHIAU AR 



Yn wir, wedi pwyllo uwchben yr amgylchiad uchod, nis galhvn lai na 
synu fod cynnifer o esgobion ac urddasolion dios Babyddiaeth wedi bodd- 
loni i gymmeryd y fath rith o ymostyngiad, yn yr hwn nis gorfodid y 
cyffeswr i ddadgyflesu dim cymmaint ag un erthygl bwysig o'r gwirionedd 
a amddiffynai mor eofn a cliyhoeddus trwy ei ysgrifeniadau a'i bregethau. 
Efaliai fod Walter Brute yn rhy boblogaidd, a'i egwyddorion wedi enill tir 
rhy fawr, i'w elynion feiddio arliwys arno eithaf eu cynddaredd, rhag ofn 
y bobl.. " Efaliai liefyd nad oeddynt mewn ilawn rydd-deb i arfer tan a 
fFagodau tra yr oedd llichard yr Ail aryrorsedd," yn enwedig ar wr o 
Gymro, tra yr oedd amryw Gyinry — megys Owain Glyndwr, ac ereill — 
mewn ffafr mor uchel gyda'r penadur hwnw. 

Gan i mi grybwyll enw Owain Glyndwr yma, goddefer i mi hysbysu fy 
nirgel farn am dano — sef, nad oedd yn ddyeithr i egwyddorion y Lollard- 
iaid, nac yn hollol anystyriol o dwyll, cyfeiliornad, a llygredigaeth yr 
esgobion, yr offeiriaid, a'r myneicb ; pe amgen, ni bnasai yn anrbeithio yr 
eglwysi cadeiriol a'r mynacblogydd mor ddiarbed yn ystod ei rwysg, fel y 
crybwyllwyd yn y Ddarlith flaenorol. A bod gwybodaeth helaethach o'r 
Ysgrythyrau yn mysg ein cydgenedl yn yr oesoedd tywyll byn, nag a ellid 
ddysgwyl wrth ystyried rbwysg Pabyddiaeth, a welir wrth sylwi ar ddull 
goleu ac ysg^ythyrq] beirdd y cyfnod yma yn trin athrawiaetbau dwyfol. — 
lolo Goch, bardd teuluaidd Owain Glyndwr, a ganai gywydd gorgampus 
i'r Drindod, tna'r adeg dan sylw ; a cban ei fod yn ddyeitbr i'r rhan fwyaf 
o'm cydgenedl, hyderaf na bydd yn fiin ganddynt i mi ei ddodi yma. 



"Duw, lor v duwiau ereill, 
Dofydd a llywydd y Ileill ; 
Dawn llawn Duw yw'n llawenydd, 
Duw a weddi'wn bob dydcl ; 
Dawn yw gweddio Duw Naf, 
Duw byth nis diobeithiai' ! 
Ileb Dduw i'ni dysg, heb ddim dawn; 
A Duw agwrdd, a digawn. 
Mvvyaf y w pwys fy my wyd 
Ar Dduw byw nag ar dda byd. 
Rhodd yw, i'r rhai addewynt, 
Rhaid yw im' wybod ar hynt, 
Pwy ddeil gof, pa ddelw y gwn, 
Pa Dduw — pwy a weddi'wn ? 
P}d)yr Greawdr pob faoywbeth, 
Pob rhai byw, pob rbyw o beth. 
Pwy a wnaetb y nef hefyd, 
Pob rbyw, feirw a byw, a byd ? 
Pwy sy'n cynnal grwndwal gi)Tn 
Llawr yr adail lle'r ydym 1 
Pvry a oedd Dduw? pwy a ddaw? 
Pwy sydd piau sy eiddaw ? 
Tri'n y nef gartrefan' — 
Tadwys, Mab glwys, Ysbryd Glan. 
Tri pherson, undon Unduw ; 
Ac nid un onid un Duw. 
Nid oes fry yn eu dwys frawd 
Ond yr Unduw a'r Drindawd :-r- 
Trindawd yr Unduw ydynt, 



Ac un Duw gogoned ynt. 

Un feddiau' yn eu glandy, 

Un gadernyd, un fryd fry, 

Un fraint, un feddianc, un frys, 

Un allii, un ewyllys, 

Un don, un v/aitb da'n un wedd, 

Un Duw in' yn y diwedd. 

Gair oedd yn y Goreudduw, 

A'r Gair a ddaeth o'r gwir Dduw : 

Gwnaetbpwyd o'r Gair gwenith-bwys, 

Gnawd glan, Mab gogoned glwys ; 

Ac o ryw y goreuair 

Y ganed mab o gnawd Mair; 
Yn Metbleni, o'i fam wythlwys, 

Y ganed ef, Fab gwyn dwys ; 
A'i eni'n Fab, anian fwyn, 
O'r wyryf Fair, wir forwyn ; 
Nid o natur dyn j r toedd, — 

Eitbr o Dduw"(medd athrodd) oedd ; 

Ac o radd y Goreudduw, 

A'r Ysbryd Glan buan byw. 

Graddau y Mab goreuddoetb, 

O allu Duw oil y doeth :— 

Dau a gyssylltwyd mewn dawn, 

Duw a dyn diwyd uniawn. 

Duw yn e'n mysg, dawn a'n medd, 

A dry Gair o'i drugaredd, 

I'n dwyn i nef dan ei nawdd, 

Ddofydd a ddyoddefawdd." 



Mor iacbus y ddwyfyddiaeth ! mor eang ac ysgrytbyrol y syniadau^ ac 
mor gaeth y farddoniaeth a gynnwysir yn y llinellau uchod, pan feddyliom 



HANKS Y CYMRV. 



271 



cu bod wedi en cyfansoddi ers pedwar cant a haner o flyneddoedd yn ol ! 
Ac mor dra dystadl wrth eu hocnr a fyddai y goreuon o ganiadau crefyddol 
y beirdd Seisnig o'r un cyfnod ! 

Tua'r un adeg, sef y flwyddyn MOO, yr oedd y bardd enwog Dafydd ab 
Meredydd ab Tudur yn ei flodau; ac yn mysg ereill o'i gyfanBoddiadau 
ydynt eto ar gael, y cawn y cywydd canlyncl i'n Hiachawdwr, niegys 
creavvdwr y bydoedd:* — 



•' Credu i'r Iesu rasol 
\r w\ t\ rhag fy mod ar ol! 
Creawdr, ymerawdr im' wyt, 
Cr daf mai cywiv ydwyt ! 
])y garu yw nynu flydd ; 
Dy ofni mae pob defnydd. 
Da seiliaist, dewis aelwyd, 
Daear a nef, deyrn wyt ! 
Y byd y sydd i'A y bel, 
Wedi'i osod yn isel: 
Bu Baradwys glwys ei glog 
Ar y ddaear werdd ddiog ; 
Mac ffurfafen uwch hen byd, 
Man uchel, lie mae'n hiechyd. 

, tyfu mae'r tau 
O ryddid yr boll raddau ! 

gwydr, tywysog ydwyd, 
A dxycn y cyfiawnder wya ; 
Uchel wyd, uwchL-uv adar 
Uchelion, gwylltion a gwar! 
Tob man yr wyt, yn rnnob nerth, 
Eithr uitbrn fawr ei thralFerth ; 
Nad, dy bridwerth ni phertbyn, 



Oen i Dduw, nad yno ddyn ! 
Tyn fi i'r wysi ar 1'er, 
O lindag y creulonder; 
Derbyn, Duw gwyn, ii o gaeth, 
Yn uwylaw fy unoliaeth ! 
Gwae a fo, wrth gau ei fedd, 
Yn aros nicwii anwiredd, 
Dan ei faicb y dyn a fo, 
Annedwydd yn penydio ! 
IS id baieh ond haieh o hcchod., 
Yn y larn gwae ddyn ei fod ! 
Cyfresed berchen bedydd, 
Cyffesol difarwol fydd. 
Wylaw ydd wyf, olew oedd dda, 
Wylofua oedd chwedl Efa. 
Da, fuo.st ti, difost Ion, 
Duw lesu, wrth dy weision, 
Abram, Isag, a Siagob, 
Gwyr grym, Siosasyrn a Siob. 
Na ad roi pan fo druan, 
Enaid dy was yn y tan; 
Moes i'lu siartr ar fy ngbartref, 
Moes dynghedfen o nen nef!" 



Tuag ugain neu ddeng mlynedd ar hngain yn ddiwcddarach na hyn yr 
oedd Sion Cent, am yr hwn y crybwyllasom o'r blaen, yn ei flodau. Y gwr 
lnvn oedd frodor, fel y tybir, o Gwm tridwr, yn mblwyf Eglwys Eilian, yn 
Morganwg. Wedi niyned trwy gwrs addysg gofynol i'r perwyl hyny, efe 
a dderbyniodd urddiad offeiviadol, a bu dros ryw ysbaid yn otfeiriad Cas- 
tell Newydd yn EmlynJ ond cyn bir, efe agafodd eghvys pi wyf Cent, neu 
Kentchester, yn sv, ydd Henffordd, lie y bu yn gwasanac-thu liyd ddydd ei 
farwolaeth. Noddid ef gan y Scudamores, ceraint Owain Glyndwr, lie 
hefyd y tybir fod yr hen wron, pan fu farw. Yr oedd y gwr hwn yn un 
tra dysgedig ac ystyrbwyU, megys y prawf ei draethodau Lladinaidd ar 
Ddwyfyddiaeth, cystal a'i gywyddau Cymreig. Yr oedd yntau hefyd yn 
un o'r Lolavdiaid ; ac mor fawr oedd cynddaredd y myneich ato o'r her- 
wydd, fel y taenasant chwedlau am dano ar hyd y wlad, ei fod yn ddewin, 
yn gyfarwydd ar y gelfyddyd ddu, ac mewn cyngrair a'r diafoli ac mor 
ddiwyd y .buant with y gorchwyl o enllibio y gwr duwiol hwn, fel y mae 
enw Sion Cent yn cael ei ddefnyddio gan y maniau, yn swyddi dehev.ol 
Cymru, fel enw ellyll, er bwrw ofn ar eu plant, hyd y dydd hwn : ond y 
gwir yw, mai dyn dysgedig a duwiol ydoedd, a gwr yn byw yn mhell o 
flaen ei oes.f Er enghraifft o'i syniadau crefyddol, dodaf yma un o'i 
gywyddau. 



* Gwel Hanes y Ffydd, gan Charles Edwards, t.d. 
f Gwel y Bedyddkvr, am Chwefror, 1819, 



272 



DARLITHIAU AR 



CYWYDD O WAITH Y DR. SIGN CENT.' 



"Afraid i ddyn, derfyn dig, 

Ei rwyf na'i ormod rhyfig. 

Ni wyr Cristion afionydd 

Ba hyd yn y byd y bydd ! 

Heddyw'n arglwydd rhwydd rhan — 

Heno mewn bedd ei hnnan. 

Gwae ydyw ei bwynt gwedi bo 

Unawr dan y pridd yno ! 

Ni wisg sidan am dano 

Yn llan, ond graian a gro ; 

Ni wyl serch, ac ni pherchir ; 

Ni phryn un tyddyn o'n tir ; 

Nid a'n ol ; ni chais olud, 

Na gwin mwy'n y genau mud ; 

Ni wyl obry gwedy gwin, 

Un o'i ddeiliaid i'w ddilin ; 

Ni ddwg ran a fo gwanach ; 

Ni ddaw i'r wledd o'r bedd bach ; 

Ni ddwg dyddyn y dyn dall, 

Nac un erw'r gwan arall. 

Gwedi'i farw nid a carwr 

Gydag ef— ond gwadu y gwr ; 

Nac aur, na mud, trud troedfedd, 

Na mab iach bellach y bedd ! 

Nid a'i wraig hoyw-saig by', 

Fain wyl, o fewn ei wely ! 

Ni ddyd gordderch o ferch fain 

Ei Haw dan gwr y lliain. 

Maddeu weitbred, a meddwl 

Ymwrthod a'r pecbod pwl. 

Ocb ! pa'm y gwnai ddau ddirmyg, 

Ddiddawn d'dyn, ei Dduw yn ddig! 

Edryeh yn fynych, f 'einioes, 

Ar Grist, a'i gorph ar y groes ; 

A'i fron a'i galon i gyd, 

A'i wiwdlws gorph yn waedlyd ; 

A'i draed gwrdd mewn diriaid gur, 

A'i ddwylaw'n llawn o ddolur ! 

O'th odlau, ddyn, a'tb adlam, 

O'tb gas y cafas y cam ; 

O'tb rwyf ditbau, a'tb ryng, 

A wnai Dduw beunydd yn ddig. 

Diflrwytb oedd, fel dwy Affrig, 

I ddyn ei dda, a'i Dduw'n ddig ! 

An air i ddyn na ro ei dda, 

A byred fydd ei bara. — 

Mae Salmon, nid oedd annoeth 

O ddysg ? Fie mae Sibli ddoeth ? 

Mae tal a gwallt Absalon, 

Deg aur bryd ? dwg e' ger bron. 

Mae Samson, galon y gv\yr 

Nertbol ? P'le mae nai Arthyr ? * 

Oes a edwyn, syw ydych, 

Bridd y rhai'n rhagor pridd y rbych ? 



Afraid i lawen hj r fryd 
Ryfyg, er benthyg y byd ; 
Ni phery'r byd hoffir-wych 
Mwy na'i drem yn min y drych ! 
A fyno nef i'w enaid, 

feiau byth ef a baid. 

Dir i'r bobl, dewr yw'r bwbach, 
Ryngn bodd. i'r angau bach. 
A faco'r ddaear aren, 
A lwnc oil, fel afanc hen. 
Nid oes nerth ar a berth yn, 
Onid Duw, i enaid dyn. 
Iesu wrth gyfraith Moesen, 
Awr brid, a'n prynodd ar bren. 
Pruddlawn ydyw'r corph priddlyd, 
Pregeth oer o beth yw'r byd. 
Hoywddyn aur, heddyw'n arwain 
Caeau,f modrwyau, a main ; 
Gostwng gwan yn ei eiste', 
Dan ei law, a dwyn ei le ; 
Cynnull arian dau cannyn, 
Cyrchu'r da, carcharu'r dyn ; 
Ni roddai'n ddiau ddwyfuw 
O'i dda ddoe, er ddae o Dduw ; 
Hedd}rw mewn pridd yn ddiddim, 
O'i dda nid oes ganddo ddim ! 
A'i ddewrgorph i'r ddaeargist, 
A'i drwyn yn rhy laswyn drist; 
A'i bais o goed, hoed hydryn;J 
A'i grys heb lewys, heb lun ; 
A'i ddir hynt i'r ddaear hon, 
A'i ddeufraich ar ei ddwyfron ; 
A'i wraig o'r winllan adail, 
Gywir iawn, yn gwra'r ail ; 
A'i neuadd fawr falch galchbryd 
Yn arch bach, yn eiriach byd ; 
A da'r wlad yn ei adaw, 

1 lawr, heb ddim yn ei law ; 
LlyfTant hyll — tywyll yw'r ty, 
Os gwyl — fydd ei was gwely ! 
Yna ni bydd i'r enaid 

Na phlas, nac urddas, na phlaid. 

Am y trosedd a wneddyvv, 

A'r camoedd, tra f 'oedd yn fyw, 

Rhyhwyr fydd yn y dydd du, 

Od wyf wr, i 'difaru ! 

Astyd fyd ystad fydawl 

A ddwg lawer dyn i ddiawl. 

Medd Sant Bemad gredadyn — 

Ni fyn Duw fod nef ond un. 

Dyn na chymmered, er da, 

( Nw ,-f ami) ei nef yma, 

Bhag colli, medd meistri mawl, 

Drwy gudd, y nef dragwyddawl. 



Mod-red, yr hwn oedd un o'r rhyfelwyr dewraf. 
t Gofid trwm. 



f Gwudf-dlysau. 



HANKS Y CYMRY. 



273 



Dig yw'r cedyrn clo-cliwyrn clyd, 
lawn nas dyoganwyd; 
I >v'r gw^r llc:)i a'r tnenaich, 
, ih, dwyn digon o faich. 

Truth noeth, tract hu a wnaethost 

Na chant hwy (gwn aclnvyn tost, 

Groen du flbl, graen y\v dy fled) 

Gaervdd nef yn agored ! 

Meddir, o bydd cywir cant, 

I minau hwy a'i mynant; 

Ariau glew, ar a glywais. 

Orddwy drud, ar Dduw a drais. 

Pob' un hob na llun na lies, 

Ofer iawn, a'i feiriones; 
eddi, miloedd wiwdda 

I wlad nef, medd cf, ydd a! 

Minau, o'm dysg a'm anian, 

A thrwy liw'r Ysgrythyr Lan, 

Mi a gaf, gwiraf gwarant, 

O'i gwrs ef, y goreu sant, 

Na lewas, gwiwras gwerin, 

Dewi ar ei weddi win ; 

Na gwisgo crys gwiw ysgawn, 

Na phais, ond yr unbais rawn; 

Na llanw, yn ddisalw ei sain, 

V pot— na rhuthro putain. 

Gwn gyfraith, euriaith arab, 



Y Tad, eiriau mad, a'r Mab, 
I iiwy nef ar hynt 
Am ei gael, ymogelynt ! 
Astud wyf, ystod ofwy, 
Ystyru twyll, ystyriant hwy, 
Nad o wlcddau, gau gynicn, 
Ydd air i nef, ddioer nen ! 
Rhyfalch ydynt yn rliwyfaw 
Rhyfig — Duw yn ddig a ddaw; 
Pan (Ulel dydd y fain arnam, 
A chosb am bechod a cham ; 
Am yr hawl, a'r mawr hwyliaw 

Y farn ddig ar frys a ddaw ; 
Pob ]>laid dyfynir, pob blin, 
Gar ei iron, y gwir Frenin. 

Ni ddicbon brawd gwr tlawdgall, 
Na'r Haw ymddiried i'r Hall ; 
P> pwyth byd, er peth bydawl, 
Er da ydd a'r dyn i ddiawl ! 

Profais i, megys prif-fardd, 
Pawb o'r byd, wr byfryd, hardd ; 
Profais yn rhwydd arglwyddi — 
Tlawd, cyfoethawg, rywiawg ri'; 
Nid cywir gradd o naddyn' — 
Nid oes iawn gyfaill ond Un ! 
Er neb ni tbores Iesu 
Ei lan gyfeillach a'i lu." 



Dyna i chwi ddernyn gan Gymro, yn cynnwys duchan mor rymus ar 
lygredigaeth y myneich a'r ofFeiriaid Pabaidd a dim a gynnyrchodd 
ysgrifell ei gytbeswyr enwog, Jerome a Husa, yn Bohemia; ac fel hyn yr 
oedd yn deilwng i'w gyfrif yn un o ser boreuol y Diwygiad Protestanaidd 
yn Ngbymru. Ond fe debygid i ffurfafen grefyddol Cymru dywyllu eil- 
waith ar ol hyn, cyn ei myned hi yn ddydd ; canys y Pab, a'i gynnrycli- 
ytld ffyddlawn — archesgoh Caergaint — wrth ganfod parodrwydd y Cymry 
1 dderbyn syniadau y Loleriaid, a ymroisant i benu i'r esgobaethau Cym- 
feig ddynion y gallent ymddiried ynddynt y gwnelent eu goreu i gadw y 
wlad yn y tywyllwch ; a difuddid o'u bywiolaethau ofFeiriaid neu esgobion 
a feiddient ddyrchafu eu lief yn erhyn geugred a llygredigaeth yr eglwys. 
Er hyny y beirdd nid ymatalient; ond fel ben brophwydi Duw yn Israel 
gynt, a gair Duw yn llosgi yn eu hesgyrn, nes cyfodi o honynt eu lief, i 
fynegi i'r bobl eu camweddau ; felly yr oedd ysbrydoliaeth yr awen yrr 
disgyn ar ambell i fardd goleuedig, fel nas gallent ymatal ; ac irad y 
cwynent o herwydd cyflwr eu cenedl. Y mae y tystiolaethau hyn mor 
ddyddorawl, fel nas gallaf ymatal rhag rhoddi engraifft neu ddwy eto o u 
cyfansoddiadau. 

Iortverth Fynghoyd, bardd o Forganwg, a ganai taa diwedd y bymtheg- 
fed ganrifj sef 1460, fel y canlyn : — 

" Er rlioi niwl ar yr hen iaith, 
O'r un niwl yr awn eilwaith. 
Swyddau gwlad sy heddyw gloff, 
A swydd eglwys sydd oglofF. 
Galr yr euog ar gywir, 
Ag arian ef a'i gyr yn wir. 
Aeth anwir ar fath enyd, 
Aeth y gwir ar feth i gyd." 
Rhif. 10. 



274 DARLITHIAU AR 

A thrachefn, tua'r flwyddyn 1500, canai Tudur died, bardd o Wynedd, ar 
yr un testyn, sef ffyniant anwiredd yn y tir, gan ddywedyd — 

"Nid dim gan y to yma, 
Trwy lid oil, ond treulio da. 
Nid er da'r nn y doi'r draul, 
Ond drwg weithred rhyw gythraul. 
Car yn cyhuddo arall— 
Hawdd i'r Haw gyhuddo'r Hall. 
Nithied bawb, noetlied heb wir, 
Fai ei gilydd, ef a goelir. 
Gair a drig ar y drygwaith, 
A'i liwio i'r gwaed lawer gwaith. 
Goreu yw dal y gair du 
A niweidiol, na'i wadu. 
Atal saetb, nid dilys hyn, 
A el unwaith o linyn." 

Ac oddeutu yr un cyfnod — sef tua diwedd y bymthegfed, neu ddechreu yr 
unfed ganrif ar bymtheg — yr oedd bardd enwog y dyfynais ran o'i waith 
eisoes (gwel tudal. 136) — sef Gruffudd ab Ieuan ab Llewelyn Fychan, o'r 
Llanerch, yn swydd Bdinbach — yn gwrtbdystio mor eglur ac eofn yn 
erbyn cyfeiliornadau eglwys Rhufain ag y gwrthdystiai Luther a Chalfir. 
yn mhen deng mlynedd ar hugain ar ol hyny. 

Yr ydym wedi bod eisoes yn lied faith gyda gwawriad egwyddorion y 
Diwygiad yn Nghymru ; ond hyderaf, gan mai dyna brif destyn y Ddar- 
litb hen, na cbyfrifir y dyfyniadau blaenorol yn flin gan neb meddylgar. 
Awn rhagom. — Yn fuan wedi i Luther a'i gydlafurwyr ddechreu dadblygu 
Human y Gwrthdystiad ar y cyfandir, darfu i'r gwiwglodus William Tyndale 
— gwr a anwyd ar gyhlniau Cymru, os nad oedd efe yn Gymro ei hnnan,* 
ac a ddygasid i fynu yn holl ddysgeidiaeth Rhydychain a Cbaergrawnt — ■ 
ymroddi i gyfieitbu yr Ysgrythyrau i'r iaith Seisnig; a chan y gwyddai yn 
dda nas beiddiai gynnyg argraftu ei gyfieithiad yn Lloegr y pryd hyny, 
efe a aeth drosodd i'r Almaen ; ac wedi ymweled a. Luther, yn nghyda 
diwygwyr enwog ereill yn y gwledydd hyny, efe a ymsefydlodd yn nhref 
Antwerp, tra fu yn argraffu y Testament ISlewydd ; ac yn mhen ychydig 
flyneddoedd, efe a symudodd i Hamburg, lie yr argraftbdd efe yn gyntaf 
bum' llyfr Moses, ac yna yr holl Feibl, yn yr iaith Saesoneg. Efe a gyn- 
northwyid yn y gwaith pwysig hwn gan Miles Cover dale a John Rogers. 
Mae yn debyg i'r eiliadon cyntaf o'r Testament Newydd yn Saes'neg, gan 
Tyndal, gael eu dwyn drosodd i'r deyrnas hon, tua'r flwyddyn 1526; ond 
Wclsey, yr hwn oedd y pryd hyny mewn rhwysg tywysogaidd^ a anfonodd 
gyhceddiad allan, yn cynnwys gwaharddiad pendant i neb i'w dderbyn 
na'i ddarllen. Ac yn fuan wedi hyny, Tonstal, esgob Llundain, a Syr 
Thomas More, Arglwydd Ganghellwr y deyrnas, a anfonasant ac a bryn- 
asant yr holl argvaffiad; ac wedi cael y llyfrau drosodd, fe'u llosgwyd ar 
groes St. Paul. Ond ychydig a feddylient hwy, wrth ymlawenhau yn y 
goelcerth hono, bod yr arian a dalent am y Testament Newydd, yn gallu- 
ogi y Diwygwyr i fyned rhagddynt gydag argraffiad cyflawn o'r Ysgryth- 
yrau, yr hwn a ddygid allan yn mhen ychydig flyneddau ; ac er i'r 
cyfieitbydd llafurus ddyoddef merthyrdod yn fuan yn wobr ei lafur, fe 
wreiddiodd yr had a hauwyd ganddo yn ddwfn, ac enillodd y llyfr a gyf- 
ieithwyd ganddo ddylanwad cyiFredinol ar drigolion y gwledydd a arferent 
yr iaith Saes'neg. 

* Haerir yn y " Gwladgarwr," ond nis gwn ar ba seiliau, mai Cymro ganedig o 
swydd Fflint ydoedd efe.— Gyfrol iv., tudal. 1. 



HAKES Y CYMRY. 275 

Yn gymmaint ag nad oedd Hani VIII. yn ddiwyjriwr egwyddorol, yr 
oedd amgylchiadau y Diwygiad a'r diwygwyr yn dra chyfhewidiol yn 
ystod ei deyrnasiad ef — weitniau byddai Cranmer a'i gyd-ddiwygwyr yn ei 
ffafr, a'r pryd hyny rhoddid anogaeth freninol allan i gyfieithu, argraffii, 

a lledaenu yr Ysgrythyrau drwy y wlad ; a gwelid bod y Diwygiad n 
yn cael ei gludo ar frig y don gref, i uchelfanau yr ynys ; ond yn y man, 
Anne Boleyn yn colli y ffafr freninol, ac yn fuan wedi hyn ei bywyd, 
a'r Diwygiad Protestanaidd megys pe buasai yn gwyleiddio, ac yn encilio 
yn ol. Ond pa fodd by nag, fe ddarfu i Ilarri, yn ei eiddigedd dros ei 
arbenicter eglwysig, cystal a than ddylanwad ei drachwant i arian, ym- 
roddi i lwyr ddarostwng yr lioll fynachlogydd trwy Gymru a Lloegr, a 
dystrywio yr holl ddelwau, pa le bynag y ceid gafael arnynt. Ar y neges 
yma, anfonid Ellis Price a John ab Rhys i ymweled a mynachlogydd 
Cymru ; a dywedir fod y boneddwr cyntaf a enwid, pan ar ei ymweliad 
trwy esgobaetb Llanelwy, wedi cael yn Llandderfel, yn lied agos i'r Bala, 
ddelw fawr, a elwid " Derfel Gadarn," yr hon a berchid yn fawr gan lawer 
yn Ngwynedd; a'r dirprwywr, Mr. Price, a ddywedai fod rhwng pump a 
a chwc' chant o bererinion wedi dyfod i addoli ger bron y ddelw hon, yn 
ystod yr amser y bn efe yn y fan lie yr oe'd hi. Rhai o'r pererinion hyn a 
ddygent eu hanifeiliaid, ereill eu harian, i'w hoffrymu i "Derfel Gadarn," 
neu fel y gelwir hi mewn rhai o'r hen ysgrifau, "Darfel Gatheren," gan 
fod y lluaws yn credu bod gan y ddelw hon ddylanwad i gadw o unern 
bawb a oii'ryment iddi yn haelionus ac ewyllysgar. Ac yn esgobaeth Ty 
Ddewi yr oedd delw Mair, a chanwyll gwyr fav/r yn ei Haw, yn cael parch 
addoladwy gan y lluaws, y rhai oeddynt dra choelgrefyddol.* 

Yn y flwyddyn 1538, wedi gorphen yr argraffiad diwygiedig o'r Ysgryth- 
yrau, rhoddodd y brenin orchymyn allan i'w holl ddeiliaid ei ddarllen yn 
ddiarswyd; ac i'r offeiriaid osod un Beibl yn mhob eglwys, ac anog y bobl 
i'w ddarllen, fel gwir air Duw. Gorchyvnynai hefyd, bod i bregeth gael 
gael ei thraddodi yn iaith y bobl, yn mhob eglwys,' anwalth bob tri mis o 
leiaf, fel y gallai y bobl glywed yr Ysgrythyrau yn cael eu hagoryd. 

Pan dynwyd y mynachdai i lawr, penwyd cyfiog blyneddawl i'r abadan 
dros eu hoes; a gosodid y myneich mewn bywioliaethau eglwysig can 
gyrtted ag y delent yn weigion ; a thrwy hyny cafodd llawer o'r plwyi'ol- 
laetbau eu ]ierchenogi gan elynion gwaethaf y Diwygiad. f 

Yn y flwyddyn 1546, cyhoeddwyd y llyfr argraffedig cyntaf yn yr iaith 
Gymraeg, debygid, ar draul un Si/r John Price, fel y tybir. Cynnwysai 
y llyfr hwn y Wyddor G3^mraeg, Dyddlyfr, Credo yr Apostolion, y Deg 
Gorchymyn, a rhai pethau ereill. % Ac yn y flwyddyn ganlynol i hon, 
debygid, yr argraffodd Mr. William Salisbury, o swydd Ddinbach, Eirlyf'r 
Saesneg a Chymraeg, er cynnorthwyo ei gydwladwyr i ddeall yr iaith 
Saesneg. Yn y flwyddyn 1551, darfu iddo gyhoeddi llyfr Cymraeg dra- 
chefn, yn cynnwys cynnifer o ranau o'r Ysgrythyrau ag a ddarlienid yn 
yr eglwysi ar amser cymmun ar y Sabbath, ac ar ddyddiau gwyl, trwy y 
flwyddyn. § Yr oedd hyn yn ychydig gynnorthwy i'r Cymry ; ond nid 
oedd yr Ysgrythyrau wedi eu hargraffu yn Gymraeg eto ; ac yr oedd y 
bobl gyffredin yn suddedig yn nhywyllwch caddugawl Pabyddiaeth, a'r 
cyfFredin o'r offeiriaid nid oeddynt nemawr amgen eto. Syr William Her- 
bert, yr hwn a gafodd ei wneuthur y pryd hyn yn iarll Penfro, Syr John 
Price, a Mr. William Salisbury, oeddynt fwyaf ymdrechgar er goleuo eu 
cydgenedl y pryd hwn. 

* Gwel Hanes Crefydd yn Nghymru, t.d. 409. 
t Burnet's History of the Reformation' p. 190. Neal's History of the Puritans, voL i. 

I Williams of Defvnoafs Catalogue. 5 Ibid. 



276 DARLITHIAU A.R 

Yr oedd hyn yn nheyrnasiad y brenin ieuanc, Iorwerth VI., yr hwn a 
olynodd Harri VIII. yn y llywodraeth, yn y flwyddyn 1547. Yn yspaid 
byr teyrnasiad y penadur ieuanc duwiol hwn, cafodd egwyddorion y 
Diwygiad gefnogaeth gysson a grymus ; ond y mae yn amlvg bod llawer 
o'r offeiriaid a'r esgobion wedi cymmeryd arnynt gefhogi y Diwygiad, er 
rhyngu bodd i'r l'hai oeddynt mew'n awdurdod, er nad oeddynt amgen na 
Phabyddion; canys can gynted ag yr esgynodd Mari i'r orsedd, ac yr 
amlygodd ei hunan yn benderfynol i bleidio Pabyddiaeth, trodd lluaws o 
honynt yn wrthwynebwyr atgasaf i'r Diwygiad, ac yn erlidwyr creulonaf 
ar y diwygwyr cydwybodol : o'r cyfryw yr oedd Anthony Kit chin, esgob 
Llandaf ; Arthur Ridkeley, esgob Bangor ; a Robert Parfew, esgob Llan- 
elwy. Yr unig esgob Cymreig a ddaliodd ei broffes yn ddianwadal, ac 
felly a brofai ei fod yn feddiannol ar egwyddor a cbydwybod yn ngwein- 
yddiad ei swydd, oedd y duwiol Robert Far rar, esgob Ty Ddewi; ac o'r 
herwydd, efe a gollodd ei esgobaeth yn fuan ; a Phabydd ffyrnig, o'r enw 
Dr. Henry Morgan, a benodwyd i'r esgobaeth yn ei le — yr hwn, yn mhen 
ychydig fisoedd a ddyfarnai y duwiol Ffarrar i gael ei rwymo a chadwyn 
wrth bawl, ger croes Caerfyrddin, a'ilosgiyno; a dywedir i un o'r enw 
Richard Jones fyned ato, ychydig cyn iddo ddyoddef, gan ddywedyd fod 
yn ddrwg ganddo ei fod i ddyoddef y fath farwolaeth boenus ; i'r hyn yr 
atebai yr esgob duwiol, " Os gwelwch fi yn syfiyd unwaith yn y tan, na 
chredwch fy athrawiaeth ; " ac felly, pan oedd y t&n yn llosgi oddiamgylch 
iddo, a'i ddwylaw yn syrthio oddiwrtho, efe a safai yn amyneddgar, heb 
syfiyd dim, nes i un Richard Gravel ei daro ar ei ben a ffon, fel y cwymp- 
odd efe i lawr. 

Pysgodwr o dr^f Caerdydd, o'r enw Rawlins White, wedi clywed y 
diwygwyr yn pregethu, yn amser Harri VIII., a gafodd ei argyhoeddi 
o gyfeiliornadau Pabyddiaeth ; a phan argraffwyd y Beibl yn yr iaith 
Saes'neg, gan ei fod yn analluog i ddarllen ei hunan, efe a anfonodd ei 
fab bach i'r ysgol i ddysgu darllen, fel y gallai ddarllen y llyfr dwyfol 
iddo ; a thrwy hyny efe a ddaeth yn hyddysg iawn yn yr Ysgrythyrau yn 
fuan, ac yn alluog i hyfforddi ereill yn egwyddorion y gwirionedd. Yn 
nheyrnasiad Iorwerth VI., efe a gymmerai ei fab i'w ganlyn i dai ei gyf- 
eillion a'i gymmydogion, i ddarllen yr Ysgrythyrau iddynt »' ac yntau a'u 
heglurai iddynt, gan eu hyfforddi yn y pethau a berthynent i'w heddwch. 
Ond yn nheyrnasiad y frenines Mari, cafodd yntau ei ddedfrydu, gan 
Anthony Kitchin, esgob Llandaf — yr hwn, dan y teyrnasiad blaenorol, a 
gymmerai arno ei fod yn Brotestant— i gael ei losgi yn Nghaerdydd, ar 
ddiwrnod marchnad. Wedi ei ddyfod at y pawl lie yr oedd i ddyoddef, 
disgynodd ar ei liniau, a chan gusanu y ddaear, dywedai, "Daear i'r 
ddaear, pridd i'r pridd; tydi yw fy mam, ac i ti y dychwelaf." A thra yr 
oedd y tan yn ei losgi, Uefai a, lief uchel, "O Arglwydd, derbyn fy enaid." 

Un o'r enw William Nichol hefyd, o Hwlffordd, yn swydd Benfro, a gaf- 
odd ei losgi yn y dref hono, ychydig amser cyn marwolaeth Mari, am iddo 
ddywedyd rhywbeth yn erbyn Pabyddiaeth. Cawn enwau ereill o'n cyd- 
genedl a ddyoddefasant ferthyrdod dros y gwirionedd yn Lloegr, yn ystod 
y teyrnasiad yma — megys, John ah Rhys, Phylip Humphrey, John David, 
Henry David, Robert Samuel, John Floyd, John Gwynne, James Harris, 
Robert Williams, ac ereill.* 

Ond, o drugaredd, fe fyrhawyd dyddiau terfysglyd y frenines greulawn 
a dallbleidiol Mari; ac wedi teyrnasu o honi bum' miynedd a phedwar 
mis, hi a fu farw — wedi peri llosgi, yn yr yspaid byr hwnw, ddau cant a 

* Fox's Mirtyrs. 



HANKS Y CYMRT. 277 

phedwar ugain a phedwar o rai rhagorol y ddaear, yn unig am on hymlyn- 
lad wrth air Dinv, ac wrth dystiolaeth Iesu Grist, heblaw achlysuro marw- 
olaetb llawer ereill mewn carcharau.* 

Oddivvrth y crybwyllion uchod, gwelwn nad llawer a ferthyrwyd yn 

Nghymru; ac nid rnyfedd, gan foa y bobl heb Feibl, i" anciau 

rthyron ; a chan fod yr esgobion a'r offeiriaid yn Babyddion rhith- 

Brotestanaidd, nicl rhyfedd mai ych; nai egwyddorion Protestan- 

iaeth yn mysg y bobl. 

Yn nechreuad tevrnasiad y frenines Elisabeth, gwnaed y ddeddf am 
unfrurfiad mewn pethau crefyddol, ac achlysurodd byny ymraniad galarus 
yn myddin y diwygwyr Protestanaidd — y nail] ran o honynt a ehvid yn 

Ddiwygwyr yLlys;" a'r lleill, na cbytuncnt a gosodiadau y ddeddf 
grybwylledig, a clvvid "Puritaniaid." Yn wir, yroedd badau yr ymraniad 
yma wedi dechreu blaguro yn mysg y cynnulh idfaoedd Seisnig a ft urfiasid 
ar y cyfandir, gan y Protestaniaid a ffoisent o Loegr rhag cynddaredd y 
frenines Marii y naill blaid o ba rai a fynai gyflawni addoliad dwyfol yn 
unol a'r trefniadau awdurdodedig gan lorwerth VI.; a'r Hall a fynai yn 
hytrach y dull arferedig gan y diwygwyr Swissaidd, am eu bod yn ei gyfiif 
yn fwy syml, ac unol &g arferiad y brif eglwys yn oesoedd borenaf (Jrist- 
ionogaetn : a phan y caniatawyd iddynt ddychwelyd i'w gwlad eu bunain, 
yniad Elisabeth i'r orsedd, dygasant eu dadl o barth y defodau per- 
thynol i addoliad crefyddol i'w eanlyn. 

Pan gadarnhawyd deddf yr Unlfurfiad, cwynai y Puritaniaid yn dost, 
bod cynnifer o ddefodau ofergoelus Pabyddiaeth — y rbai y gobeithient 
hwy am danynt eu bod wedi eu dii'odi trwy y Diwygiad Proteotanaidd — 
yn cael eu hadnewyddu trwy y ddeddf lion, a'u barddodi ar y wlad, megys 
lau drom, trwy awdurdod freninol ; a dadleuent nas gallent hwy gydfFurfio 
o herwydd cydwybod. Er byny, yr oedd y Puritaniaid eu bunain yn rhan- 
edig yn eu gwrtbwynebiad i'r cyfansoddiad nev.ydd yma ar yr eglwys : y 
naill a ofynent am iwyr ddifodiad yr hyn oil a wnaed tuag at sefydlu cref- 
ydd wladol, a bod i eglwys Loegr gael ei ffurfio yn hollol ar gynllun eglwy.s 
Genefa; end y blaid dyneraf, a mwyaf cymmedrol, ni cheisient ycbwaneg 
na rhyddid cydwybod i gynnal addoliad crefyddol fel y barnent hvry eu 
bunain ei fod yn fwyaf cysson a gair Daw. *0nd yr oedcl y frenines yn 
fwy boil' o Babyddinetb nag o Buritaniaeth ; yn unig nis gallai oddef y 
meddwl am i neb g lei ei gydnabod yn ben yr eglwys yn ei tbeyrnas, ond 
ei luman ; ac am hyny, caniatai i elynion Puritaniaeth arfer pob dicbeli, 
a defnyddio llymder y gyfraith i'w llethu ; ac felly sefydlwyd yn Mrydain 
Hurf o grefydd a ysgarai yr eglwys Seisnig oddiwrtb eglwys Rhufain ar un 
Haw, ac oddiwrtb yr eglwysi diwygiedig mor llwyr ar y Haw arall ; ac ar 
yr un pryd, gosodwyd sail i 3 r nr-ysonau ac ymbleidiaeth barbaus yn y 
deyrnas lion. Yroedd y Puritaniaid yn fiieiddio y gwisgoedd a arferai 
ofteiriaid eglwys Loegr wrth gyflawni gwasanaeth dwyfol, gan edrycli 
arnynt yn unig fel llumanau Anngbrist; ac edrychent ar y ffurf o lywod- 
raetb eglwysig yn hoiiol anngbysson a'r ffurf a sefydlasid gan Iesu Grist, 
deddfwr mawr a phen yr eglwys; a dadleuent fod boll weinidogion yr 
efengyl yn berffaith gyfartal mewn gradd ac awdurdDcl, yn ol y gosodiad 
dwyfol. Ond ni cdygid y ddadl hon yn mlaen gyda rhyw cbwerwder 
dirfawr, tra y boddlonai yr esgobion Seisnig i ddadleu hawl ddynol yn 
unig i'w hurddaa a'u hawdurdod yn yr eglwys a'r wladwriaeth. Eithr yn 
y flwyddyn 1588, enyiiwyd y ddadl gyda tbanbeidrwydd dau ddyblyg, 
trwy i Bancroft — yr bwn a fu wedi hyny yn archesgob Caergaint — feiddio 

* Burnet, b. iii., p. 329. 



278 DARLITHIAU AR 

haeru fod yr urdd o esgobion uwchlaw y corph o henuriaid, nid trwy 
unrhyw osodiad dynol, ond trwy drefniant dwyfol neillduol. Yr oedd y 
Puritaniaid yn ffieiddio y sefydliadau treulfawr a rhwysgfawr oeddynt 
gyssylltiedig a'r eglwysi cadeiriol ; mynent ddifodi yr archddiaconiaid, 
deoniaid, a chynonau, a'r amryfal swyddwyr ereill a gynnelid ar eu tir- 
oedd a'u cyllidau. Annghymmeradwyent y dull rhwysgfawr yn yr hwn 
y cyfiawnid gwasanaetb crefyddol yn yr eglwysi hyny, a chyfrifent ddefn- 
yddiad offerynau cerdd yn ngwasanaeth Duw yn neillduol o anghyfaddas. 
Cwynent hefyd o herwydd arosodiad gormesol defodau a seremoniau ar- 
nyntj trwy orcliymyn y frenines, ac awdurdod ei chynglior; yn mysg y 
rnai hyn yr oedd y dyddiau gwylion a gedwid er anrliydedd y saint, defn- 
yddio arwydd y groes yn y bedydd, penodi tadau a mamau bedydd fel 
meichiafon dros addysg plant y byddai eu rhieni yn fyw, yr athrawiaeth o 
barth bedydd lleygol, penlinio wrth dderbyn y swper sanctaidd, ymgrymu 
wrtli enw yr Iesu, cadarnbad plant trwy arddodiad dwylaw esgobol, dar- 
llen llyfrau yr Apocrypba fel rban o wasanaeth crefyddol, gorfodogiad 
pob gweinidog i arfer ffurf osodedig o weddiau, &c. Ond er eu cwynion, 
.^omeddai y frenines a'i chyngor neshau dim at eu golygiadau, nac ysgafn- 
liau dim ar eu gortbrymder ; am byny bwy a farnasant mai eu dyledswydd 
>edd dodi eu bacbos ger bron y byd ; ac felly cyhoeddasant lyfr o bunan- 
•.Idiffyniad am eu gwaith yn ymwrthod a gwisgoedd a defodau a gyfrife nt 
hwy yn Babaidd, er eu bod drwy byny yn anufuddbau i orcbymyn y 
frenines. Arweiniodd byn i ddadl boethlyd trwy y wasg^ ond buan y 
leallodd eglwj^swyr y llys fod y bobl yn gyffredin yn amlygu gradd hel- 
aeth o gydymdeimlad a'r Puritaniaid, ac yn prynu eu llyfrau gyda'r 
awyddfryd mwyaf. Am byny, gwnaed cyfraitb ar ftys i rwystro i bawb, 
j byny allan, gyboeddi llyfrau yn erbyn gorcbymjoi y frenines ; ac y 
byddai i bwy bynag a argraffai y cyfryw lyfrau gael ei garcbaru dri mis, 
colli ei boll lyfrau, a'i ddihawlio ei hunan i arfer y gelfyddyd o argraffu 
byth ar ol byny.* 

Erbyn byn, pan welodd y gweinidogion Puritanaidd nad oedd un gobaitb 
i gael y diwygiad a farnent yn angenrbeidiol yn yr eglwys sefydledig, ac 
nas goddefid bwytbau i gyflawni gwasanaetb crefyddol yn yr addoldai a 
slwid yn eglwysi, heb arferyd y gwisgoedd, a cbydffurfio a'r defodau Pab- 
lidd — a bwytbau yn deall ar yr un pvyd fod lluaws o'r bobl gyffredin o'r 
un farn a bwy am y petbau byn — wedi ymgyngbori llawer a'r Arglwydd 
mewn difrifwch mawr, a cbydymgyngbori a ; u gilydd, hwy a ddaetbant 
i'r penderfyniad o ymneillduo oddiwrth eglwys Loegr, a cbyfarfod fel y 
■?affent gyfleustra, mewn tai neillduol, a lleoedd ereill, i addoli Duw mewn 
dull didramgwydd i oleuni eu cydwybodaa, a gwneyd ymarferiad o ddull 
iysymi eglwys Genefa yn unig yn eu gwasanaetb crefyddol. Ac fel hyn 
y bu cadwraetb defodau Pabaidd yn eglwys Loegr yn achos dechreuad 
ymneillduaeth oddiwrthi yn y wlad hon ; a hyny, hyd heddyw, yw yr 
Hcbos penaf o flinder a pberygl eglwys Loegr. 

Yn y flwyddyn 1567 y cyboeddwyd yr argraffiad cyntaf o'r Testament 
Newydd yn yr iaith Gymraeg, yn llyfr pedwarplyg, wedi ei ddosbartbu 
yn llyfrau a pbennodau, fel y mae yn bresenol; ond nid, oedd yr boll 
bennodau wedi eu rhanu yn adnodau. Dr. Richard Davies, esgob Ty 
Ddewi, mab Dafydd ab Goronwy, o sir Ddinbach, a gyfieithodd ail lytbyr 
Paul at Tim6tbeus, y llytbyr at yr Hebreaid, llythyr Iago yr apostol, yn 
ngbyda dau lytbyr Pedr; Thomas Hvet, cantor Ty Ddewi, a gyfieithodd 
lyfr y Datguddiad ; a Air. William Salisbury, o'r Cae du, Llansanan, a 

* Neal' 8 Hist. Purk., vol. i., p. J 53. 



HANES Y CYMRY. 27^ 

gyfieithodd y vhanau ereill. yn fuan ar ol hyn, argraffodd Mr. Salisbury 
y Llyfr Gweddi Gyffredin yn yr iaith Gymraeg ! ac yn yr an flwyddyn, 
darfu i un Gruffuad Roberts gyhoeddi Gramadeg Cymraeg, yrhwn a ar- 

graft wyd yn Milan. 

Nid argraffwyd yr holl Fcil)l yn Gvmraeg hyd y flwyddyn 1588, er fod 
gorchymyn seneddol i hyny wedi ei roddi allan era chwe' mlynedd ai 
nugain. Gellid njeddwl mai un achos o'r cyfryw hir oediad, oedd hod 
llawer o'r esgobion a'r pendefigion Seisnig yn dra awyddus am i'r Cymry 
oil ddysgu Saesonaeg ; ac er mwyn peri i'r bobl annghofio eu hen iaith 
hybarch eu hunain, ni oddefent i'r Ysgrythyrau gael eu cyfieithu iddi. 
Heblaw hyny, yr oedd yr esgoh Richard Davies, a'i gyfaill llafurus, Mr. 
William Salisbury — y rhai nnwaith a fwriadent ddwyn yr holl Feibl allan 
yn iaith eu cenedl — yn awr wedi myned i orphwyso oddiwrth eu llafur ; 
ac nid hawdd oedd cael neb o gyfPelyb feddwl a cbymmwysderau, i orpben 
y gwaith pwysig a ddechreuasid ganddynt hwy. Ond o'r diwedd, gwr o'r 
enw William Morgan, off eiri ad Llanrhaiadr, yn sir Ddinbacb, a gy miner- 
odd y gorchwyl gwiw mewn Haw; nid drwy orcbymyn y Uywodraeth na'r 
esgobion, debygid — ond ar ddymuniad ambell wr duwiol o'i gydnabod, ac 
mewn gwir awydd i ogoneddu Duw, ac i leshau ei gydgenedl. Cyfarfu 
ag amryw wrthwynebiadau cryfion, a defnyddiau digalondid ; ond efe a 
nerthwyd o wendid, nes cyflawni y gwaith pwysig, yn y flwyddyn 158S. 
Ac fel hyn y cawsom y 

" Llyfr dechren goreu i gyd, — llyfr diwedd, 
Llafer Duw i'r hollfyd ; 
Llyfr nef a daear hefyd, 
Llyfr ar ben holl lyfrau'r byd." — R. D. 



DARLITH XL 

DANIEL ROWLANDS, A'R DIWYGIAD METHODISTAIDD. 



Yn y Ddarlith flaenorol, dangoswyd mai cyndynrwydd y frenines Elisa- 
beth ac eglwyswyr y llys, rhag cydsynio a cheisiadau rhesymol y Puritan- 
iaid, i ddirymu y defodau Pabaidd o'r eglwys sefydledig, a yrodd y gwyr 
duwiol hyny i ffurfio cynnulleidfaoedd ymneillduol yn y deyrnas hon. Y 
gynnulleidfa ymneillduol gyntaf a fFurfnvyd yn mhentref Wandsworth, yn 
agos i Lundain, a hon oedd yr eglwys Bresbyteraidd gyntaf yn Lloegr ; 
ac er i swyddogion y frenines gael gorchymyn i osod deddf yr Unffurfiad 
mewn grym, cyfodwyd lluaws o gynnulleidfaoedd ereill ar yr un cynllun, 
mewn amryw o'r gwledydd cymmydogaethol yn fuan ; a'r trais creulawn 
a arferid gan y frenines a'r esgobion ar y Puritaniaid, er ceisio eu cadw o 
fewn rhwymyn yr eglwys sefydledig, a'u gyrodd yn llawer pellach oddi- 



280 DARLITHIAU AR 

wrthi, fel y dechreuai rhai o honynt ddadleu yn lied eofn na allai eglwys 
Loegr fod yn wir eglwys i Grist, na'r gweinidogion a arosent ynddi fod 
yn weinidogion cymhwys y Testament Nevvydd. Y dosbarth yma o'r 
Puritaniaid a elwid Browniaid, oddiwrtli un o'r enw Robert Brown, offeir- 
iad yn esgobaeth Norwich, o dylwyth anrbydeddns, ac wedi ei ddwyn i 
fynu yn Nghaergrawnt. Yr oedd y gwr hwn yn bregetbwr tanllyd, medd- 
iannol ar ddoniau poblogaidd, ac efe a elai oddiamgylch gan bregethu yn 
erbyn esgobion taleithiol, defodan, llysoedd eglwysig, a phethau ereill a 
farnai efe eu bod yn feius yn eglwys Loegr. Ond er i'r gwr hwn ddyoddef 
llavver o erledigaethau — a bod, fel y dywedir, mewn deg ar hugain o gar- 
eharau, rbai o honynt mor dywyll nas gallai weled ei law ynddynt ganol 
dydd ; ac o'r diwedd, iddo ef a'i gynnulleidfa orfod frbi i Holand, er cael 
llonydd i wasanaethu Duw yn ol y drefn a gyfrifent hwy yn ysgrythyrol — 
efe a adawodd ei gynnulleidfa mewn amser, ac a ddychwelodd i Loegr; 
ac wedi datgan ei ymwrthodiad a'i egwyddorion blaenorol o ymneilldu- 
aeth, efe a gafodd bersonoliaeth yn swydd Northampton, lie yr ymroddodd 
i fyw buchedd segur, heb gyflawni dyledswyddau y fy wioliaeth ; ond yn 
derbyn y cyllid fel math o dalwobr am fod yn ddystaw. Ond ei ganlyn- 
wyr a gynnyddasant, ac a ddaethant yn blaid luosawg, gan sefydlu yr 
enwad crefyddol a adwaenir yn bresenol wrth yr enw " Annibynwyr," 
neu " Gynnulieidfaolion." Y llafurwyr enwocaf yn eu plith, wedi i Brown 
gefnu arnynt, oeddynt Henry Ban owe a John Greenwood, y rhai oeddynt 
wyr o ddygiad da i fynu, ac o ymarweddiad diargyhoedd; a dyoddefasant 
lawer o herwydd cydwybod. Tra yr oeddynt hwy, a lluaws mawr o'u 
brodyr, mewn cadwynau yn ngharcharau Llundain a'r cymmydogaethau 
— wedi i'r esgobion fethu dwyn un cyhuddiad yn eu h erbyn, yn amgen 
na'u bod yn ymneillduo oddiwrth yr eglwys sefydledig, i addoli Duw yn 
ol y ffurf yr oeddynt hwy yn barnu yn gydwybodol fod gair Duw yn eu 
cyfarwyddo — hwy a anfonasant yr apeliad canlynol at arglwyddi y cyngor, 
yr hwn sydd deilwng o'i goffhau, am ei fod yn rhoddi golwg gryno i ni ar 
eu hegwyddorion, ac ar ysbryd erledigaethus yr esgobion rhith Brotestan- 
aidd, yn nyddiau y frenines Elisabeth ; fel hyn y dywedent— 

" Yr ydym yn canfod fod y glwysbenaeth Seisnig yn annghytunol & 
gosodiad Crist, ac yn ddeiiliedig oddiwrth yr Annghrist, gan ei fod yn 
unrhyw ag a adawodd y Pab yn y wlad hon ; i'r hwn ni feiddiwn ymos- 
twng. Yr ydym yn canfod yn mhellach, fod Duw wedi gorchymyn i bawb 
a gredant yr efengyl, rodio yn y fFydd sanctaidd, a'r drefn bono a ordein- 
iodd efe yn ei eglwys ; gan Ivyny, gyda pharchedig ofn i'w enw yr ymgys- 
sylltasom ni, gan ddaiostwng ein heneidiau a'n cyrph i'r cyfreithiau a'r 
ordinhadau liyny ; a chan ddewis i ni ein hunain y cyfryw weinyddiaeth 
o fugail, athraw, henuriaid, a diaconiaid, ag a roddes Crist i'w eglwys ar 
y ddaear, hyd ddiwedd y byd, gan obeithio am gynnorthwy addawedig ei 
ras, pan yn dysgwyl wrtho ef, er gwarafuniad dynion, neu yr hyn oil a 
ellir ei wneyd i ni gan ddynion. Yr ydym yn barod i brofi bod ein trefn 
eglwysig yn awdurdodedig gan air Duw, yn ganiataol gan gyfreithiau ei 
mawrhydi, ac nad ydyw mewn un modd yn niweidiol i'w hawdtirdod ben- 
adurol — ac i wrthbrofi ffurf addoliad a llywodraeth yr eglwys wladol trwy 
y cyfryw dystiolaethau ysgrythyrol ag nas gall ein gwrthwynebwyr eu 
gwrthsefyll ; gan ardystio, os methwn ni yn hyny, nid yn unig y byddwn 
yn foddlawn i oddef y cyfryw gosb deilwng ag a arddoder arnom, ond 
hefyd y bydd i ni gydffurfio rhagllaw, oni ddymchwelwn ni ein gwrthwyn- 
ebwyr; ni ddywedwn, os bydd i'n gv/rthwynebwyr ein gorfodi ni." 

Yr oedd hwn yn feiddiad eofn, ac yn brawf o argyhoeddiad trwyadl a 
didwyllder yr ynmeillduwyr erlidiedig hyn ; ond barnai eu gelynion fod 



HANKS Y CTMRY. 2S1 

yn haws cu carcharu a'u horlid n.i'u gwrthbrofi. Ac yn mlacn yn yr un 
apeliad nyni a'u cawn yn cwyno o herwydd y driniaetn greulawn a dder- 
bynient, yn unig ar'gyfrif eu crefydd:- — 

"Y mae esgobion y wlad hon wedi ymddwyn tuag atom, ers amser 
maith, yn y modd mwyaf niweidiol, annghyfreithlawn, a dirdrcisiol, trwy 
y gallu mawr a'r awdurdod uchel a gawsant i'w dwylaw, ac a drawsfedd- 
lannasant goruwch pob llysoedd gwladol, barnwyr, cyfreitbiau, a br 
ebau, perthynol i'r iir hwn ; pan erlid a charcharu ein cyrph tlodion with 
eu hewyllys, heb unrbyw brawf, rbyddhad, na machmaeth ; a hyd yma 
heb ddwyn i'n herbyn yn uniongyrcl.ol unrbyw achwymad o gyfeiliornad 
na chamwedd. A rhai o honom a gadwasant yn awr dros fwy naphum' 
mlynedd yn ngbarchar; ie, pedwar o'r rhai hyn hum' mlynedd mewn 
carchar eauedig, dan dviniaeth druenus — mcgys Henry Barrcwe a John 
Greenwood, y rhai ydynt yn awr yn y Fleet, ac ori'ill a fwriasant i'w car- 
char yn Newgate, yn llwythog a chymmaint o haiarn ag a all ant ddwyn; 
ereill i garcbarau ffiaidd a pheryglus, yn mys'g y dynion mwyaf ysgeler a 
gwaradwyddus; ac y mae yn alar us adrodd gynnifer o'r rhai diniwed hyn 
a drengasant o few n y pum' mlynedd yma — o ba rai yr oedd amryw yn 
weddwon oedranus, lien wyr, gwyryfon ieuainc, &c. ; lie y mae cynnifer 
ag a adawyd yn fyw r gan yr haint yn gorwedd mewn cyflwr truenus, ac yn 
debyg o ddilyn eu cymdeitbion, oni cheir gwaredigaetb yn fuan iddynt. 
Ereill o honom a ffonodiwyd yn ddidrugaredd yn ngharchar Bridewell, ac 
a fwrivvyd i le a elwir yno Little Ease, am omedd dyfod i wasanaeth eu 
cape] ; yn yr hwn garchar y terfynodd llawer eu heinioes. Ond ni oddef- 
wyd i ymchwiliad na rheithhrawf gael ei gynnal ar un o'n cymdeithion a 
garcharwyd fol hyn, ac a fuant feirw yn.eu carchar, fcl y mae yn ofynol 
dan y cyfryw amgylchiadau, yn ol y gyfraith. 

Eu dull o'n herlyn a'n dal hefyd nid yw yn llaj crexilawn a dirdreisiol. 
Eu rhingyllau a'u cynnorthwywyr a dorant i'n tai bob amser ar y nos, gan 
chwilota ac yspeilio wrth eu pleser, dan y cochl o chwilio am lyfrau brad- 
wrus ac annghyfreithlawn. Llusgasant y gwyr ganol nos o'u gwelyau, 
oddiwrtb eu gwragedd, gan eu llurgunio i garchar. Ychydig yn ol, darfu 
i'w rhingyllau, yn enw y frenines, fyned i mewn i dy dinesydd gonest yn 
Ludgate-hill, yn y nos ; yn mha le, w-edi cael eu gwala o chwalu a chwilio 
pob lie, cistiau, &c. yn y ty, y daliasant ddau o'n gweinidogion — sef Mr. 
Francis Johnson a John Greenwood — heb unrbyw awdurdod, gan arwain y 
ddau, rhwng un a dan o'r gloch yn y bore, a chleddyfau a fFyn, i Wood 
Street, a rhwymo Mr. Boys, gwr y ty, i'w cadw fel ei garcharorion hyd 
dranoeth, pan y darfu i'r arcliesgoh, a doctoriaid ereill oeddynt gydag ef, 
eu traddodi i garcharau dyogel — dau i'r Clinic, a'r tvydydd i'r Fleet, lie y 
maent yn aros yn awr mewn cyfyngder. Ar ol hyny, hwy a garcharasant 
Thomas Settle, Darnel Studley, a Nicholas Lane, y rhai a gymmerasant i 
ddalfa ar ddydd yr Arglwydd yn ein cynnulleidfa, ac a gauasant i fynu 
yn y Porthdy; ac y maent yn ei-lyn ereill o'n cyfeillion yn barhaus, fel 
nad oes ddyogelwch iddynt yn un man. 

Gan hyny yr ydym yn atolygu yn ostyngedig, yn enw Duw, a'n penadur 
y frenines, ar i ni gael amddiffyniad y cyfreithiau, a breinlen gyffredinol 
y deyrnas — sef, bod i ni gael rboddi machniaeth, hyd oni phrofer ni yn ol 
y gyfraith yn euog o ryw gamwedd yn haeddu rhwymau. Gwysthvn i'ch 
anrhydedd, einffydd tuag at Dduw, a'n gwarogaeth i'w Mawrhydi, na bydd 
i ni gyfiawni dim annheilwng o efengyl Crist, neu o duedd i afionyddu 
heddw'ch cyffredinol ac iawndrefn y tir; ac y byddwn yn barod i ddyfod 
yn mlaen ar unrbyw rybudd rhesymol o eiddo eich arglwyddiaethau. O ! 
na adewch i ni drengu cyn prawf na barn, yn enwedig tra yr ydym yn 



282 DARLITHIAU AR 

llefain arnoch.am hyny. Pa fodd bynag, yr ydym yma yn cymmeryd 
Arglwydd nefoedd a daear, a'i angelion, yn nghyd a'ch cydwybodau chwi 
eich hunain, a phawb yn mhob oes ? at y rhai y delo ein deisyfitad hwn, yn 
dystion ein bod ni yma wedi rhoddi hysbysiad cywir i'ch arglwyddiaetbau 
o'n cyflwr a'n triniaeth, a'nbod gyda phob gostyngeiddrwydd wedi cyn- 
nyg ein hacbos i brawf Cristionogol."* 

Ond er mor syml, gostyngedig, a difrifol, ydoedd yr apeliad ucbod, ni 
feiddiai neu ni fynai y cyfrin-gyngbor ymyraeth i geisio fFrwyno trahaus- 
der annghynawn yr esgobion didrugaredd. 

Dyna y fath driniaeth a gafodd tadau ymneillduwyr presenol Prydain, 
oddiar ddwylaw Parker a Whitgift; ac os gellir casglu dim oddiwrth ) r r 
enllibau anwireddus ar Ymneillduwyr ac Ymneillduaeth, a fwrir all an yn 
ddidor drwy ryw gyhoeddiadau, y rbai ydynt warth i'r wasg Gymreig, 
felly y triniesid ninau gan y rbai a fawr folant yr esgobion uehod, pe y 
beiddiasent. Ond tra yn dywedyd bynyna am ryw ddosbartb o ofTeiriaid 
Cymru yn y dyddiau presenol, y mae yn dda genyf allu cbwanegu, fod 
llawer o ofTeiriaid duwiol a cbydwybodol yn y dywysogaeth, y rbai a 
ymofidiant yn llawn cymmaint, os nad mwy na neb o'r Ymneillduwyr, o 
herwydd ffyniant y fatb ysbryd rbagfarnllyd yn en beglwys. 

Yr oedd gwir grefydd yn dra isel y\\ Ngbymru tua chanol yr unfed ganrif 
ar bymfheg ; a gellir barnu nad oedd y rban fwyaf o'r ofTeiriaid oeddynt yn 
yr eglwys yn amgen na Pbabyddion wedi cydfiurfio, er mwyn cadw medd- 
iant o'u bywioliaetbau ; a'r canlyniad oedd, bod y wlad yn gyffredin yn 
cael ei hesgeuluso, a'r trigolion yn suddedig mewn tywyllwcb ac anystyr- 
iaetb. Ond cyn diwedd y ganrif grybwylledig, cyfododd gwr ieuanc, 
brodor o swydd Frycbeiniog, o'r enw John Penri, yr hwn a dderbyniasai 
ei ddysgeidiaetb ar y cyntaf yn Ngbaergrawnt, ac wedi hyny yn Rbyd- 
ycbain, lie y'i graddiwyd yn A. C. yn y flwyddyn 1586. Hwn, wedi derbyn 
urddau cyssegredig, a ddaeth yn bregetbwr poblogaidd yn y ddwy brif- 
ysgol." ac wedi ystyried cyflwr amddifad ei gydgenedl, efe a ddj^chwelodd 
i Gymru, lie yr ymroddodd i bregetbu yr efengyl ar byd a lied y wlad ; ac 
yn un o'i lythyrau efe a ddywedai, mai efe oedd y cyntaf a bregethasai yr 
efengyl yn gyboeddus yn mysg ei gydwladwyr er amser y Diwygiad, gan 
ymdrechu i bau yr bad da yn mynyddoedd llymion Cymru. Ac yn mbell- 
acb, efe a ddywaid, " Ymlawenheais gerbron Duw yn ami, fel y gwyr efe, 
am i mi gael y ffafr o'm geni a byw dan ei mawrhydi, er dwyn y gwaith 
hwn 3-n mlaen, Yn y dymuniad dwys a feddwn am weled yr efengyl yn 
cael ei pblanu yn fy ngwlad enedigol, a'r llygredigaethau gwrtbwjmeb yn 
cael eu symud, gallwn yn hawdd — megys yr addefais yn fy ysgrifeniadau 
cyhoeddedig, fel Hegetorides, y Thrasiad — anngbofio fy mberygl fy hunan, 
ond bytb nid anngbofiaf fy rhwymau i fod yn ffyddlawn i'm penadur. A 
cban fy mod yn awr i orpben fy nyddiau cyn cyrbaedd hanner fy mlyn- 
yddoedd yn ol cwrs natur, yr ydwyf yn gadael llwyddiant fy llafur i'r 
eyfryw o'm cydwladwj-r ag a gyfodir gan yr Arglwydd ar fy cl, er cwblhau 
y gwaith hwnw o alw fy iigvvlad i wybodaeth o efengyl Crist, yr hwn a 
ddechreuwyd genyf." 

Yn y flwyddyn 1588, efe a gyboeddodd ddau lyfr; un a elwid "Golwg 
ar y diffygiadau cyboeddus a'r annnrefn sydd yn Ngbymru, yn ngbyda 
deisyfiad gostyngedig ar y senedd i'w diwygio." Yn y llyfr hwn efe a 
ddangosai, nid j-n unig yr angenrheidrwydd am ddiwygiad crefyddol yn 
mhlith y Cymry, ond hefyd y ffordd i ddwj r n hyny oddiamgylch. Y llyfr 

* Strype's Annals, iv.. 62. Neal, vol. L, p. 365, 366. Price's Hist, of Noncon. 
vol. i., p. 417, 418. 



HANES Y CYMRY. 283 

avail ydoedd " Anogaeth i lywodraethwyr a phohl Cymru i ymdrechu yn 
ddifrifol am gael pregethiad yv efengyl yn en plith.' * 

Dan greulonderau didrugaredd yr esgobion yn erbyn y rhai na chyd- 
ffurfient a hwy yn gyflawn, darfu i amryw ddynion talentawg ymfftirfio yn 
gymdeithas er cyhoeddi traethodau llymion, a gogan-gerddi eh we 
yn erbyn penaethiaid yr eglwys sefydledig. Argreffid a chyhoeddid y 
rhai hyn yn y inodd dirgelafi ond yr arddull eofn a arferid, a'r dynoethiad 
diarbed a wnelid ganddynt o annghyfiawnder a chrenlondcran ysgeler yr 
esgobion, a'n gwnelai yn boblogaidd droa ben ; ac yr oedd rhai o'r j 
emadau, yn enwedig y rhai a gyhoeddid yn enw "Martin Marprelat 
enill dylanwad mawr ar y wlad, ac mor annyoddefol i'r esgobion a'u cei'n- 
ogwyr, fel y rhoddid pob egni ar waitb i roddi attalfa arnynt. Argreffid 
hwy ar wasg annghyhoedd; ond daeth iarll Derbi i ddeall ei bod yn rbyw 
le yn ngbymmydogaetli Manchester, a elwid Newton Lane, ac efe a'i hat- 
afaelodd. Barnai y cyfrin-gynghor mai Penri oedd eu hawdwr ; ac felly 
nnfonwyd gwarant allan, wedi ei Haw-nodi gan yr archesgob, ac amryw 
ereill o arglwyddi y cynghor, i ddal Mr. Penri, fel gelyn y llywodraeth ; 
ond efe a fibdd i'r Alban, lie y bu yn llecbn am oddeutu tair blynedd. 
Nid oes un prawf ar gael fod gan Penri un Haw yn nghyfansoddiad na 
lledaeniad y traetbodan dywededig. Efe ei bnnan a'i gwadai; a John 
Udal. Puritan dysgedig a duwiol, yr bwn a fu farw yn ngharchar yn y 
flwyddyn 1592, a roddai y dystiolaeth ddiameuol a ganlyn o'i blaid, yn ei 
arholiad o flaen y dirprwywyr, yn 1590. Arghuydd Buckhurst, un o'r dir- 
prwywyr, a'i holai fel y canlyn : — 

Buckhurst. Ond mynegweh i mi, atolwg, onid adwaenocli cbwi Penri ? 

Udal. Adwaen, fy arglwydd. 

Buckhurst. Ac oni wyddoch chwi mai efe yw Martin ? 

Udal. Na wn, yn ddiau; ac nid wyf yn meddwl mai efe yw Martin. 

Buckhurst. Pa betb yw eicb rbeswm? 

Udal. Hyn, fy arglwydd. Pan y daeth allan gyntaf, wedi deall o bono 
ef fod rbyw rai yn rboddi y gair ar led y bernid mai efe oedd yr awdwr, 
efe a ysgrifenodd lythyr at gyfaill yn Llnndain, yn yr bwn y gwadai byny, 
gan arfer y cyfryw ymadroddion ag a'i profai yn ddyeithr iddo, ac helD un 
llaw ynddo.f 

Eto, er nad oedd Penri yn awdwr yr un o'r cyhoeddiadau tramgwyddus 
hyn, ni faddeuodd yr esgobion bytb iddo am ei lafnr effei thiol yn mhlaid 
y diwygiad crefyddol a arswydent hwy mor fawr; ac yn fuan ar ol ei 
ddychweliad o'r Alban, efe a ddaliwyd, trwy offerynoliaeth ficer Stepney, 
yn Ebrill, 1593 ; a gwnaetb yr archesgob Wh'itgift bob ymdrech i brysuro 
ei ddibenyddiad. Pel hyn, heb unrbyw sail deg o aebwyniad yn ei erbyn, 
efe a ddyfarnwyd i farw fel drwgweithredwr, ar y 25ain o Fai ; ac yn mhen 
pedwar diwrnod, rhoddwyd y ddedr5 r d mewn gweithrediad. Ac felly, er 
gwarth i deyrnasiad Elisabeth, ac i brif eglwyswyr yr oes bono, rhoddwyd 
y Cymro dysgedig, duwiol, a llafurus yma i farwolaeth, tua phump o'r glocli 
pry dn awn y 29ain o Fai, 1523, yn y 34ain flwyddyn o'i oedran, gan adael 
gweddw a phedwar o blant amddifaid ar ei ol. 

Bu y frenines farw yn mhen tua deng mlynedd ar ol hyn, ac ni bu yr 
archesgob Whitgift fyw nemawr ar ei hoi. Ond dylynwyd y frenines ar 
yr orsedd wladwriaethol gan Iago y Cyntaf, yr hwn yn yr Alban a gym- 
merai arno fod yn henaduriaethwr egwyddorol, ac yn bleidiwr gwresog i'r 
Puritaniaid yn Lloegr. Ond wedi newid ei orsedd, newidiodd ei egwyddor; 
ac erbyn newid ei wlad, gwelodd yn gyfieus iddo erlid a drwgliwio y Puri- 

* Hanes Crefydd yn Nghymru, t.d. 476, 477. f Price's Hist. vol. i., pp. 3S0, 381. 



284 DARLITHIAU AR 

taniaid, gan ei fed wedi meddwi ar win gweniaith a molawd yr eglwyswyr ; 
ac olynwyd Whitgift ar yr orsedd archesgobawl gan Bancrofft, yr hwn a fu 
yn llawn mor greulawn at yr ymneillduwyr a'i ragflaenor. Ond yr oedd 
Dr. Anthony Rudd yn esgob yn Nhy Ddewi yn y blyneddau hyn, a dywedir 
am dano ei fod yn wr o dduwioldeb a challineb mawr, ac yn cael ei gyfrif 
yn bregethwr da; pa fodd bynag, mae yn amlwg ei fod yn fvvy rhyddgarol 
na'r cyffredin o esgobion yr oes hono. Efe a fu farw yn y flwyddyn 1614, 
ac a olynwyd yn yr esgobaetli gan Dr. Melbourne. 

Y gweinidogion annghydfFurfiol Protestanaidd cyntaf a ganfyddwn ni 
yn Nghymru, ar ol dihenyddiad Penri, oeddyntiV/r. Wroth, offeiriad Llan- 
faches, yn swydd Fynwy, a Mr. William Erbury, ficer St. Mari, Caerdydd; 
y rbai, gan eu bod yn ystyried y chwareuyddiaethau ar ddydd yr Arglwydd 
yn annghyfreithlon, a omeddasant ddarllen y cyhoeddiad a roisai y brenin 
Carl y Cyntaf allan o'u plaid, trwy anogaeth yr arch esgob Laud ; a phan 
glybu yr arch esgob hyny, efe a wysiodd y ddau offeiriad duwiol i ym- 
ddangos yn ei lys ef yn Llundain, fel y rhoddent gyfrif am eu hanufudd- 
dod i orchymyn y brenin ; a'r canlyniad fu, eu troi allan o'u heglwysi. 
Wedi i Mr. Wroth gael ei droi allan o eglwys Llanfaches, efe a gynnullodd 
ychydig o bobl y plwyf a ofnent yr Arglwydd, ac a'u ffurfiodd yn eglwys 
ymneillduol, tua'r flwyddyn 1639, lie y bu yn llafurus iawn, a chanddo yn 
gynnorthwywr yn y weinidogaeth un o'r enw William Thomas, yr hwn 
hefyd a ddygasid i fynu yn Rhydychain. William Erbury, wedi ei fwrw 
allan o'r eglwys, a aeth oddiamgylch i bregethu, pa le bynag y caffai ddrws 
agored, gan dreulio y rhan fwyaf o'i amser yn Lloegr. Efe a ysgi-ifenodd 
amryw lyfrau; a dywedir ei fod yn feddiannol ar feddwl hynod o ymofyn- 
gar. Efe hefyd a fu yn offerynol i gychwyn achos yr ymneillduwyr yn 
Nghaerdydd. Yr oedd Mr. Walter Cradoc o swydd Fynwy, yr hwn a 
ddygasid i fynu yn Rhydychain, yn gurad i Mr. Erbury yn Nghaerdydd, 
ar yr adeg grybwylledig ; ac oblegyd iddo yntau wrtbod darllen Llyfr j 
Chwareuyddiaethau, cafodd ei ddifuddio o'i fraint-lythyr gan esgob Llan- 
daf. Ar hyny, efe a dramwyodd drwy siroedd Brycheiniog, Maesyfed, a 
Threfaldwyn, gan bregethu yr efengyl pa le bynag y caffai gyfleustra I a 
chyn nemawr o amser efe a ymsefydlodd yn Ngwrecsam, lie yr aeth yn 
dra phoblogaidd yn fuan ; canys yr oedd efe yn bregethwr bywiog a 
grymus iawn, a'r Arglwydd a fendithiodd ei weinidogaeth i ddychwelyd 
llawer i ffydd Crist; ac yn mysg ereill o seliau ei weinidogaeth yr oedd 
Vavassor Powel, yrhwn oedd yn offeiriad ieuanc dysgedig, ond a enillwyd 
i ffydd yr efengyl wrth wrandaw ar Walter Cradoc yn pregethu, ar un o'i 
deithiau trwy siroedd Maesyfed a Threfaldwyn, ac a drodd allan yn 
llafurwr mor enwog yn ngwinllan Crist ei hunan wedi hyny. Un arall a 
ddychwelwyd dan weinidogaeth Cradoc, ac a fu yn dra enwog wedi hyny, 
oedd Morgan Llwyd o Gynfael, awdwr "Llyfr y Tri Aderyn" — "Gair o'r 
Gair" — " Yr Ymroddiad" — " Gwaedd yn Nghymru," &c. ; ac olynydd 
Cradoc fel gweinidog yr eglwys ymneillduol yn Ngwrecsam. 

Yr oedd y brenin Carl I. wedi priodi Henrietta Maria, merch Harri IV. 
o Ffraiuc, yr hon oedd yn Babyddes benboeth ; a thrwy ei dylanwad hi 
cryfheid breichiau y Pabyddion yn fawr yn ein teyrnas; a'r brenin ei 
hunan, yn nghyda'r Dr. Laud — yr hwn a drosglwyddid o Dy Ddewi i 
esgobaeth Lludain — a wnelent eu goreu i gefnogi y blaid fwyaf anefengyl- 
aidd yn yr eglwys, ac i lethu y Puritaniaid, y rhai yr oedd eu calonau yn 
llosgi gan awydd am ledaeniad egwyddorion gwir grefydd yn ywlad ; ac 
yn yspaid y deuddeng mlynedd y bu Laud yn ei rwysg, enciliodd tua 
phedair mil o'r Puritaniaid i'r America — yr hyn yn ddiau a fu yn golled 
fawr i'r deyrnas hon, ond yn enill i'r rhan hwnw o'r byd. 



"\NES Y CYMRY. 285 

O'r diwodd, aeth traha Carl yn ormod i'r wlad allu ci oddcf yn hwy; ac 
heb i ni ymdroi yma i olrhain banes y Chwyldroad, gallwn ddywedyd fod 
crefydd efengylaidd wedi cael ei hanadl yn fwy rhydd dan lywodraeth 
Ctomwel nag y cawaai ar unrhyw gyfnod o'r blaen. Ond yr oedd y tymhor 
yn rhy fyv i nemawr o effeithiau hyny gyrhaedd Cymru ; eto, rhaid I 
fod Hiwy wedi ci wneyd dan raglawiaeth Cromwel, er efengyleiddio y 
dywysogaeth, na'r cyfan a wnolsid o'r blaon cr toriad gwawr y Diw; 
Protestanaidd, yn amser Harri VIII. Fel hyn y dywedir am Befyllfa 
Cymru y pryd hyn : — " Yr oedd preswylwyr tywysogaeth Cymrn yn am- 
ddifaid o foddion gwybodaeth Gristionogol ; ycliydig a ddeallid ar yr 
iaith ; eu hoffeiriaid oeddynt anwybodns a ding, fel mai prin y caent 
brcgeth o an chwarter i'r flwyddyn i'r Hall. Ni feddai y bobl na Beiblau 
na holwyddoregau ; ac nid oedd digon o gynnaliaeth i'r sawl oeddynt 
alluog i'w dysgu. Y senedd, wedi cymmeryd achos y bobl byn i ystyr- 
iaeth, a gadarnhaodd weithred, Chwef. 22, 1649, er cefnogi lledaeniad a 
pbregethiad yr efengyl yn Ngbymru, er diswyddo gweinidogion ac ysgol- 
feistri anfucbeddol," &c* Ychydig o flyneddoedd cyn hyn y cyflwynasid 
cofeb i'r brenin a'r senedd, gan rai o garedigion ein cenedl — sef, yn y 
flwyddyn 1641 — yn yrhon y cwynid nad oedd gynnifer o bregethwyr cyd- 
wybodol a chysson yn Nghymru ag oedd yno o siroedd ; a bod y rhai 
hyny dan atalfa ac erledigaeth ; ac nad oedd ond ychydig iawn yn arddel 
crefydd. f 

Mewn canlyniad i'r penderfyniad nchod o eiddo y senedd, y dirprwywyr 
a fwriasant allan lnaws o off'eiriaid anfucbeddol a dilafur o eglwysi Deheu- 
dir a Gogledd Cymru ; a dywaid Vavassor Powel am danynt, nad adwaenai 
efe gymmaint ag un o'r rhai a fwriesid allan yn Ngogledd Cymru yn fedd- 
iannol ar rym duwioldeb, nag ond ychydig o honynt ei rhith; ond bod y 
rhan fwyaf o honynt yn rhai oeddynt yn rhy ddfc>g i bregethn, neu yn 
ysgeler yn eu moesau. Y cyllid a ddisgynai fel hyn i ddwylaw y dirprwy- 
wyr a drefnid fel y canlyn : — Rhenid y degwm yn chwe' rhan — un ran a 
roddid i'r gweinidogion a fwriesid allan ; yr ail ran i weinidogion ereill, 
sefydlog a theithiol; y drydedd i gynnal ysgolion, ar amryw o ba rai yr 
oedd rhai o'r offeiriaid gwrthodedig a'u meibion yn athrawon; y bedwar- 
edd i weddwon a phlant amddifaid yr offeiriaid diswyddedig ; y bummed 
i is-swyddogion perthynol i'r ddirprwyaeth ; a'r chweched i weddwon 
gweinidogion. % Nis gallai y dirprwywyr gael digon o bregethwyr duwiol 
a dysgedig, galluog i bregethu yn yr iaith Gymraeg, i ddiwallu angen y 
dywysogaeth ; ond gwnaethant eu goreu tuag at hyny — gan benodi chwech 
o wyr wedi derbyn eu dysgeidiaeth yn y prifysgolion, i fod yn bregethwyr 
teithiol yn mhob sir, i'r rhai y rhoddid can 'punt yn y flwyddyn at en cyn- 
naliaeth ; ac heblaw hyny, hwy a anfonasant allan ddeuddeg ar hugain o 
weinidogion — pedwar ar hugain o ba rai oeddynt wyr o'r prif ysgolion, a 
rhai o'r lleill yn ysgoleigion da. Ond er fod y rhai hyn yn ddynion hynod 
o lafurus, yr oedd y gweithwyr yn rhy anaml o lawer i'r maes ; ac am 
hyny, detholwyd amryw o leygion talentog, aelodau o'r eglwysi, i deithio 
i'r ardaloedd cymmydogaethol, er cyfarwyddo a chynnorthwyo y bobl i 
gynnal moddion crefyddol. Caniateid i'r rhai hyn o £17 i £20*y flwyddyn 
am eu llafur ; ac yr oedd amryw o honynt yn aelodau o eglwysi Llanfaches 
a Mynyddislwyn. Dywedir fod y pregethwyr effro hyn wedi bod yn fen- 
dithiol i ddychwelyd llawer at yr Arglwydd mewn amryw barthau ; ac i 
grynhoi cynnulleidfaoedd crefyddol lluosawg mewn amryfal fanau drwy 
y wlad. 

* Neal's Hist, of the Puritans, vol. iv. } p. 14. f lb. p. 104. + lb. p. 105, 106. 



286 DARLITHIAU AR 

Ond bu farw Cromwel yn fuan; ac wedi i Carl II. ddyfod i'r orsedd ? 
efe a adferodd esgobyddiaeth i fod yn grefydd sefydledig y wlad yn fuan ; 
ac ni fuwyd yn hir cyn dechreu ymddial ar yr ymneillduwyr — yn enwedig 
yr Anymddibynwyr a'r Bedyddwyr — gan erlid a charcharu y gwyr goreu 
a feddent. Cafodd Mr. Vavassor Powel, ac amryw o'i gyfeillion o Ogledd 
Cymru, eu carcharu yn yr Amwythig, heb un achos cyfreithlawn ; a'r 
milwyr, heb ddangos un awdurdod, a yspeiliasant dai llawer o honynt ; a 
chyfyngid mewn llawer ffordd ar yr ymneillduwyr. Ond ar y 19eg o Fai, 
yn y flwyddyn 1662, daeth deddf yr Unffurfiad i weithrediad, yjr hon a fu 
yn achos i ddwy fil o weinidogion teilwng a chydwybodol ymadael ag 
Eglwys Loegr, ac ymuno a'r gwahanol gynnulleidfaoedd o ymneillduwyr 
oeddynt yn y wlad. Mewn canlyniad i'r gyfraith hon, cafodd llawer o 
gynnulleidfaoedd lluosog eu gadael heb weinidogion, a llawer o leoedd eu 
gorchuddio gan dywyllwch ac anfoesoldeb; ac er fod llawer o'r gweini- 
dogion annghydffurnol hyn yn foddlon i bregethu am ddim, ni chaniateid 
iddynt na phregethu na chadw ysgol yn un man. 

Fe'n cymhellir i wneyd cydmariaeth yma, rhwng ymddygiad Cromwel 
a'r eiddo Carl; neu y Puritaniaid mewn awdurdod a'r Uchel-Eglwyswyr 
mewn awdurdod. — Pan dan lywodraeth Cromwel y bwrid lluaws allan o'r 
eglwysi, yn unig ar gyfrif eu hannghymwysder i weini y swydd y cym- 
merent arnynt eu gweini, gofalid am arlwy iddynt hwy a'u teuluoedd 
ddefnydd cynnaliaeth rhag angen : ond pan dan lywodraeth Carl II. a'r 
Uchel-Eglwyswyr, y bwriwyd dwy fil o weinidogion o'r eglwysi, yn unig 
am eu bod yn gydwybodol o bwysigrwydd eu SAvydd, a difrifwch eu cyfrif- 
oldeb, cawsant hwy a'u teuluoedd eu gadael i ddyoddef angen a newyn, o 
ran unrhyw arlwy wladol a wnelid iddynt; ie, cafodd rhai o honynt eu 
carcharu am hyd yn nod gynnal addollad teuluaidd yn nhai rhai o'u cyf- 
eillion a'u noddent yA eu cyfyngder. Diau, "tosturi y drygionus sydd 
greulawn." 

Dywedir fod tua deugain o gynnulleidfaoedd ymneillduol yn Nghymru 
y pryd hyn — rhai o honynt ar y gyfundrefn Henaduriaethol, a rhai ar yr 
un Gynnulleidfaol ; ac o'r rhai hyn drachefn, yr oedd rhai dros fedydd 
babanod, ac ereill dros fedydd oedolion crediniol yn unig. Ond y mae 
yn amlwg fod corph y genedl nail] ai yn hollol ddisylw o grefydd, neu 
ynte yn boddloni eu hunain ag ymlyniad wrth ffurfiau yr eglwys sefyd- 
ledig, lie nid oedd ond ychydig iawn o fywyd crefyddol yn ffynu, jn enw- 
edig wedi i ddeddf yr Unffurfiad ddyfod i weithrediad. Yr oedd ein 
cenedl yn srddedig mewn dygn anwybodaeth, a moddion gwybodaeth yn 
dra diffygiol yn eu plith, er pan ddarfu i'r brenin Carl II. ddystrywio y 
cynllun addysg a osodasid mewn grym yn Nghymru, gan ddirprwywyr 
y senedd yn amser Cromwel.* Ond o'r diwedd, cynhyrfwyd ysbryd y 
Parch. Gruffudd Jones, offeiriad duwiol Llanddowror, yn agos i ddechreu 
y ddeunawfed ganrif, fel yr ymroddes i wneyd ei oreu er gwellhau cyflwr 
ei gydgenedl yn y peth hwn ; ac felly, arferai ddarllen y gwasanaeth yn 
fisol, ar y dydd Sadwrn o fiaen ''Sabbath y Cymmun," yn yr amrywiol 
eglwysi a weinyddid ganddo. Ac wedi darllen yr ail lith, gofynai a oedd 
neb yn y gynnulleidfa wedi dal sylw ar ryw adnod yn y rhanau a ddar- 
llenasai efe o'r Ysgrythyr ; ac wedi i ryw rai enwi rhyw adnod neu 
adnodau, efe a'u heglurai mewn modd pwyllog a deallus. Yna holai y 
sawl a fyddai yn dyfod o newydd i'r ordinhad, am waith Ysbryd Duw ar 

* Dywaid Mr. Whitelocke, yr hwn oedd yn byw yn yr amserau hyny, fod yn y 
flwyddyn 1653, gant a haner o bregethwyr da yn nhair sir ar ddeg Cymru, y rhan 
fwyaf o ba rai a brcgethent dair neu bedair gwaith yn yr wythnos ; bod ysgolfeistr 
yn mhob tref farchnad, &c." — Neal's Hist., vol. iv., p. 106. 



HANBS T CYMRY. 287 

eu hcneidiau, am eu gwybodaeth o athrawiaethau yr efengyl, ac am en 
bucheddau. Byddai o bymtheg i ddcg ar hugain o'r cyf'ryw ymgeiswyi 
yn cael eu holi yn gyhoeddus ganddo ar yr achlysuron liyny, er adeilad- 
aeth neillduol i'r gwrandawyr. Ond yr oedd y rhai oeddynt mewn mwyaf 
o angen am y cyfryw addysgiaeth — y^i enwedig oedolion, y rhai na chaw- 
sent nemawr o fanteision dysgeidiaeth yn eu hieuenctyd — yn gwrthod 
ymostwng i dderbyn ei addysg; am hyny, ei enaid haelfYydig a ddyfeis- 
iodd y ffbrdd ganlynol i gael gweini addysg i'r tlodion. Efe a gyhoeddodd 
o'r eglwys, ar y Sabbath, y byddai bara yn cael ei rami ar y Sadyrnau 
misol hyn, wedi ei brynu a'r arian a dderbynid ar weinyddiad y cymmun ; 
a phan ddelent i dderbyn y bara, efe a'u goapdai yn rhes, a gofyuai iddynt 
yehydig gwestiynau hawddaf eu hateb, mewn dull tra serchog a thyner, 
rhag eu tarfu. Anogai hwynt hefyd i ddysgu adnod neu ddwy o'r Beibl, 
i'w hadrodd yn gyhoeddus yn yr eglwys, cyn derbyn y bara; a bu hyn yn 
gymhelliad effeithiol i lawer ddysgu gair yr Arglwydd yn y plwyfau hyny. 

Gwedi cael prawf boddlonawl o fuddioldeb y dull hwn o geisio gweini 
addysg i'w blwyfolion, efe a osododd i fynu un ysgol yn gyntaf, i'w chynal 
a'r arian a dderbynid ar weinyddiad y cymmun ; ac yn fuan ddwy, &c. 
Dyma a fu dechreuad yr ysgolion elusenawl Cymreig, y rhai a symudid ar 
gylch o'r naill ardal i'r llall. Gellid casglu mai perchenog bywioliaeth 
Llanddowror oedd Syr John Phillips, barwniad, o Picton ; yr hwn, heb ei 
gymhell, a ddetholodd Gruifudd Jones i'r ficeriaeth ar gyfrif ei ddysg a'i 
dduwioldeb yn unig ; ac wedi hyny, priododd Mr. Jones a chwaer i Syr 
John — yr hyn a all fod yn un rheswm paham na Iwyddodd ei elynion i'w 
fwrw allan o'r eglwys, nac i'w rwystro yn y gwaith da. 

Efe a arferai fyned yn achlysurol i wasanaethu eglwys Llanllwch, yn 
agos i dref Caerfyrddin, lie y'i gwrandewid gan foneddiges ieuanc, or 
enw Miss Bridget Vaughan, o'r Derllys; yr hon wedi hyny a briodwyd ag 
Arthur Bevan, yswain, o Lacharn. Agorwyd calon y foneddiges hon, dan 
weinidogaeth effro Mr. Jones, i ddal ar air yr Arglwydd ; a'r canlyniad 
fu, iddi gyssegru ei hun a'i meddiannau at wasanaeth y Gwaredwr; a 
thrwy ei haelioni Cristionogol, bu o'r cynnorthwy mwyaf i Mr. Jones yn 
nghynnaliad yr ysgolion elusenawl. Ac ar ol ei farwolaeth, hi a'u cyn- 
naliodd ar ei thraul ei hunan bron yn hollol ; fel y mae yr ysgolion hyny 
hyd heddyw yn cael eu galw "Ysgolion Madam Bevan." 

Un arall a ddychwelwyd trwy offerynoliaeth gw^einidogaeth y Parchedig 
Gruffudd Jones, oedd yr enwog Daniel Rowlands, yr hwn wedi hyny 
a fu yn brif off'eryn dygiad yn mlaen y Diwygiad Methodistaidd yn y 
dywysogaeth. 

Ganwyd Daniel Rowlands mewn lie a'elwir Pant y beudy, yn y flwyddyn 
1712 — sef, pan oedd Mr. Gruffudd Jones tua deng mlwydd ar hugain oed. 
Offeiriad oedd ei dad, o'r un enw ag yntau ; ac yn berchenog, medd rhai, 
ar fywiolaethau y ddau blwyf lie y gweinidogaethai — sef, Llancwnlle a 
Llangeitho ; ac yn ol dim a wyddom ni, yr oedd ei dad mor ddyeithr i 
wir dduwioldeb a'r cyffredin o offeiriaid yr eglwys sefydledig yn Nghymru 
y dyddiau hyny. Ac y mae yn amlwg i'w fab Daniel gael ei ddwyn i fynu 
i'r weinidogaeth, heb fod ganddo ar y pryd olygiadau cywir ar bwysfawr- 
edd y swydd; o'r hyn yr oedd ei ymanveddiad cyn ei droedigaeth yn 
brawf digonol. 

Y man y derbyniodd ei ddysgeidiaeth oedd athrofa Henffordd, lie yr 
amlygai y fath gynneddfau bywiog a dysglaer, ac y cynnyddai mor gyf- 
lym mewn dysgeidiaeth, fel y cyfrifid ef yn addas o ran gwybodaeth i 
dderbyn urddau, pan yn ddeunaw mlwydd oed ; a dywedir ei fod wedi 
cael ei ordeinio yn llawer ieuengach nag yr urddir neb yn bresenol — sef., 



288 DARLITHIAU AR 

pan oedd tuag ugain mlwydd oed, yn ol tystiojaeth ei fab Natkanael. Y 
mae y Parch. John Owen, o Thrussington — yn ei Gofiant rhagorol o Mr. 
Rowlands — yn dweyd fel y canlyn am ei ymarweddiad ar ol dechreu ar ei 
weinidogaeth — " Yr hyn a draddodir yn ei gymmydogaeth am Rowlands 
yn ei ieuenctyd, yw ei fod yn llawn o fywiogrwydd cynhenid, ac yn gyf- 
arwydd yn mhob rhyw gampau a chwareuon ofer yr oes. Yr oedd yn dra 
heinif a gwisgi, o faintioli cynredin, 3'n gadarn o wneuthuriad, ac yn 
rhagori yn mron ar bawb mewn pob math o chwareuon a arferid yn y 
dyddian hyny. Yr arfer y pryd hyny oedd myned ar y Sul i'r eglwys^ 
neu i'r Llan yn y bore, a threnlio y rhan arall o'r dydd mewn ofer gampau, 
maswedd, diota, a meddwi. Yr oedd yn gyffredin yn mbob plwyf ryw fan 
neu le neilldiiol i ymgynnull ynddo ; ac yno, yn mhlith oferwyr, y byddai 
Rowlands yn flaenaf a mwyaf bywiog ac egniol o honynt, wedi bod yn yr 
eglwys yn darllen, yn gweddio, ac yn pregethu yn y boreu! Meddwdod 
yn ddiau oedd yn canlyn ; ac er na chlywais erioed ei fod yn hynod am 
hyny, ond ei fod yn euog o'r arfer ddrwg hon ar brydiau."* 

Cafodd Daniel Rowlands a How el Harris — dau brif offerynau y diwygiad 
Methodistaidd Cymreig — eu deffroi i ystyriaeth o'u cyflwr drwg tua'r un 
pryd ; a dechreuasant bregethu yr efengyl gyda difrifwch tua'r un amser 
■ — sef, oddeutu y flwyddyn 1738 ; ond yn hollol annibynol ar eu gilydd, ac 
anhysbys o'u gilydd. Am Howel Harris, dywedir ei fod wedi bwriadu 
myned yn ofFeiriad, ac aeth i Rydychain gyda y dyben hyny ; ond blinodd 
yn fuan ar annhrefn ac anfoesoldeb y lie hwnw, a dychwelodd at ei gyf- 
eillion yn Nghymru. Pan oedd yn un ar hugain oed, aeth i'r sacrament ; 
ac ar adroddiad y geiriau hyny, " Eu cofFa sydd drwm genym," &c, caf- 
odd ei daro yn ei gydwybod a'r ystyriaeth nad oedd efe yn wir deimladwy 
fod pechod "yn annhraeth i'w oddef," ac ofnodd ei fod yn myned at fwrdd 
yr Arglwydd a ehelwydd yn ei enau. Efallai fod hyn wedi cymmeryd lie 
ychydig cyn dychweliad Rowlands. 

Dan y teimladau argyhoeddedig hyn, dechreuodd Harris fyned i gy- 
nghori pechaduriaid o dy i dy yn ei gymmydogaeth, neu ei biwyf gened- 
igol, i ddechreu ; a'r plwyfydd cylchynol yn raddol. Yna efe a gyfododd 
ysgol ddyddiol yn Nhrefeca i ddechreu, yr hon a symudwyd ganddo dra- 
chefn i eglwys y plwyf; a deuai llawer o'r bobl ieuainc ato, er mwyn cael 
ychydig addysg yn mhethau Duw. Byddai hefyd yn myned atynt i'r 
cyfarfodydd oedd ganddynt i ddysgu canu salmau, er mwyn cael cyfleus- 
dra i'w rhybuddio yn nghylch eu cyflwr tragywyddol; a thrwy y moddion 
yma cafodd llawer eu hargyhoeddi. Ac er cyfarfod ag angenion y rhai 
hyn, dechreuodd Mr. Harris osod i fynu gymdeithasau neillduol, yr hyn 
a fu yn ddechreuad cymdeithasau neillduol y Trefnyddion Calfinaidd 
Cymreig. f 

Am argyhoeddiad Daniel Rowlands, mynegir fel y canlyn : — "Yn ol yr 
hyn a draddodwyd i mi gan hen bobl yn y gymmydogaeth, ugain mlynedd 
yn ol, ac ychwaneg — a chan rai a fwynhasent ei weinidogaeth dros ddeng 
mlynedd ar hugain cyn ei farw — darfu i'w droedigaeth gymmeryd lie yn 
y modd canlynol. Arferai y Parch. GrufFudd Jones, sylfaenydd yr ysgol- 
ion rhad cylchynol, ddyfod i bregethu mewn amry w eglwysi drwy y wlad. 
Daethai ar droion i Landdewi-brefi, yr hon sydd o bed air i bum' milldir o 
Langeitho; a chan fod ei bregethu yn dra defFrous, nerthol, ac efengyl- 
aidd, aethai llaweroedd i'w wrando. Ar un tro, cynhyrfwyd Rowlands 
mewn rhyw fodd neu gilydd i fyned i'w glywed. Yr oedd y pryd hyn o 

* Cofiant y Parch. D. Rowlands, gan y Parch. J. Owen, t.d. 8, 9. 
f Hanes Crefydd yn Nghymru, td. 626. Drych yr Amseroedd, t.d. 59. 



HANES T CYMKY. 289 

olwg ucheldretn falchYaidd iawn, ac yn ymddangos yn llawn cop-/ 
ysgafnder. Gan mor luosog y gwrandawyr, nid oedd le iddynt i eistedd; 
ac yn eu mysg, gyferbyn a'r pregethwr, y safai {lowlands, yn eglur 
chwyddedig hder, ac yn llawn o hunan; a dirmyg a gwatwar 

megys yn eistedd ar ei wyneb. M or falcb a choegaidd a dirmygua oedd 
ci olwg, fel y tynodd sylw neillduol Mr. Jones tra yr ydoedd yn pregetbu; 
ac yn gymmaint felly, fel y darfn iddo dori all an mown gweadi ddifrifol a 
thoddedig, dros y dyn ieuanc balchaidd oedd ger ei frpn i gan erfyn ar 
Dduw yn benodol ei wneuthur yn offeryn cymnwvs a defnyddiol cr troi 
llawer o dywyllwcb i oleuni. Dywedir i'r weddi lion effeithio yn fawr 
arno. Ei ymddangosiad wrtb ddychwelyd adrcf oedd yn wahanol iawn 
i'r hyn ag ydoedd o'r blaen. Yr oedd yr olwg goegaidd a'r ofer siarad 
wedi ymadael, a'r gwyneb tua'r ddaear, a'r pen yn ostyngedig: ac amlwg 
oedd t'od y meddwl yn dwys fyfyrio.* 

Wedi i'w feddwl gael ei ddifrifoli fel hyn, cymmerodd cyfnewidiad 
mawr le yn ei bregethau; ond er fod difrifweh mawr yn ei bregethau, a'i 
fod yn feddiannol ar alluoedd meddwl tra bywiog, nid cedd eto yn meddu 
golygiadau hollol gywir am wirioneddau yr efengyl i ond yr oedd rbyw 
gymmaint o ddeddfolrwydd yn ei olygiadau, annghydunol a gwir ansawdd 
yr efengyl. Ond yr Ysbryd Glan, yr liwn a ddeenreuasai waitb da ynddo, 
a'i dygodd yn fnan i feddu goleuni dysgleiriacb ar wirioneddau yr efengyl, 
ac a'i tywysodd wrtb y gwirionedd hwnw hyd angeu ; ac efallai fod ei gyf- 
eillach a rhai o hen ymneilldnwyr dnwiol Llwyn y piod wedi bod o betb 
cynnortbwy iddo. Y misoedd cyntaf wedi deiFroi ei feddwl at ei gyfLwr 
ei hun, yr oedd ei bregethau yn ofnadwy, ac o'r braidd yn annyoddefol 
i'r gwrandawyr. Darluniai fanylrwydd ac ysbrydolrwydd annewidiol 
deddf Duw, trueni anaele dynolryw fel troseddwyr o honi, a'r arswydol- 
rwydd anamgyffredadwy oedd yn ei bygytbion, gyda nerth ac egni anar- 
ferol. Yr oedd ef ei hunan yn gwersyllu ar y pryd dan odreu Sinai, a'i 
ysbryd yn llawn braw yn yr olwg ar ei gyflwr; a chan wybod cfn yr Av- 
glwydd,.rhybuddiai ei gymmydogion gyda'r difrifweh a'r dwysder mwyaf 
o'r perygl yr oeddynt ynddo, oddiwrth ddigofaint yr Hollalluog ; er hyny 
dywedir nad oedd dim crasder na sarugrwydd yn ei lais, ond yn hytrach 
y tynerweh mwyaf toddedig ; llefarai fel un wedi ei orlenwi a chydym- 
deimlad, a than yr argyhoeddiad dyfnaf o'i annheilyngdod ei hun. Dy- 
lynid y pregethu dyeithrol yma ag effeitbiau rhyfedd yn fuan ; canys er 
mor frawychus oedd y genadwri, ymgynnullai miloedd dros y mynyddau 
anial i Langeitho, i wrandaw ami ; a'r fath arswyd a'u meddiannai, fel y 
syrthient i lawr yn ami megys meirwon. Dyhidlai dagrau dros ruddiau 
cannoedd ar unwaitb ; clywid y gruddfanau dwysaf yn esgyn o fynwesau 
lluaws o'i wrandawyr, fel pe buasent yn sefyll ar ddibyn anobaith i a'r 
rhai mwyaf cyndyn, masweddgar, ac annuwiol, a wylent yn ami dan yr 
argyhoeddiadau dyfnaf. Mae rhai yn dweyd iddo barbau i bregethu yn 
y dull taranllyd yma dros oddeutu pedair neu bum' mlynedd wedi ei 
argyhoeddiad ei hunan, dan y Parch. Gruffndd Jones; ac y mae hyny yn 
cyduno a'r hyn a ddywed ei gydlafurwr Williams, yn y farwnad annghyd» 
marol a gyfansoddodd efe iddo : — 

"'Nol pregethu'r ddeddf dymhestlog 
Rai blynyddau yn y bla'n, 
A rhoi llawer yn rriwedig, 
'Nawr cyfnewid wnaeth ei gan." 

* Hanes bywyd D. Rowlands, t.d. 10, 11, 



290 DARLITHIAU AR 

Mae yn debyg iddo ddechreu myned i ardaloedd a gwledydd oddiallan 
i'w blwyfydd ei hunan i bregethu, yn lied fuan ar ol ei droedigaeth ; er 
na phregethai y pryd hyny namyn yn yr eglwysi a'r capelydd eglwysig: 
canys fel hyn y dywaid Williams — 

" Pump o siroedd penaf Cymiu 
Glywodd y taranau mawr," &c. 

Wrth yr hyn y gall em feddwl ei fod wedi ymweled a" rhyw ranau o bump 

siroedd Cymru, cyn " cyfnewid ei gan ; " hyny yw, cyn i'w ysbryd ef ei 
hunan gael profi y llawenydd sydd gan gredu, nes ei droi fel gweinidog 
yn "fab diddanwch," yn hytrach na "raab y daran." 

Yr amgylchiad a arweiniodd Rowlands i bregethu allan o'i gymmydog- 
aeth ei nun gyntaf, oedd yr un canlynol : — Yr oedd gwraig yn Ystrad Ffin, 
yn sir Gaerfyrddin, a ehanddi chwaer yn byw yn nghymmydogaeth Llan- 
geitho, i ymweled a'r lion y deuai ar brydiau ; ac ar rai o'r .achlysuron 
hyny, clywodd Rowlands yn pregethu, a chafodd y fath flas ar ei weinid- 
ogaeth, fel y deuai yno yn ddyfal bob Sabbath, er mwyn ei glywed — er 
fod iddi dros ugain milldir o ffordd fynyddig a blin. Wedi parhau yn 
cyrchu yno felly am oddeutu haner bhvyddyn, teimlai awydd cryf i gy- 
mhell "Offeiriad crac" Llangeitho, fel y'i gelwid, i ddyfod i Ystrad Ffin 
i bregethu, fel y gallai ei chymmydogion glywed yr un gwirioneddau ag 
y profasai ei henaid ei hun y fath rym trwyddynt; felly hi a aeth ato, ar 

01 y gwasanaeth un Sabbath, gan ddywedyd, "Os gwir, Syr, yr ydych yn 
ei ddywedyd wrthym, y raae llawer yn fy nghymmydogaeth i mewn cyflwr 
peryglus iawn, yn myned yn gyflym i'r trueni tragywyddol. Er mwyn 
eneidiau gwerthfawr, deuwch trosodd i bregethu iddynt." Y cyfarchiad 
yma a barodd iddo synu ; ond efe a'i hatebodd yn ddibetrus, "Deuaf, os 
cewch genad ofFeiriad y plwyf." Wedi cael y fath addewid werthfawr, hi 
a aeth adref yn Uawen, a gofynodd genad offeiriad y plwyf, yr hyn a gaf- 
odd 3-n rhwydd; a'r canlyniad fu i Rowlands fyned yno, a phregethu dan 
y fath arddelwad dwyfol grymus, fel y dywedir i ddeg ar hugain gael eu 
hargyhoeddi drwy y bregeth hono. 

Bychan y meddyliodd Rowlands, na'r wraig grybwylledig ychwaith, fod 
y tro hwn yn cynnwys pregethu teithiol Cymru yn yr eginyn ; ac yr ar- 
weinid ef — trwy ei waith yn myned allan o'i blwyf i bregethu, ar gais 
gwraig ddysyml o Ystrad Ffin — i fyned allan o ffiniau eglwys Loegr. Mor 
ddystadl yw y moddion a ddefnyddia yr Arglwydd i gynnyrchu ysgog- 
iadau mawrion ! fel y byddai godidowgrwydd y gallu o hono ef, ac nid 
o ddynion. 

Ond er fod llwyddiant rhyfeddol yn diljm pregethau y dyn rhyfedd hwn, 
wedi ei ddeffroi ei hunan gan Ysbryd Duw, a bod lluoedd mawrion yn 
cyrchu i'w wrandaw, hyd oni orlenwid eglwys fach Llangeitho, nid oedd 
ei weinidogaeth fmiog yn boddhau pawb o'i blwyfolion ; ac amryw o'i 
hen gymdeithion blaenorol mewn oferedd a galedwyd, f el na ddeuent i'w 
wrandaw ogwbl; ond ymneillduent i ben rhai o'r bryniau oddiar Lan- 
geitho, i ymddifyru ar y Sabbathau yn eu chwareuyddiaethau annuwiol ; 
a chyrchai lluoedd o ieuenctyd ysgeifn ac anystyriol yr ardaloedd cylch- 
ynol yno atynt, i gyfranogi yn eu difyrwch. Gofidiai hyn ysbryd tyner y 
diwygiwr ieuanc yn fawr; ac wedi methu atal yr ymgynnulliad llygredig 
hwn trwy unrhyw foddion aral], efe a benderfynodd fyned atynt, ac ym- 
osod arnynt ar eu tomen eu hun ; ac yno yr aeth, wedi ymwroli yn enw 
ei Dduw — a bu ei weinidogaeth mor rymus ac effeithiol ar y gynnulleidfa 
fel na fu yno un ymgynnulliad llygredig mwyach. Felly, yn y tro hwn, 






HANKS Y CYMRY. 291 

efe a gafodd brawf o foddlonrwydd Duw nr ei waith yn pregethu yr 
efengyl yn yr awyr agored, ac mewn llanercfa annghysaegredig; yr hyn, 
mac yn wir, oedd yn groes i drefniadau y sefydliad eglwyaig liwnw y 
♦perthynai efe iddo— ond yr ydocdd yn foddhaol gan ei Dduw, ac yn dda 
l'w gyd-ddynion. 

Yr ocdd gweinidogaeth How el Harris ar y dechreu yn gyffelyb i'r eiddo 
Rowlands — yn hynod o daranllyd, a chyfaddasrwydd neillduol ynddi i 
ddefFroi gwlad o'i thysgadrwydd. Nid ocdd Harris yn ystyried ei hunan 
yn bregethwr, ac ni cnymmerai yr un testyn ; ond llefarai yrhyn a roddid 
iddo ar y pryd — gan rybuddio ei gymmydogion i fFoi rhag y Hid a fydd, a 
Duw yn dwyn tystiolaeth i air ei ras. 

Dyma y aarluniad a ddyry bardd Pant y celyn o ansawdd ein gwlad ar 
ei gyfodiad, ac o natur ei genadwri yntau, a'i heffeithiau : — 

" Pan 'roedd Cymru gynt yn gorwedd 

Mown rhyw dywell farwol bun, 
Heb na phresbyter na 'ffeiriad, 

Nac un esgob ar ddihun; 
Yn y cyfnos tywyll pygddu 

Fe ddaeth dyn fel mewn twymn ias, 
Yn llawn gwreichion goleu tanllyd, 

Drefeca fach i ma's. 

Yn y da ran 'roedd e'n aros, 

Yn y cwmwl 'roedd ei le ; 
(Ysbryd briw, drylliedig, gwresog, 

Sy'n cael cwnsel brenin ne';) 
Ac yn saetliu oddiyno allan 

Fellt oinadwy iawn eu rhyw, 
At y dorf aneirif dywell, 

Yn eu pechod oedd yn byw. 

Gwerin fawr o blant pleserau, 

Y pryd Iiwuav, gafodd flas 
Ag nad a tra fyddo anadl 

O'u hysbrydoedd ddim i ma's. 
'Pvoedd ei eiriau dwys, sylweddol, 

Heb eu studio 'mlaeullaw'r un, 
Wedi eu ffitio gan yr Ysbrj'd 

1 gyfiyrau pob rhyw ddyn." 

Efe a fu yn foddion fel hyn i gynnyrchu deffroad yn meddyliau Huaws 
mawr o ddynion, a diwygiad amlwg yn eu moesau, mewn amryw ranau o 
siroedd Brycheiniog a Maesyfed 5 a'r penswyddogion yn bygwth ei gosbi, 
a'r offeiriaid yn pregethu i'w erbyn — gan ei nodi allan fel gau brophwyd a 
tbwyllwr, a'r werin yn barod i'w niweidio ar yr amnaid lleiaf. "Eto," 
medd efe, " yn wyneb yr holl wrthwynebiadau hyn, yr oeddwn yn cael fy 
ngbario yn orfoleddus uwchlaw y cwbl, fel ar adenydd eryr." Hyd yn 
hyn, nid yw yn ymddangos ei fod ef yn gwybod am neb o gyffelyb i'eddwl 
iddo ei hunan, fel diwygiwr, yn Nghymru na Lloegr; ond tua diwedd y 
rlwyddyn 1737, efe a glywodd gan gyfaill a ddaethai o Lundain, am wr 
eglwysig ieuanc o'r enw Mr. Whitfield, yr hwn a arferai bregethu bedair 
gwaith yn y dydd, a bod rhyw effeithiau anarferol yn canlyn ei weinidog- 
aeth ; ac er ei lawenj-dd, yn nechreu y flwyddyn ganlynol, efe a dder- 
byniai lythyr oddiwrtho, yn ei anog i fyned yn mlaen yn galonog yn ei 
waith. Fe ddichon mai tua'r un amser y clywodd efe am Rowlands, yn 
Llangeitho, yn tori allan gyda'r un gwaith ag yntau. 



292 DARLITHIAU AR 

Yn foreu ar dymhor llafur Harris, cafodd William Williams, o Bant y 
eelyn, ei argyhoeddi wrth ei wrando yn traddodi ei genadwri bwysig yn 
mynwent Talgarth, ar ol y gwasanaeth yn y Han, at yr hyn y cyfeiriai mor 
doddedig yn ei farwnad : — 

"Dyma'r bore, fyth mi gofiaf, 

Clywais inau lais y nef : 
"Daliwyd fi gaii ivy 8 oddiuchod, 

Gan ei swn dychrynllyd ef : 
Ac er crwydro'r dyrys anial, 

01 a gwrfhol di leshad, 
Tra fo anadl yn fy firoenau 

Mi a'i galwaf ef yn dad. 

Dyna'r fan, tr'wyf by vr mi gofiaf, 

Gwelais i di gynta* erioed — 
O flaen porth yr eglwys eang, 

Heb un twmpath dan dy d/oed ; 
Mewn rhyw ysbryd dwys sylweddol, 

Fel yn ngolwg dydd a ddaw, 
Yn cynghori dy blwyfolion, 

A dweyd bod y farn gerllaw." 

Yr oedd Williams ar y pryd hyn wedi bod dan addysg un o weinidogion 
yr ymneillduwyr, o'r enw Air. Price, o Faes yr onnen, yr hwn oedd yn 
cadw athrofa enwog yn y Geili, a'i fwriad oedd myned yn feddyg ; ond 
effaith dwys gweinidogaeth Harris ar ei feddwl a barodd iddo ymgyssegru 
i'r weinidogaeth i ac yn y flwyddyn 1740, efe a gymmerth urdd diacon yn 
yr eglwys sefydledig, a gwasanaethodd ynddi dros oadeutu tair blynedd — 
a hyny, medd yr hanes, gydag ond ychydig Iwyddiant, i bobl dywyll ac 
anfoesol iawn. Er hyny, fe debygid ei fod yn annyoddefol gan lawer, 
canys fe aclnvynwyd arno yn llys yr esgob, a gosodwyd yn ei erbyn, medd 
efe, bedwar ar bymtheg o bechodau — megys, peidio rhoddi arwydd y groes 
wrth fedyddio ; peidio darllcn rhyw ranau o'r gwasanaeth ; myned allan 
i'r prif-ffyrdd a'r caeau i bregetlru, &c. Y canlyniad fu iddo ymadael ag 
eglwys Loegr, ac efe oedd yr qffeiriad cyntaf a droes allan oV eglwys, yn 
mysg tadau Methodistiaeth yn Nghymru. Gwedi hyn y daeth efe i gydna- 
byddiaeth a Daniel Rowlands, yr hwn a fyddai yn dyfod weithiau i breg- 
ethu yn nghapel eglwysig Ystrad Ffin, yr hwn oedd o fewn y plwyf yr 
oedd Williams yn byw ynddo; ac fel hyn y ffurfiwyd cyfeillgarwch 
rhyngddynt a barhaodd hyd angeu. Efallai mai at hyn y cyfeiriai yn y 
llinellau canlyncl : — 

"Daeth y swn dros fiyniau Dewi, 

Megys filam yd llosgi llin, 

Nes dadseinio creigydd Tywi, 

A hen gapel Ystrad Ffin." 

Yn fuan iawn, ymunwyd a'r gwyr uchod gan y Parchedigion Hywel 
.Dafi-s, Peter Williams, ac amryw ereill, y rhai a fuant yn offerynau tra 
gwasanaethgar yn nwylaw pen yr eglwys, i ddwyn y diwygiad yn mlaen ; 
tra y gwasanaetliid hyny yn benaf gan Harris, Rowlands, a Dafis, trwy eu 
doniau fel pregethwyr digyftelyb, gwasanaethid yr unrhyw ysgogiad yn 
dra grymus ac effeithiol trwy emynau ac ysgrifeniadau ereill y Parchedig 
William Williams, a thrwy sylwadau melusion ac adeiladol y Parchedig 
Peter Williams ar y Beibl, a'i Fynegair Ysgrythyrol. Cyfodwyd hefyd 
amryw gynghorwyr, y rhai oeddynt yn ddynion o sefyllfa b arch us yn y 



HANES Y CYMRY. 293 

byd, ac amryw o honynt wedi cu donio a thalentau naturiol uwchlaw y 
cyffredin o'u cymmydogion ; ac wedi gweled gogoniant (hist eu hunain, 
hwy a gyssegraaant cu meddiannau, cu hamser, a'u talentau, i geisio 
dangos ci ogoniant i'w cydgenedl — megys, yr hybarch Ddnfijdd Morns, a 
lluaws ereill, y rhai y bu eu llaf'ur mor gymmeradwy a bcndithiol a neb 
o'r ofFeiriaid. 

Dros y blyneddau cyntaf, arfcrai Harris, Rowlands, a'r ddau Williams, 
a'u cydlafurwyr, deithio trwy siroedd Cymru, gan bregetbu mewn tai an- 
nedd, mewn ysguboriau, yn yr awyr agored, neu unrhyw le y caffent 
gyfleustra i gyngbori pccbaduriaid; canys nid oedd capelau wedi eu had- 
eiladu, ac nid yw yn debyg eu bod yn meddwl cynnyg ar y fatb beth ; ac 
nid oedd gynnulleidfaoedd rbeolaidd wedi eu ffurfio, nac un amcan gan y 
diwygwyr byn i ffurfio cyfundeb rbeolaidd o ymneillduwyr oddiwrth yr 
eglwys sefydledig. Yr oedd boll ragfarn eu dygiad i fynu yn peri eu bod 
yn teimlo parch i'r eglwys sefydledig; eu bawydd, eu dymuniad, a'u 
gobaitb, oedd gwoled diwygiad yn cymmeryd lie yn yr eglwys, ac nid 
ffurfio corpb o ddiwygwyr oddiallan iddi. Nid oeddynt yn deall egwydd- 
orion Ynmeillduaeth, nac yn gofalu am chwilio iddynt; dysgwylient 
weled lluaws offeiriaid y dywysogaeth yn cael tywalltiad o'r un ysbryd ag 
a fwynbasent bwy eu bunain, fel y buasent yn ymroddi bob un i lafurio 
yn onest yn eu plwyfydd eu bunain, ac yn barod i gyfnewid eglwysi a'u 
gilydd ar achlysuron, mewn brawdgarwcb ; ac yna buasai y cynghorwyr 
yn eithaf boddlon i roddi i fynu eu llafur teitbiol, gan lafurio yn unig i 
gynnortbwyo offeiriaid eu plwyfydd cartrefol, mewn rhyw lwybr rbeol- 
aidd, yr byn ni fuasai yn gofyn am gymmaint o bunanymwadiad ar eu 
rhan ; ac felly, er fod tua saitb ugain o gymdeithasau neillduol wedi eu 
crynboi ganddynt, a thua deugain o bregetbwyr neu gyngborwyr wedi eu 
chwanegu atynt mewn ysbaid deng mlynedd — sef, erbyn y fiwyddyn 1746 
— nid oedd ganddynt eto yr un addoldy wedi ei gyfodi at wasanaeth y cyf- 
undeb. Ac er iddynt o'r diwedd gyfodi lluaws o addoldai dros boll wyneb 
y dywysogaetb, yr oeddynt mor bell o fwriadu ymneillduo oddiwrth yr 
eglwys sefydledig, fel y parbasant i ryw lynu wrtbi hi dros ddeg neu bym- 
theng mlynedd a tbriugain — gan gymmeryd eu plant i'w bedyddio gan ei 
gweinidogion, yn hytrach na cban weinidogion unrhyw enwad ymneill- 
duol ; ac os byddai ambell offeiriad lied ddiargyhoedd mewn plwyf, er na 
byddai ryw arwyddion amlwg o grefyddolder arno, ni pbetrusent gyrcbu 
yn fmteioedd i gyfranogi o swper yr Arglwydd o ddwylaw y cyfryw un. 
Mewn gair, cyndyn wrtbwynebiad yr offeiriaid penaf, a mawrion y wlad 
yn gyffredinol, i ddwyn crefydd efengylaidd i lanau plwyfol y dywysog- 
aetb, a yrodd ein tadau i gyfodi capelau, lie y gallent gyfarfod i ddarllen 
yr Ysgrytbyrau, ac i wrandaw ar ryw rai y cyffyrddasai Duw a'u calonau, 
yn traethu cenadwri dros Dduw. A pbarbad yr esgobion, a'r noddwyr 
eglwysig, i benocli i'r bywioliaethau eglwysig ddynion na feddent y cym- 
bwysderau lleiaf i fod yn bregethwyr efengyl Crist, ag oeddynt yn bollol 
ddiofal byd yn nod am rith sancteiddrwydd yn eu bucbedd — a'u gorfod- 
odd o'r diwedd, yn mben pymtbeng mlynedd a tbriugain wedi dechreuad 
Methodistiaeth, i neillduo brodyr o'u plith eu bunain i weinyddu yr ordin- 
hadau yn eu cynnulleidfaoedd, ac felly ymffurfio am y waitb gyntaf fel 
cyfundeb crefyddol ymneillduedig oddiwrth yr eglwys sefydledig — yr un 
modd yn hollol ag y gorfu i'r Puritaniaid ymneillduo yn amser Elisabeth, 
Fy marn benderfynol i ydyw — oddiar y teimlad a welais fy hunan yn 
mysg Methodistiaid yr oes ddiweddaf— pe buasai yr esgobion a'r noddwyr 
eglwysig yn Nghymru, haner can' mlynedd. yn ol, yn ymroddi yn gy'd- 
wybodol i lenwi yr boll fywioliaetbau eglwysig, a dynion tebyg i fod yn 



294 DARLITHIAU AR 

" weinidogion cymhwys y Testament Newydd," y buasai holl addoldai y 
Methodistiaid wedi eu troi } r n ysgoldai dyddiol, neu yn gapelau cynnorth- 
wyo] i'r eglwys sefydledig; canys nid wyf yn meddwl bod un o gant o 
Fethodistiaid Cymru, ddechreu y ganrif bresenol, wedi rhoddi nemawr 
ystyriaeth i egwyddorion trefn eglwysig, fel y'u dysgir yn y Testament 
Newydd. Ond erbyn lieddyw y mae yn dra gwahanol; canys y mae y 
parch traddodiadol hwnw oedd yn mynwesau yr hen Fethodistiaid at yr 
eglwys sefydledig wedi ei golli gan eu plant, y rhai ydynt wedi darllen, a 
meddwl, a ffurfio barn iddynt eu hunain am egwyddorion sefydliadau eg- 
lwysig, ac y maent yn ffieiddio undeb yr eglwys a'r wladwriaeth fel undeb 
anachaidd, niweidiol i wlad ac eglwys, a hollol anysgrythyrol ; ac efailai 
iddynt gael eu harwain i hyn yn benaf oil drwy waith yr offeiriaid yn 
gwneyd y fath goegfost o'u "holyniaeth apostolaidd," tra yr oedd gweith- 
redoedd y rhan fwyaf o honynt yn gyfryw na buasai yr un o'r apostolion, 
oddieithr "yr Iscariot," yn barod i'w haddef fel nodau eu holynwyr. Ac 
erbyn heddyw, yr ydwyf yn meddwl, pe cynnygiai yr esgobion urddau a 
bywioliaethau eglwysig i holl weinidogion y Trefnyddion Calfinaidd, a'u 
bod hwythau mor ddiegwyddor a derbyn y cyfry w gynnygiad, na chludent 
gyda hwy un o gant o'n haelodau presenol i fynwes "yr hen fam," gan ein 
bod yn gydwybodol yn barnu y drefn eglwysig henaduriaethol yn fwy ys- 
grythyrol, a'r egwyddor wirfoddol yn fwy cyfiawn a chymhwys i ddwyn 
achos crefydd yn mlaen dan oruchwyliaeth y Testament Newydd. 

Ni chwanegaf : end cyfeirir y sawl a fyno ymgydnabod yn fanylach a 
hanes Daniel Rowlands, a'r diwygiad Methodistaidd, at y llyfr tra dyddorol 
a gyhoeddir gan Mr. Hughes, o Liverpool — sef, Methodistiaeth Cymru. 



DARLITH XII. 

CHARLES Y BALA, A'l AMSERAU. 



Am y diweddar Barchedig Thomas Charles, o'r Bala, gellir dyv;edyd ei 
fod yn un o "rai rhagorol y ddaear " — yn wr y cafodd nid yn unig Cymru 
elw o'i fagu, ond y byd elw o'i fod ynddo. Daeth i'r byd yn greadur 
llygredig fel ereil], ond yn lied fuan efe a gafodd drugaredd — dygwyd ef 
i'w adnabod ei hun, a thruenusrwydd ei gyflwr, ac i adnabod yr unig 
ffordd a drefnodd Duw i'w wellhau; ac yn nhrueni a drygedd ei gyflwr ei 
hunan, gwelodd drueni a drygedd cyflwr y byd — tosturiodd wrtho, a'i do3- 
turi a'i cariodd i ymdrechu hyd ei allu, ac uwchlaw ei allu, er ei wellhau ; 
a gellir dweyd am dano yn ddibetrus, iddo aclael y byd yn well nag y'i caf- 
odd, ac iddo wneyd mwy tuag at y gwellhad hwnw nac odid un dyn arall 
ar wyneb y ddaear yn y tymhor hwnw. Anfynych y cynnyrcha gwlad 
neu genedl, ddynion a ddelweddant gymmeriad moesol cenedl ; rhyw 
ambell un mewn oes a fydd yn rhagori cymmaint ar ei gydoesolion mewn 
llafur a llwyddiant, fel ag y gellid gyda phriodoldeb gymhwyso ei enw i 



HANES Y CYMRT. 205 

ddynodi cyfnod arbcnig yn hanes y genedl. — Yr oedd Mr. Charles yn un 
o'rcyfryw; a diau na cnyfeiliornwn wrth ddywedyd, ddarfod i'w lafur 
adael mwy o ddylanwad ar genedl y Cymry, er ffurfio eu nodwedd pre- 
senol, nag a adawodd yr eiddo neb arall, yn ystod y triugain mlynedd 
diweddaf. Gan Inn}', tybygaf nad ambriodol ydyw i mi gyssylltu c:i enw 
if &g adroddiad o bancs, neu adolygiad ar nodwedd cenedl y Cymry, yn 
yr yspaid crybwylledig. 

Yr oedd yr adeg a'r lie y'i dygwyd i fynu, cyfcillion ac amgylcbiadau 
ei ieuenctyd, oil yn cyd-dueddu i'w nodi ef allan, a'i gyfaddasu i lenwi 
cylch mawr o ddylanwad a defnyddioldeb yn mysg ei gydgenedl. Efe a 
anwyd yn y flwyddyn 1755, tva yr oedd yr hen ddiwygwyi Methodistaidd 
eto yn fyw ; a'r tan sanctaidd a enynasid yn Nhalgarth a Llangeitho, aa 
a daenasid dros wyneb y dywysogaeth, heb ddechreu oeri. Ganwyd a 
magwyd ef hefyd yn agos i gryd y diwygiad hwnw — sef, cymmydogaeth 
Llanddowror, lie y buasai yr hybarch GrnfFudd Jones, tad y diwygiad, yn 
llafurio rlyneddoedd lawer. Cafodd ei addysg foreuaf, debygid, yn un o'r 
ysgolion cyntaf a sefydlasid ganddo ; a derbyniodd ei argraffiadau cref- 
yddol cyntaf trwy gyfeillachu & rhai o hen ddysgyblion y gweinidog efFro 
hwnw. Anfonwyd ef i'r ysgol i Landdowror pan ydoedd o ddeg i ddeu- 
ddeng mlwydd oed, He y bu am o dair i bedair blynedd ; ac yn fuan ar ol 
ei fynediad yno y dechreuodd deimlo pryder gyntaf yn achos ei gyflwr 
ysbrydol ; eto, nid oedd yr argyhoeddiadau ar ei feddwl ond ysgeifn ac 
arwynebol iawn dros oddeutu blwyddyn, na'i syniadan am yr hyn a gyf- 
ansoddai grefydd ond tywyll a chymmysglyd. Ond tra yr oedd eto yn y 
cyflwr yma, ac yn fachgen yn ysgol Llanddowror, efe a arweiniwyd yn 
rhagluniaetbol i adnabyddiaeth o hen Gristion duwiol a deallus, o'r enw 
Riiys Huw, un o hen ddysgyblion Gruftudd Jones. Y gwr hwn, wrth ei 
weled yn fachgen hywaith, ac o deimladau crefyddol, a'i dysgodd ef yn 
fanylach yn ffyrdd Duw ; ac unwaith neu ddwy bob wythnos, gallesid 
gweled y bachgenyn penfelyn yn hwj r lio ei gamrau tua bwthyn yr hen 
Rys Huw, He yr oedd ei enaid yn cael ymgcledd ac adeiladaeth ysbrydol 
gan yr henafgwr penllwyd profedig; a mynych y cawn ni grybwyllion 
parchns a serchog gan Mr. Charles, yn ci ddyddlyfr, yn mhen blynedd- 
oedd, am addysgiadau gwerthfawr Rhys Huw, yr hwn a gyfrifai ei dad 
ysbrydol. Dyma ffaith dra addysgiadol i ieuenctyd barchu hen bobl 
dduwiol, ac i ymwasgu i'w mynwesau ; ac anogaethol iawn hefyd i hen 
bobl grefyddol i fod yn dirion wrth y cj T fryw ieuenctyd, ac yn dringar o 
honynt. Addefa Mr. Charles fod ei grefydd y pryd hyn yn gynnwysedig 
gan mwyaf o ddymuniadau cryfion am ryw beth nad oedd eto wedi cyr- 
haedd ato, gydag ymroad i ddefnyddio pob moddion at ei gael. Gwnaeth 
brofFes gyhoeddus o grefydd; aeth yn mlaen yn wylaidd i gj T frnnogi o 
swper yr Arglwydd." ac yrndrechodd i ddwyn crefydd i deulu ei clad, yn 
yr hyn y dywaid fod ganddo sail i obeithio na bu ei ymgais gwan yn an- 
effeithiol. 

Pan j T doedd tua phedair mlwydd ar ddeg oed, d anfonwyd ef i'r athrofa 
yn Nghaerfyrddin, yr hon oedd y pryd hyny dan olygiaeth y Parehedig 
Mr. Jenkins; ac yn fuan wedi ei ddyfodiad i'r dref hono, ymunodd a'r 
gymdeithas eglwysig berthynol i'r Trefnyddion Calfinaidd, ac yno cyfarfu 
ag amryw bobl gwir dduwiol — ymddiddanion y rhai a fuant yn dra ben- 
dithiol i'w enaid; ond oddiwrth ormod cyfeillgarwch gyda phroffeswyr 
diofal, uchelfrydig, a llonwych, bu mewn perygl o gael niwaid mawr, hyd 
oni agorodd yr Arglwydd ei lygad i weled ei berygl, ac felly ei achub o'u 
maglau. 

Pan oedd tua deunaw mlwydd oed, efe a gafodd y fraint fawr o glywed 



296 



BARLITHJAU AR 



y Parch. Daniel Rowlands, yr hwn a bregethai yn y Capel Newydd, yn 
sir Benfro. Ei destyn y pryd hwn oedd Heb. iv. 15,' " Canys nid oes i ni 
archoffeiriad heb fedru cyd-ddyoddef gyda'n gwendid ni ; ond wedi ei 
demtio yn mhob peth yr un ffunud a ninau, eto heb bechod.'' Fe dybygid 
fod llewyrch grymus anarferol wedi tywynu i'w feddwl trwy y bregeth 
hono, fel y byddai ar yr 20ed o lonawr, blwyddwyl yr oedfa grybwylledig, 
yn ei nodi yn ei ddyddlyfr, tra y parhaodd i ysgrifenu ynddo, fel diwrnod 
ar ba un y cawsai ddatguddiad hynod o ras a thrugaredd Duw i'w enaid. 
Am dano cawn y sylw eanlynol unwaith yn ei ddyddlyfr: — "Diwrnod 
oedd hwn yn haeddu coffadwriaeth tra y byddwyf by w ! O'r diwrnod 
dedwydd hwnw yr ydwyf wedi bywmegys mewn nefoedd newydd a daear 
newydd. Ni byddai y cyfnewidiad a brofai dyn dall, wrth gael ei olwg, 
yn fwy hynod na'r cyfnewidiad a brofais i y pryd hwnw ar fy meddwl. Y 
pryd hwnw yr argyhoeddwyd fi gyntaf o'r pechod o annghrediniaeth, ac 
o gynnwys meddyliau culion a chaledion am yr Hollalluog. Cefais y fath 
olwg ar Grist fel ein harchoffeiriad, ar ei gariad, ei dosturi, ei allu, a'i 
holl-ddigonolrwydd, ag a lanwodd fy enaid a syndod, a llawenydd an- 
nhraethadwy a gogoneddus. Gorchfygwyd fy meddwl a syndod. Yr oedd 
y gwirioneddau a ddygwyd i'm golwg yn ymddangos bron yn rhy rasol i'w 
credu. Nis medrwn braidd gredu gan wir lawenydd. Bydd i'r golygiadau 
gogoneddus a geiais y pryd hyny, ddiwallu fy enaid, trwy fyfyrio arnynt, 
iiliynau o flyneddoedd i ddyfod. Yr oedd genyf o'r blaen ryw ^Idarluniad 

wirioneddau yr efengyl, ond ni threiddiasant yn rymus i'm calon hyd y 
tro hwn. Parhaodd effaith y bregeth hon arnaf am fwy na haner blwyddyn, 
ac yr oeddwn yn gyffredin mewn hwyl gysurus. Yn fynych wrth rodio yn 
y meusydd, edrychwn i fynu tua'r nef, a galwn ef yn gartref i mi, dan hir- 
aethu am ymddangosiad fy lachawdwr gogoneddus, i'm cymmeryd dros 
byth ato ei hun." — Efe a gafodd fyned ato, ond nid y pryd hyny, fel ag y 
dymunai ; ac yn wir, braidd na ddywedem fod gormod o hunangais yn ei 
ddymuniad — y milwr ieuanc yn dymuno cael ei drosglwyddo i froydd y 

1 awry f, cyn dechreu ymladd un frwydr! y llafurwr yn dykeu am noswyl 
i swpera, gau y bias a gawsai ar y boreubryd, cyn dechreu ei ddiwrnod 
gwaith ! Na, na, yr oedd yn mwriad ei Dduw doeth i Siarl weithio ei 
ddiwrnod yn ddifefl cyn noswylio, a gwneyd llawer ymosodiad llwydd- 
iannus ar amddiffynfeydd y gelyn cyn diosg ei arfau ! Ond yr ydym yn 
maddeu iddo, ac yn cydymdeimlo o'r galon a'i ddymuniadau hyn, gan 
mai gorferw cariad at Dduw yn Nghrist a barai i'w enaid frefu fel hyn am 
gael myned ato, i'w fwynhau mewn perffeithrwydd. 

Yn y flwyddyn 1775 — sef pan oedd efe yn ugain mlwydd oed' — agorwyd 
ffordd iddo yn nhrefn Rhagluniaeth, mewn modd annysgwyladwy, i fyned 
i'r brif athrofa yn Rhydychain. Pa fodd y bu hyn, ni hysbysir i ni yn yr 
un o'i gofiannau a welais i; fel hyn yn unig y crybwyllai efe ei hunan am 
y tro, yn ei ddyddlyfr: — "Yn y flwyddyn 1775 y darfu i ragluniaeth, yn 
dra annysgwyladwy a rhyfeddol, agoryd fy ffordd i fyned i Rydychain; 
yr hyn nid c?dd fy rhieni na minau, na neb o fy mherthynasau, wedi cyn- 
nwys mo'r meddylion ileiaf am dano hyd y pryd hwn. Ond yn awr, yr 
oedd y rhwystrau oil wedi eu symud, a phenderfynwyd ar i mi fyned yno. 
I minau yr oedd yn foddlonrwydd mawr edrych ar y moddion trwy ba rai 
yr agorasai yr Arglwydd fy ffordd i fyned; ac yr oedd yr un ystyriaeth yn 
magu ynof lvyder cryf y byddai i mi gael fy nghadw trwy ras Duw rhag 
cael fy llosgi yn y ffwrn danllyd hono." 

Y mae yn ymddangos ei fod yn teimlo cryn bryder jn wyneb yr am- 
gylchiad yma »" wrth ystyried gwendid ei ras, a grym ei lygredd, ac yn 
enwedig cryfder yr awelon a ymosodent arno yn y brif athrofa, arswy dai 



HANES Y CYMRY. 207 

rbag y gwnelai longddrylliad ar y fTycUl cyn dyfod oddiyno ; end pan y 

fiwyllai i ystyried mai Haw rhagluniaeth ddwyfol yn uiiig ac yn ami v. 
larwejniasai i fyned yno, efe a dueddid i hyaeru na adawai yr Arglwydd 
ef i ymddyrysu yn yr anialwch wedi ei dywya yno; a thrwy olygiadau 
cysurol a gwerthiawr a gafodd efe yn y cyfwng yma, ar agosrwydd ac 
anwyldeb perthynas Duw a'i bobl yn Nghrist, yn wyneb y geiriau byuy, 
a Yr wyf ri yn dyrchafu at fy Nliad i, a'cb Tad cbwitbau; at fy Nnw i, 
a'cii Duw cbwitbau," efe a nerthwyd i fyned rhagddo yn bydcrus, gan 
orcliymyn ei hunan i gadwvaeth ci Dad nefol, ac ymroddi yn siriol ac 
ymostyngol i arweiniad ci Ysbryd a'i ragluniaeth ef. 

Derbyniwyd ef yn aelod o'r brif atbrofa yn mis Mai 1775; ac yn fuan 
efe a gafodd gydnabyddiaeth ag amryw wyr ieuainc crefyddol, yr byn a 
t'u o gysur a budd mawr iddo. Y mae gras yn debyg i'r tynfaen, yn sicr 
o dynu ei gyffelyb ato o bob man. Dyma fel y cawn ni frenin duwiol yn 
dweyd, "Deuwch, thwi y rkai oil a ofnweh yr Arglwydd, a mynegaf yr hyn 
a wnaeth efe I'm henaid;" yr un Humid y cawn ni yr efrydydd Cymreig 
eostyngedig a duwiolfrydig, yn fuan wedi ci ddyfodiad i'r brif atbrofa — 
fel y tynfaen yn tynu y nodwyddau dur ato ei bun o'r twr lludw — yn cael 
byd i'r difrifol a'r duwiol yn fuan o ganol y cannoedd ieuenctyd annuwiol 
a llygredig a'i cylchynai ; a diau fod ei gymdeithas a hwy yn anwyl ac 
adeiladol iawn. Ond cyfnewidiol yw binsawdd ein byd ni; felly, yn 
mben y ddwy flynedd, goddiweddid Mr. Cbarles a pbrofedigaetb lem 
iawn; canys ar unwaith, yn ddisymwtb, ataliwyd ei gynnortbwyon o 
Gymru, trwy yr byn y'i cynnelid yn Rhydy chain, ac yntau ar y pryd 
tuag ugain punt yn nyled yr atbrofa, ac heb un man ganddo mewn golwg 
lie y gallai wynebu am gynnortbwy yn ei gyfyngder, gyda'r byder lleiat 
am lwyddiant. Bu yn gyfyng iawn arno y pryd hwn, fel y bu am oddentu 
pymtbengnos yn metbu gwybod pa beth i'w wneyd; ond o'r diwedd, pen- 
derfynai hysbysu awdurdodau yr atbrofa o'i sefyllfa, a dycbwelyd i Gymm 
i geisio enill ei fara mewn rby w ffordd a agorai o'i iiaen. Teimlai ei feddwl 
y pryd hwn yn gwbl ddarostyngol i ewyllys Duw, ac yn foddlawn iddo ef 
drefnu ei boll faterion yn ei ddoetbineb a'i ddaioni ei bunan ; er ei fod yn 
metbu yn Ian a deall dyben y rbagluniaethau cydweitbiol hyny a agoras- 
ent ei ffordd i'r brif atbrofa, os ydoedd yn cau arno yn awr. Ete a dreigl- 
odd ei ffordd ar yr Arglwydd, a'i feddyliau a safasant ; ie, er tywylled 
ydoedd, galluogid ef i ryw ddysgwyl yn ddirgelaidd y byddai i'r Arglwydd 
wneuthur diangfa iddo o'r brofedigaetb bon, yn ei adeg a'i ffordd ddewisol 
ei bun. Yn y cyfamser, fel yr oedd efe un bore yn ysgrifenu at ei bobl yn 
Ngbymru, i'w bysbysu o'i gyfyngder, a'i benderfyniad yn y canlyniad, 
daeth un o'i gyfeillion mynwesol i fewn, i'r hwn yr hysbysodd efe y cyfau 
yn y fan, a'i benderfyniad i adael y brif athrofa; yntau a'i batebai, nad 
oedd efe yn ameu na byddai gael ei gynnorthwyo drwy ryw foddion neu 
gilydd, a dymunai arno roddi ei feddwl mewn esmwytbdra 11a wn yn yr 
acbos. Yn mhen ychydig ddyddiau ar ol hyny, anfonai gwr boneddig am 
Mr. Charles i giniawa gydag ef ; a chyn ei fyned o'i dy, er ei fawr syndod, 
estynai iddo yr ugain punt yr oedd yn fyr o honynt, a dywedai wrtbo na 
cnai diffyg fod arno tra fyddai yn Rbydychain. Hyn a barai i'w enaid 
ymlenwi o lawenydd a diolchgarwcb yn ddiau, a gwelai bellach ei ffordd 
yn oleu hyd derfyn ei dymbor atbrofa ol; canys fe fu y gwr boneddig 
cystal a'i air iddo. Bu y tro hwn yn foddion i'w ddwyn i gyssylltiad new- 
ydd, ac i eangu cylch ei gydnabyddiaeth yn ddirfawr ; yn mysg ereill, fe 
debygid iddo drwy yr amgykhiad yma yn rhywfodd gael ei ddwyn i gyd- 
nabyddiaeth a'r hen Newton o Olney, Ro?naine, ac ereill e'r offsiriaid 
mv.yaf efengylaidd oeddynt y pryd hyny yn Lloegr; canys nyni a gan- 



298 DARLITHIAU AR 

fyddwn ei fod wedi bod yn treulio gwyl-ddyddiau yr haf y flwyddyn hon, 
sef 1777, gyda Mr. Newton, yn Olney, lie y cafodd lawer o bleser ac 
adeiladaeth ysbrydol, a'i ddwyn i adnabyddiaeth helaethacb a rbai o rai 
rbagorol y ddaear. 

Mehefin 14eg, 1778, cafodd ei urddo yn ddiaeon yn Rhydycbain, ar 
alwad i fod yn gurad i'r Parcb. Mr. Newman, periglor Queen Camel, yn 
Ngwlad yr Haf, yr bon alwad a gafodd efe, debygid, trwy gyfryngaeth'ei 
gyfaill — y Parcb Mr. Griffin, o Ipswicb. Ond gan nad oedd ar ei beriglor 
angen am ei wasanaetb byd y gwyl Mibangel canlynol, trwy wahoddiad 
ei gyfaill, y Parcb. S. Lloyd, daetb i'r Bala, a tbreuliodd gydag ef oddeutu 
pum' wytbnos, yn yr hwn yspaid y darfu i'r ddau offeiriad ieuanc gym- 
meryd taitb yn ngliyd drwy ran fawr o Ogledd Cymru — nid i bregethu, 
mae yn debyg, y tro yma — ond er ymgydnabod a'r wlad, a gweled pa 
betb- bynag ydoedd deilvvng o'u sylw. Yna aetb Lloyd gydag yntau i'r 
Deheudh*, ac aethant trwy Langeitho, lie yr arosasant dros dri neu bedwar 
diwrnod, yn jr hwn yspaid y clywsant ddwy bregetb gan Mr. Rowlands, 
er eu llawenydd mawr. Ar y 13eg o Awst, cyrhaeddasant dy ei dad, ac 
y mae yr adroddiad o'i brofiad ar yr achlysur yma yn deiiwng o'i gofFhau. 
" Edrycbwn ar y conglau bycbam byny o'r ty, a'r gwrychoedd neillduedig 
yn y meusydd, gyda hyfrydwch anbawdd i'w adrodd ; lleoedd y buasai fy 
enaid gynt mewn ymdrech a Duw ynddynt, ac mewn gweddi yn cafFael y 
fe'ndith. Nis gallwn lai nag edrych ar y conglau a'r manau byny y buaswn 
ynddynt yn mwynbau cymdeitbas adfywiol a Duw, fel lleoedd cysegredig; 
ymddangosai tyddyn fy nbad mewn gwedd baradwysaidd ; a'r cof am yr 
amryw fenditbion'a fwynbaswn yno ar wahanol amserau, a drylenwai fy 
nghalon a llawenydd a mawl." 

Y Sabbath canlynol, Awst lOeg, efe a bregetbodd yn Llanfibangel, ei 
blwyf genedigaetbol ; a dywedai iddo gael y fraint o fod yn y gwaitb 
hwnw gyda difrifwch a cbysur neillduoi. Mae yn ddiau bod yno lawer 
o'r hen gymmydogion yn gwrando gyda sirioldeb mawr ar y gweinidog 
ieuanc a fagesid yn eu plitb ; a'r hwn, trwy ei weddeidd-dra a'i hynaws- 
edd, a eniilasai eu serch pan nad oedd onid plentyn yn eu mysg. Ond yr 
oedd yno un a deimlai ddyddordeb arbenig yn y gweinidog ieuanc, ac i'r 
hwn yr oedd ei ddifrifwcb a'i hwylusdod yn dechreu ar ei waith sanctaidd 
n peri y llawenydd puraf — sef ei ben gyfaill a'i gynghorwr duwiol, Rhys 
"uw. Ac o bawb ydoedd yno, y bore hwnw, a dynai sylw ac a lonai 
galon y gweinidog ieuanc, yr hen dad crybwylledig oedd hwnw : fel hyn 
y crybwylla y tro yn ei ddyddlyfr: — "Bu yn llawenydd mawr i'm calon 
gael gweled, unwaith yn ychwaneg, fy hen gyfaill tra anwyl a Christion- 
ogaidd, Rhys Huw. Medraswn agos wylo o lawenydd. Y cyfarfod olaf 
ydoedd a gawsom yn y byd hwn ; yn mhen mis ar ol byny, efe a ddiang- 
odd i'r nef." 

Tua gwyl Mibangel, neu ganol mis Medi, 1778, yr aeth efe i'w gurad- 
iaeth, lie y bu yn llafurio am oddeutu pum' mlynedd; a blyneddoedd o 
ddysgyblaeth ryfedd i'w gorph a'i feddwl oedd y rhai hyn, er ei barotoi 
a'i gyfaddasu i'r gwaith mawr oedd o'i flaen gan Dduw yn Ngbymru. 
Pum' punt a deugain yn y flwyddyn oedd ei gyflog yn y lie yma ar y 
cyntaf, yr hyn a ostyngwyd i ddeugain, ae o hyny drachefn i ddeg ar 
hugain, yn y flwyddyn. Nid rhyfedd gan hyny ei fod yn dweyd fel y 
canlyn yn ei ddyddlyfr: — "Ar amserau yr wyf yn profi rhyw betb o'r 
ysbryd tuchanllyd oedd yn nod gwrtbun ar yr israeliaid gynt, ar eu taith 
trwy yr anialwch. Yn lie bod yn ddiolchgar am y trugareddau ami, ac. 
ami iawn, yr wyf yn eu mwynbau heb eu haeddu, byddaf yn dycbymygu 
deng mil o angenion ; ac yn llygadu ar ryw fendithion nad ydynt yn bre- 



g 



HANES r CYMRr. '2 f J ( J 

senol yn fy meddiant; a phe byddent, mae yn lhvyr debygol yr offoitliieut 
or niwed i gorph ac enaid. Pe byddai i'y aii»'cnion yn rnai gwirioneddol, 
nis gallai dim er hyny ond balchder ac annghrediniaeth fy nghymmen 
iduchani o herwydd addewid Duw ydyw 'Gofynweh, a cnwi a gewch.' 
Pe buasai i'r Israeliaid ofyn yn barchus gan Uduw am y bendithion oedd 
yn niffyg arnynt, diameu y buasent yn cael en caniatau, a'u gwneyd yn 
wir gysuron iddynt. Ond pan y tuchanasant, rhoddodd Duw eu deisyfiad 
iddynt. mae yn wir ; eto ' yn ei ddig,' a'i tarn oedd yn dilyn. O Arglwydd, 
gwna n' yn fwy gostyngedig a diolchgar! " 

Mae yn debyg ei fod ef, ar adeg ei ymweliad a Mr. Simon Lloyd, o'r 
Bala, wedi dyfod i gydnabyddiaeth a merch ieuanc o'r enw Miss Jones, 
yr hon mewn amser a briododd efe. Merch oedd hon, dybygwyf, i wraig 
gyntaf yr hybarchus Mr. Foulkes, wedi hyny o Fachynllaeth, o wr blaen- 
orol a fuasai iddi. 

Gan fod Miss Jones yn anfoddlawn i symud yn mhell ocldiwrth ei 
theulu, a hwythau yn anfoddlawn i'wgollwng, teimlai Mr. Charles awydil 
cryf iawn am gaol eglwys i'w gwasanaethu yn Ngogledd Cymru, yn enw- 
edig yn rhywle heb fod yn mhell o'r Bala ; a diameu y buasai wedi llwyddo 
fwy nag unwaith yn ei geisiadau, oni buasai ei dduwioldeb a'i efengyleidd- 
rwydd. Yn y cyfamser, efe a wrthodai gynnygion o amryfal leoedd yn 
Lloegr; ac yn mysg ereill, wahoddiad taer oddiwrth yr Arglwyddes Hun- 
tington, yr hon a'i cymheliai i ddyfod i Gaerbaddon, i ymsefydlu megyi 
gweinidog ei chapel hi yn y ddinas bono. O'r diwedd, efe a ymadawodd 
o Loegr, ac a ddaeth i'r Bala, lie yr aeth efe i'r stad briodasol, ar yr 20fed 
o Awst, 1783; ac oddeutu y pryd hyny, efe a aeth i gymdeithasfa Llan- 
geitho, am yr hon y dywaid fel y canlyn, mewn llythyr at gyfaill: — "Yr 
oedd yn y gymdeithasfa tuag ugain o offeiriaid, heblaw rhwng triugain a 
phedwar ugain o bregethwyr lleyg, er nad y cyfan sydd yn y cyfundeb. 
Gellwch ddychymygu mor lawen oeddwn o gael clywed yr hen Elias ben- 
llwyd unwaith eto yn cyhoeddi dyfnion bethau Duw, a'r eglurder, y dwys- 
der, a'r bywiognvydd perthynol iddo ei hunan mor neillduol. Clywais ef 
ddwywaith, a thri o offeiriaid ereill, heblaw amryw bregethwyr lleyg tra 
doniol. Dechreuai y pregethu ddydd Sadwrn, a pharhai hyd ddeg o'r 
gloch bore ddydd Mercher." 

Y dyfyniad canlynol eto o'r un llythyr a arddengys i ni ansawdd crefydd 
yn yr eglwys sefydledig, yn nghymmydogaeth y Bala, y pryd hyny ; ac y 
mae yn arlun rhy gyvvir o'r hyn ydoedd y pryd hyny, a'r hyn ydy w eto, 
i raddau gormodol, trwy Wynedd : — 

" Yr wyf yn meddwl fy mod wedi eich hysbysu ddarfod i mi gytuno 
i weini eglwys yn y wlad hon ; ond wedi mi ei gweini dros ddau Sabbath, 
anfonid llythyr maith, yn fy hysbysu yn dirion y gellid gwneyd heb fy 
ngwasanaeth rhagllaw. Er y pryd hyny, buais yn cynnorthwyo Mr. Lloyd, 
yr hwn nid yw ond llesg ei iechyd. Ond y Sabbath diweddaf, deuai yr holl 
blwyf agos, yn cael eu harwain gan ddau neu dri o'r gwyr mwyaf, i ym- 
ddiddan a mi, yr hyn a wnaethant mewn modd gerwinach na dim a arfer- 
aswn i ei glywed o'r blaen — gan ddywedyd, nad oedd wiw i mi bregethu 
yn eu llan hwy mwyach ; a chwanegu, ' Yr ydych chwi wedi melldithio 
digon arnom ni eisoes.' " 

Felly y bu raid iddo ymadael oddiyno; a thros yspaid o amser bu heb 
le yn y byd i weinidogaethu yndclo, yr hyn oedd ofidus yn ddiau i wr 
o'i ysbryd ef. Yn mhen ychydig, efe a gafodd le dros amser yn Shaw- 
bury, yn swydd yr Amwythig, dan ei hen gyfaill Mr. Mayor. Yr oedd y 
lie yma o ddeugain i haner can' milldir o'r Bala, lie y cartrefai efe, ond 
y byddai yn aros ambell i wythnos gyda'r periglor, Mr. Mayor; eto, 



300 EARLITHIAU AR 

gwell oedd ganddo weini eglwys mor bell ac annghyfleus a hyny, na byw 
yn segur. 

Yn agos i ddechreu y flwyddyn 1784, efe a gafodd guradaeth Llan y 
Mawddwy, lie o fewn tua phedair milldir ar ddeg o'r Bala; ac efe a 
deithiodd yno drwy bob math o dywydd, weithiaa ar farch ac weithiau ar 
draed, i gyflawni ei weinidogaeth, dros yn agos i flwyddyn. Yr oedd y 
ffordd yn ddrwg iawn y pryd bynj 7 , a llwybr serth Bwlch y groes yn rhan 
o honi; ond nid oedd meithder nac anbawsder y daith — wyth milldir ar 
hugain rbwng myned a dychwelyd — bycbander y cyflog, na'r gwg a'r 
dirmyg oedd gan rai am ei fod mor ffyddlawn, nac im atalfa arall, yn 
effeithio arno i beri iddo roddi y lie i fynu. Yn y lie hwn efe a ddechreu- 
odd adgyfodi yr ben arferiad lesol o boli plant bob Sabbath, ar ol y gosper, 
a bu hyn yn dramgwydd i rai; ac er na adawodd yr Arglwydd rno'i was i 
lafurio yn ofer yno — ond y dyg dystiolaetb i air ei ras, yn nhroedigaeth 
rasol ambell lin o'i wrandawyr — ereill o'r plwyfolion, wedi ymgynhyrfu 
mewn gelyniaeth yn ei erbyn, a anfonasant achwyniad at y periglor, gan 
ei hysbysu fod gormod o sawyr Methodistaidd ar ei gurad i'w fFroenau 
Phariseaidd hwy allu ei oddef ; am hyny, efe a gafodd rybudd gan hwnw 
yn ddioed i ymadael a'i wasanaeth. Felly, lonawr laf, 1785,* efe a orfu 
ymadael o Lan y Mawddwy. Ar yr achlysur gofidus yma, efe a ysgrifenai 
at ei hen gyfaill parchus, John Newton, i adrodd ei helynt, a deisyf ei 
weddiau drosto, a'i gynghorion iddo. Yn yr ateb a roddodd Mr. Newton 
iddo, y aae yn ymddangos yn lied gvyf yn y dyb, mai dyledswydd Mr. 
Charles a fyddai gadael y Bala, Gwynedd, a Chymrn oil, yn bytrach na 
rhoddi i fynu y meddwl am weinidogaethu o fewn cylch neu furiau yr 
eglwys sefydledig. Ond bu Newton fyw wedi hyny i weled fod bwriadau 
Buw am Charles, a'i wasanaeth i Gymru, yn uwch na'r eiddo ef, o gym- 
maint ag y mae y nefoedd yn uwch na'r ddaear. 

Yn y cyfwng yma, pan oedd efe yn methu cael un He i weinidogaethu 
yn yr eglwys, a'i enaid yn llawn o awydd am weithio, ac yn cael ei aredig 
gan arswyd, rhag ei gyfrif yn was drwg a diog — cyffrowyd ei dosturi yn 
neillduol wrth sylwi ar yr anwybodaeth a ffynai yn mysg ieuenctyd y 
Bala; ac efe a wahoddai ryw rai o honynt i'w dy, i dderbyn addysg gref- 
yddol, a chael eu hegwyddori ganddo — yr hyn a wnelai yn gyfrredin ar 
brydnawniau Sabbath ; a'i ddull serchog a dengar ef o drin plant ac ieu- 
enctyd, a'u sugnai i'w hoffi yn fawr; a'i gyfarchiadau syml a dwysion a'u 
toddai i wylo y dagrau yn ami; fel yr aeth cryn son am dano ef a'i gyfar- 
fod plant yn fuan trwy holl dref y Bala, a buan yr aeth ei dy yn rhy gyfyng 
i gynnwys y lluaws a ymgynnulle'nt yn nghyd. Ar hyny y Trefnyddion 
Calfmaidd, a'r rhai yr oedd efe yn dra chyfeillgar o'i ieuenctyd, fel y gellir 
casglu oddiwrth grybwylliadau blaenorol, a gynnygiasant fenthyg eu capel 
iddo i gynnal ei gyfarfodydd gyda'r plant a'r ieuenctyd, yr hyn a gymmer- 
adwyodd efe yn llavven ; ac yno yr addysgai ac yr holwyddorai efe y lluaws 
plant a ddelent yn nghyd. Dyma oedd dechreuad yr Y-golion Sabbothol 
yn Nghymru, yr hyn a gymmerth le ryw bryd tua chanol neu o hyny i 
ddiwedd y flwyddyn 1784. Gadewch i ni sefyll munyd uwcb ben y fFaith 
yma — triugain a chwe' mlynedd yn ol, dacw Mr. Charles yn claddu mesen 
yr Ysgol Sabbothol yn y ddaear, yn y Bala; ac erbyn heddyw y mae wedi 
myned yn wigfa dewfrig dros yr holl wlad. Y pryd hyny yr oedd yr holl 
sefydliad hwn yn gynnwysedig o un athraw, un dosbarth, mewn un ystafell 
fach o dy anedd, yn nhrenan ddystadl y Bala ; ond erbyn hyn, y mae o 
fewn Cymru yn unig — o ysgolion, tua 2,670! o athrawon, tua 36,150! ac , 

* Yn ol Mr. Morgan, Ebrill 24ain, 1784. 



HANES Y CYMRY. 301 

ysgoleigion, tua 255,230! O'r Arghvydd y daeth hyn, a rhyfedd yw yn 
ein golwg ni. 

Dyma un o'r pethau a roddes y rhagoriaeth penaf ar ein cenedl ni yn 
yr oes ddiweddaf ; canys tra nad oes o drigolion Lloegr oddiar un o bob 
naw yn myned i'r ysgolion, neu dan unrhyw addysg, ddyddiol a Sabboth- 
awl — y mae mwy nag un o bob pedwar o drigolion Cymru yn myned i'r 
Ysgolion Sabbothol yn unig, lie y cyfrenir yr addysg oreu, mewn egwydd- 
orion crefydd a moesoldeb! Ac er y dichon bod Raikes o Gaerloyw wedi 
dechreu efallai rai misoedd yn gynt na Charles, nyni a allwn brofi fod y 
ineddwl mor wreiddiol i Charles ag iddo yntau, gan na chyhoeddasid yr 
adroddiad am ysgolion Raikes yn y newyddiaduron, hyd wedi i Charles 
ddechreu ar y cyfarfodydd hyn yn y Bala. 

Yn fuan ar ol hyn — sef tua dechreu y flwyddyn 1785 — penderfynodd 
fwrw ei goelbren i fysg y Trefnyddion Calfinaidd, y rhai, o herwydd eu 
cydnabyudiaeth blaenorol ag ef, a'u hadnabyddiaeth o'i sel a'i eymledd 
fel Cristion, a'i ddoniau buddiol fel pregethwr, a'i derbyniasant yn llawen ; 
ac nid hir y bu yn llafurio yn eu mysg heb i'r rhan fwyaf o honynt weled 
i fesur y rhagoriaeth mawr oedd ynddo. Tuag Awst, y flwyddyn hon, y 
mae yn debyg yr aeth efe eilwaitb i gymdeithasfa Llangeitho, ac efe a 
benodwyd yn un i bregethu yno; a'r hybarch Ddaniel Rowlands, yr hwn 
oedd wr o graft'der mawr, a ddywedai yn ei ddull byreiriog ei hun, " Rhodd 
yr Arghvydd i'r Gogledd yw Charles." — Pe buasai yn broffwyd, ni allasai 
ragfynegi yn fwy cywir am dano; canys efe a drodd allan yn rhodd o'r 
fath werthfawrocaf i Wynedd, ac i fesur mawr i'r Deheubarth hefyd. Nid 
oedd un offeiriad y pryd hyn yn perthyn i'r Trefnyddion trwy Wynedd, 
er fod amryw bregethwyr lleyg, a rhai o honynt o ddoniau tra phoblog- 
aidd, eto nid oedd y cynnulleidfao'edd ond bychain a thylodion; fel y 
gwyddai Mr. Charles yn dda, pan gefnai ar yr Eglwys, i ymuno a'r bobl 
isel a dirmygedig hyn, ei fod yn cefnu ar lwybr elw a dyrchafiad bydol ; 
ond gwelai trwy hyny gyfleusdra i roddi ei boll alluoedd ar waith yn 
ngwasanaeth ei Arglwydd; a bellach, Gwynedd oedd ei blwyf — ac er fod 
yr olwg arno yn anial, difFrwyth, a didriniaeth, efe a ymgyssegrodd i'w 
lafurio yn enw yr Arglwydd. 

Yr oedd anwybodaeth, anystyriaeth, a Rawer math o halogedigaeth, 
wedi ymdaenu gyda grym mawr trwy y rhan yma o'r dywysogaeth ; yr 
eglwyswyr yn dra dirywiedig o ran egwyddovion ac arferion ; y bonedcl- 
igion yn ddiymdrech yn mhlaid crefydd a moesau da, ac yn rhoddi yf 
esiamplau gwaethaf i'w hisraddolion ; y werin yn suddedig mewn tywyll- 
wch a choelgrefydd, ac yn dra anwaraidd yn eu harferion ; a'r ychydig 
ymneillduwyr oeddynt yn y wlad, wedi ymollwng i gysgadrwydd a ffurf- 
ioldeb; a llawer o honynt yn gyfeiliornus eu hegwyddorion, a phenrydd 
eu bucheddau. Mewn gair, yr oedd cyflwr ac agwedd ein gwlad yn dva 
gresynus o ran y difFyg o wybodaeth a naws grefyddol ; ac er ymdrech- 
iadau canmoladwy y Gymdeithas er taenu gwybodaeth grefyddol, nid 
oedd y Beibl i'w gael ond mewn ychydig iawn o deuluoedd; ac mewn 
llawer o blwyfydd, yr oedd yn rhy anhawdd cael deg o bobl a fedrent ei 
ddarllen mewn unrhyw iaitli.* Mae yn wir fod yr ysgolion cylchynol a 
gyfodasid trwy ymdrechiadau y Parch. G. Jones/a chynnorthwyon hael- 
ionus Mis. Bevan, wedi rhoddi yr aradr i fewn yn yr anialwch moesol, a 
llafur y diwygwyr Methodistaidd wedi symbylu amryw i ymdrechu dysgu 
darllen gair Duw — eto, y gwirionedd yw, nad oedd } r cynnydd mewn gwy- 
bodaeth grefyddol ond bychan iawn mewn cydmariaeth, hyd oni chyfod- 

* Gwel Cofiaut y Parch. T. Charles, t.d. 162, 163. 
Rhif. 11. 



302 DARLITHIAU AE, 

odd Duw Mr. Charles, gan fendithio ei ymdrechiadau fFyddlawn i gyfodi 
syched cyffredinol trwy y dalaeth, am adnabyddiaeth o feddwl Duw 
yn ei air. 

Efe a ymroddodd i deithio cryn lawer fel pregethwr trwy Gymru, yn 
enwedig Gogledd Cymru, yn lied fuan ar ol iddo ymuno a'r Trefnyddion 
Calfmaidd ; a'i ledneisrwydd Cristionogol, ei ysbryd deffrous, a'i ddoniau 
rhagorol fel pregethwr, yn nghyda'r arddelwad dwyfol anarferol a'i dilynai 
ar rai achlysuron, a'i nodasant allan yn fuan fel un cymhwys i flaenori yn 
mysg ei frodyr, yn enwedig yn mhob gorchwylion cymmanfaol ; ac efe a 
fu y prif offeryn i ddwyn y cyfundeb i'w ffurf bresenol, fel y gwel y sawl 
a ddarllenont ei hanes yn fanol. 

Wrth deithio y wlad, efe a ddaeth i feddu amgyffred cywirach nag odid 
neb arall ar y gaddug ddudew o anwybodaeth oedd yn toi ei gydwladwyr, 
a gwasgodd hyny ar ei feddwl yn fawr, fel y mae yn amlwg oddiwrth 
lawer o'i lythyrau, y rhai a ysgrifenai tua'r adeg dan sylw, at amryw o'i 
gyfeillion ; ac er nad oedd ei sefyllfa ef ei hunan ond lied isel yn y byd. 
ac er nad oedd y cyffredin o'r bobl yr ymunasai a hwynt ond tlodion — fel 
nad oedd pob moddion a defnyddiau o fewn ei gyrhaedd ef ond bychain 
iawn i feddwl cynnyg trwyddynt i ledaenu gwybodaeth a dysgeidiaeth yn 
mysg ei gydgenedl — nid ymollyngodd ; ond efe a erfyniodd gynnorthwy 
amryw o fonedd elusengar Lloegr, a bu yn llwyddiannus i gael hyny, yn 
rhoddion neu yn gynnorthwyon blyneddol; cafodd at hyny beth cymhorth 
gan rai yn Nghymru; ac y mae yn amlwg ei fod yn gyfranwr haelionus ei 
hunan, yn ol ei ailu, trwy fendith yr Arglwydd yn benaf ar ddiwydrwydd 
ei wraig. Efe a chwiliodd, ac a gafodd ddynion syml, awyddus i'r gwaith 
da, ac o ddoniau cymmedrol i ddysgu ereill — o leiaf, i ddarllen gair Duw 
yn yr iaith Gymraeg ; a'r cyfryw hefyd a ymfoddlonent ar gyflogau bych- 
ain, yn ol bychander y moddion oedd ganddo at gynnal y gwaith. Yr 
oedd yr ysgolion hyn yn cael eu symud o le i le bob chwe' mis, naw mis, 
neu ychydig mwy, fel y gwelid yr achos yn galw yn y gwahanol ardal- 
oedd ; ac yn y cyffredin, byddai nifer go fawr o blant ac oedolion yn 
dysgu darllen yn hyny o amser. 

Nis gallwn ddarlunio yr ysgogiad pwysig hwn o'i eiddo yn well nag yn 
ei eiriau ef ei hunan. Mewn llythyr a ysgrifenai at gyfaill yn Llundam, 
mor ddiweddar a'r fiwyddyn 1808, efe a ddywaid fel y canlyn : — 

"Yn fy nheithiau trwy amryw ranau o Ogledd Cymru, oddeutu tair 
blynedd ar hugain yn ol, mi a welais fod cyfiwr tlodion y wlad yn gy- 
ffredin mor isel, o ran gwybodaeth grefyddol, nad oedd ond prin un o bob 
ugain, mewn amryw fanau, yn medru darllen yr ysgrythyrau; ao mewn 
ambell barth, yn ol ymofyniad penodol, anhawdd oedd cael cymmaint ag 
un wedi ei ddysgu i ddarllen. Cefais y pryd hyny, ac yr wyf eto yn cael, 
profion beunyddiol o anwybodaeth y trueiniaid sydd heb fedru darllen, ac 
heb erioed gael eu haddysgu yn egwyddorol ; ie, er nad oes yn y lleoedd 
ddhTyg pregethu yn barhaol. Gwele'd hyn a'm gwnaeth yn fwy poenus 
nag y gallaf adrodd, ac a barodd i mi chwilio mewn dwys fyfyr am ryw 
feddyginiaeth ebrwydd ac effeithiol at symud yr aflwydd hwn. Yn gan- 
lynol, rnoddais y cynnyg o flaen ychydig gyfeillion am ddechreu ar gyd- 
gynnorthwyad, at dalu cyflcg i ysgolfeistr, a hwnw i gael ei symud o le 
i le, ar gylch, i ddysgu y tlodion i ddarllen, a'u hyfforddi yn mhrif 
egwyddorion Cristionogaeth, trwy eu cateceisio. Yn y fiwyddyn 1785 y 
dechreuodd y gwaith hwn. Ar y cyntaf ni roddwyd ond un ysgolfeistr ar 
waith ; ond fel y cynnyddodd y cynnorthwyon, yr oedd amlhad ar yr 
ysgolion, hyd onid oeddynt yn uga'm o nifer. Rhai o'r ysgolfeistriaid 
cyntaf, bu raid i mi fy hun eu dysgu; hwythau wedi hyny a fuant ddysg- 



HANKS Y CYMRY. 3f).'3 

awdwyr i ereill a anfonais atynt i ddysgu bod yn ysgolfeistriaid. Ffrwyth 
o'r ysgolion cylchynol hyn y\v ein hysgolion Sabbotiiol sydd yn Iluosawg 
ar led y wlad ; o herwydd neb y rhai cyntaf, rhy anhawdd fuasai cael 
dysgawdwyr i ddwyn y lleill yn mlaen. 

Yn bresenol, er nad ,yw yr ysgolion cylchynol ddim mor llwyr reidiol 
ag oeddynt gynt (gan amlder cyffredinol yr ysgolion Sabbothol sydd yn 
cael eu cynnal gan addysgwyr heb ddim cyflog,) eto, er hyn, yr wyf yn 
cael prawf na alhvn mo'r myned yn mlaen heb rai o honynt. Y mae liyd 
heddyw lawer o leoedd tywyll mown ainryw ranan o'r wlad, yn mha rai 
nid oes dynion addas, ac ewyllysgar hcf'yd, i osod ysgolion Sabbothawl ar 
droed. Ac am hyny, fy unig feddyginiaeth ydyw anfon ysgolion cylch- 
ynol i'r cyfryw leoedd, gyda golygiad yn raddol i godi ysgolion Sabbothol 
i gymmeryd eu lie, a dal yn mlaen a chynnyddu moddion addysg, ar ol 
iddynt gael eu symud. Heblaw hyn, yr wyf yn cael fod ysgolion cylch- 
ynol yn llwyr reidiol, i roddi adymweliad i'r lleoedd y mae ysgolien Sab- 
bothawl ynddynt, er eu hadfywio, ac adfywiogi y dysgawdwyr a'r bol>l 
i'w cynnal yn mlaen. Heb hyn, y maent mewn amser yn gwanhau yn 
raddol mewn parthau gwledig, lie y mae y plant ar wasgar, ac yn mhell 
oddiwrth eu gilydd. Yn ganlynol, yr wyf hyd yn hyn yn cadw o chwech 
hyd ddeg o ysgolfeistriaid ; ac y mae yn ddiau ddifFyg am nifer yn 
ychwaneg, pe byddai cynnorthwyon a atebent i roi i ni fodd i gyflogi 
ereill at y gwaith. 

Er pan wnaed y casgliadau helaeth yn Nghymru i'r Bibl Gymdeithas 
Frutanaidd a Thramor, y mae y cynnorthwyon blyneddol a'r rhoddion oil 
o Loegr wedi pallu i ni (oddieithr yn nnig ddau guni o gynnorthwy blyn- 
eddol gan y Gwir Anrhydeddus Arglwydd Barbara,) trwy fod ein cym- 
mwynaswyr tirion wedi barnu, mae yn debygol, nad oedd dim angen am 
gynnorthwy mewn gwlad lie y casglwyd cymmaint o arian, yn rhwydd, at 
ryw ddyben penodol. Ond fe ddichon fod yn rheidiol sylwi, mai achos 
tra gwahanol yw hwn ; ac fod meddyliau y cyffredin mewn mawr syndod 
wrth newyddrwydd y gwaith ardderchog, yn gystal a than effeithiad ei 
bwysigrwydd. Yn bresenol y mae yst6r yr ysgolion yn isel iawn, yn llai 
na digon at haner y draul yr wyf tani y flwyddyn hon. Ar 3 r cyntaf, yr 
oeddwn yn cyflogi meistriaid am wyth punt yn y flwyddyn — yn awr yr wyf 
yn talu pymtheg ; felly yr oeddwn yn gallu cadw ugain y pryd hyny yn 
agos ar yr un gost a cleg yn bresenol ; ac y mae yn ofid arnaf am nad yw 
yn fy ngallu i osod mwy o ddysgawdwyr ar waith, gan fod eu heisiau yn 
dra amlwg mewn ainryw ranau o'r wlad."* 

Diau fod yr ysgolion rhad cylchynol yna wedi bod o ddirfawr les i'r 
Cymry ; a thrwy eu hofferynoliaeth yn neillduol y cymhwyswyd rhai i fod 
yn athrawon yn yr ysgolion Sabbothawl, y rhai y bu Mr. Charles yn bvif 
offeryn i'w cyfodi a'u trefnu yn lied ami a chyffredinol trwy y dywysog- 
aeth ; a thrwy ei ddyfal barhad a'i daerni gwresog yn nghyfarfodydd 
misol a chwarterol y Trefnyddion Calfmaidd, llwyddodd i gael ugeiniat., 
cannoedd, a miloedd, o gynnorthwy wyr ewyllysgar, yn ol eu hamrywiol 
ddoniau, i ddwyn y gwaith mawr yma yn mlaen. 

Yn gysylltiedig a chyfodiad ysgolion Sabbothawl, i ddysgu pob graddau 
i ddarllen y Beibl, efe a ymroddai i ddysgu egwyddorion mawrion Crist- 
ionogaeth i'w gydgenedl, trwy eu holwyddori ; ac i'r perwyl yma, cyn- 
naliai gyfarfodydd mawrion, y rhai a alwai yn gymmanfaoedd yr ysgolion 
Sabbothawl ; i'r rhai hyn yrngynnullai deuddeg neu bymtheg o ysgolion 
Sabbothawl, y rhai a fyddent wedi bod yn chwilio yr ysgrythyrau, ar ryw 

* Cofiant, t.d. 168. 



304 DARLITHIAU AR 

destynau rhoddedig, drwy ystod y deufis neu dri blaenorawl, a threulid 
y diwrnod i'w holi yn gyhoeddus ar y pynciau hyn, gan Mr. Charles a'i 
gynnorthwywyr. Dyma ei ddarhiniad ef ei hun o'r cyfarfodydd dyddor- 
awl hyn : — 

"Y mae testyn yn cael ei roddi i bob ysgol, ar yr hwn y mae iddynt 
gael eu holi ; a'r hwn y mae iddynt ei eglurhau, trwy adrodd prolion 
addas o'r ysgrythyrau. Ar yr amser penodedig — dydd Sabboth yn gy- 
ffredin — mae plant yr amrywiol ysgolion yn ymgynnull, a'u meistriaid yn 
eu canlyn ; ac y mae llawer o honynt wedi cerdded deng milldir erbyn 
wyth o'r gloch y bore. Wrth gychwyn, y maent yn cyfarfod eu gilydd 
mewn He penodol, ac ar yr awr osodedig; hwy a weddiant, ac a ganant 
benill o hymn efo'u gilydd; ac yna teithiant yn mlaen yn siriol, ac mewn 
trefn, i'r lie cyfarfod. 

Gan nad oes un lie addoliad yn ddigon helaeth i gynnwys y dyrfa fawr 
iawn o bobl a fydd yn ymgynnull ar yr achosion hyn, bu gorfod arnom 
gyfodi esgynloriau oddiallan i*r tai, neu yn y meusydd — un yn dra helaeth, 
i'r plant sefyll arni, dwy neu dair ysgol ar unwaith ; a'r Hall, i'r cateceis- 
wyr, gyferbyn a hi, bymtheg neu ddeunaw Hath oddiwrthi; a'r cyfwng 
rhyngddynt sydd i'r gynnulleidfa a safant i wrando. Yr ydym yn dechreu 
ar y gorchwyl yn foreu ; ac y mae y dydd oil yn cael ei dreulio ar yr hol- 
iadau hyn. Y mae pob oedfa yn parhau am dair neu bedair awr » ac yn 
gyffredin, hi a ddiweddir a chynghor i'r plant ac i'r gynnulleidfa. Yn yr 
yspaid byr rhwng yr odfaon eyhoeddus, y mae plant pob ysgol yn cael eu 
harwain gan eu meistriaid i ystafell ddarparedig at yr achos, i gael rhyw 
faint o luniaeth ; ac ar yr amser apwyntiedig, hwy a arweinir yn ol i'r lie 
cyfarfod. Bu genym, ar yr achlysuron hyn, o bymtheg i ugain o ysgolion 
yn cydymgynnull. 

Hyd yn hyn y mae y cymmanfaoedd wedi bod yn dra buddiol. Mae y 
rhagbarotoad yn rhoi gwaith am ddau fis i'r bechgyn a'r genethod, mewn 
ardaloedd helaeth a phoblog ; ac y maent yn ymroddgar iddo gydag 
awydd a hyfrydwch mawr. Y mae yr holiadau cyhoedd hefyd (fel y 
gallwn yn rhesymol farnu oddiwrth eu dyfalwch a'u teimladau bywiog 
wrth glywed atebion y plant,) yn fuddiol iawn i'r gwrandawyr cynnnll- 
edig. Mi a welais doddiadau a dagrau dwysion yn eu plith. Pan fyddo 
gwaith y diwrnod drosodd, arweinir y plant gan eu meistriaid, neu ynte 
dan ofal eu rhieni, i'w cartrefleoedd."* 

Llafur Mr. Charles i ledaenu moddion addysg yn mysg y Cymry a gyf- 
odai eu syched yn fwyfwy am feddu gair Duw ; ac at bwy y troent yn 
naturiol am fodd i dori eu syched. onid at yr hwn a godasai y syched 
arnynt; felly, fel yr oedd yr ysgolion cylchynol a Sabbothol yn lluosogi, 
a rhai galluog i ddarllen yn amlhau, yr oedd y gri am Feiblau yn myned 
yn uwch ac yn gryfach, ac wedi disgyn yn Gymraeg ar fynwes Charles yn 
y Bala, fe'i hadseinid yn Saesneg trwy gyfrwng ei ohebiaeth eang a rhai 
o oreugwyr Lloegr yn y dyddiau hyny ; ac o'r diwedd, llwyddwyd i gael 
argraffiad o ddeng mil o Feiblau Cymreig tua'r flwyddyn 1799, trwy ofter- 
ynoliaeth y Gymdeithas er lledaeniad Gwybodaeth Gristionogol ; ond 
ychydig iawn oedd hyn at gyflenwi yr angen oedd yma am air y bywyd, 
ac nis gwnelai namyn codi y syched yn fwy. Ond er i Mr. Charles anion 
llawer o lythyrau at gyfeillion o offeiriaid duwiol yn Lloegr, y rhai a wnel- 
ent eu goreu i eiriol gyda'u hesgobion, a boneddigion dylanwadol ereill, 
am gynnorthwy pellach gan yr hen gymdeithas enwog a chyfoethog uchod 5 
ond efallai fod eyfarwyddwyr y gymdeithas yn dechreu ofni mai gwrtaith 

* Coiiant, td. 174. 



HANES V CYMRY. 305 

i gynnydd ymneillduaeth yn Nghymru a fvddai y fath helaethrwydd o 
Feiblau ag a geisiai Mr. Charles; ac felly, diwedd oi holl lafur ef a'i gyf- 
eillion yn y blyneddoedd hyny ydoedd pall a nacad hollol. 

Dan yr aingylchiadau hyn, "fel yr oedd efe yn ymorol ag ewyllyswyr 
da i grefydd a duwioldeb, pa fodd y gellid cael argraftiad helaeth o'r 
Beibl am bris gweddol yn yr iaith Gymraeg — ac os byddai bosibl i drefnu 
cyllidfa barhans o bonynt, fel na byddai, nn amser mwy, brinder o Feiblau 
i'r Cymry tlodion — rhoddodd yr Arglwydd y meddwl caruaidd avdderchog 
yn nghalonau rhai o'r gwyr duwiol yr oedd yn ymddiddan a hwynt, o fFurfio 
cymdeithas i ddosbarthu Beiblau, nid yn unig yn ein gwlad ein lmnain, 
ond hefyd yn y gwledydd pellenig tramor, pa un bynag ai Cristionogol, 
Mahometanaidd, neu Baganaidd ; fel na byddai un genedl dan y nefoedd, 
nac un person neillduol yn y byd, heb y trysor gwerthfawr hwn, a ewyll- 
ysiai ei feddiannu."* Ac ar y 7fed o Fawrth, 1804, ffurfiwyd y cyfrvw 
gymdeithas, i daenu gair Duw, heb na sylwad na chwanegiad ato, ar led 
y byd ; ac mewn haner can' mlynedd, y mae y gymdeithas bono wedi bod 
yn offeryn anrhydeddus i gyhoeddi a lledaenu pum' milfil ar hugain, pedwar 
cant a dwy fil, tri chant a naiv, o eiliadon o air Duw; a chynnorthwyo 
cymdeithasau ereill i ledaenu tua deunaiv milfil yn ychwaneg. Taenodd 
yn \r lwerddon, er y flwyddyn 1806, ddwy jilfil, a saith gan' mil, o Feiblau 
a Thestamentau ; yn P'frainc, er y flwyddyn 1818, taenodd dair milfil; ac 
yn y flwyddyn 1849, lledaenwyd saith mil ar hugain yn yr Eidal, fliwyth y 
rhai eisoes ydynt filoedd o ymofynwyr am fford'd y bywyd, ac nid ychydig 
o ferthyron dros y gw r irionedd fel v mae yn yr Iesu. Ac yn yr unrhyw 
dymbor — sef yr haner canrif cyntal o'i sefydliad — lledaenodd yn mysg ein 
cenedl, ac yn ein hiaith ni, tnag wyth gan' mil o eiliadon o'r ysgrythyrau 
sanctaidd ! " O'r Arglwydd y daeth hyn, a hyn sydd ryfedd yn ein 
golwg ni." 

Yn ei flyneddoedd olaf efe a gyfansoddodd y Geiriadur Ysgrythyrol — 
llyfr a f u o gymhorth dirfawr i filoedd o'r Cymry, yn eu llafur am ddeall 
yr ysgrythyrau ; a diau y bydd y gwaith hwn mewn bri yn mysg y genedl, 
ac yn anrhydedd i goflfadwriaeth ei awdwr, dros oesau lawer eto. Gwaith 
mawr arall y bu yn ddyfal iawn wrtho, yn mlyneddoedd olaf ei fywyd, 
oedd parotoi eiliad diwygiedig o'r ysgrythyrau yn Gymraeg i'r wasg, at 
wasanaeth y gymdeithas uchod. 

Oddiwrth y sylwadau blaenorol, gwelir fod Charles yn ddyn i'w genedl, 
yn hytrach nag i'r blaid grefyddol y perthynai iddi yn fwyaf neillduol, a 
bu ei lafur yn fendithiol i adfywio crefydd i fesur mawr yn mysg pob 
enwad crefyddol trwy y dywysogaeth; ac ar yr un pryd, gellir dywedyd 
fod ei ddylanwad wedi bod yn fwy effeithiol na'r eiddo un dyn arall, er 
cadarnhau a threfnu y cyfundeb y perthynai iddo. Efe, yn benaf, a dyn- 
odd allan y Rheolau Dysgybliaethol, a'r Drefn Eglwysig, sydd eto mewn 
grym yn y cyfundeb; ac wedi dwys ystyriaeth, cytunodd a chais amryw 
frodyr, i barotoi y rheolau a gymmeradwywyd gan y gymmanfa, i ordeinio 
brodyr dewisedig, i weinyddu yr ordinhadau o fedydd a swper yr arglwydd 
yn nghynnulleidfaoedd y cyfundeb — yn ol y rhai yr ydys eto yn parhau 
i weithredu. 

Wedi gwasanaethu ei genhedlaeth ei hun gyda ffyddlondeb ac efFeith- 
iolrwydd digyrTelyb o'r bron, efe a gafodd fynediad helaeth i mewn i law- 
enydd ei Arglwydd, ar y pummed dydd o fis Hydref, yn y flwyddyn 1814, 
pan o fewn chwe' diwrnod i fod yn bedair blwydd ar bymtheg a deugain 
oed. 

* Cofiant,.fcd. 193, 



306 DARLITHIAU AR 



DARLITH XIII. 



ANSAWDD BRESENOL CREFYDD, MOESAU, AC ADDYSG, 
YN MYSG Y CYMRY. 



Y mae testyn y Ddarlith hon yn un tra dyddorawl i bob Cymro a ddy- 
lanwadir gan egwyddorion gwladgarwcb a Christionogaetb ; ac y mae yr 
baeriadau haerllug a wnaed yn ddiweddar, ac a wneir yn barhaus, gan 
ryw ddosbarth o ddynion, mewn cyfarfodydd cyboeddus, a thrwy yr 
argraffwasg, mewn pertbynas i ansawdd moesau, crefydd, ac addysg, yn 
mysg ein cenedl, yn galw am i ni wneyd ymcbwiliad manwl a diduedd 
i'r testyn. 

Gyda golwg ar grefydd, yr wyf yn meddwl nad yw yn ormod i mi ddy- 
wedyd, y cynnelir moddion crefyddol yn mysg y Cymry — mewn cymhar- 
iaeth i faintiolaeth y dywysogaeth, a nifer y trigolion — i raddau belaetbacb 
nag yn mysg unrbyw genedl arall o dan lywodraeth Prydain Fawr ; a bod 
mwy o nifer o'r boblogaetb yn gwneyd defnydd rbeolaidd o'r cyfryw fodd- 
ion, nag a ganfyddir, mewn cymbariaetb, yn un ran arall o'r Deyrnas 
Gyfunol. 

Darperir y cyfryw foddion crefyddol i'r Cymry trwy oflPerynoliaetb yr 
Eglwys Sefydledig, yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Trefnyddion Calfin- 
aidd a Wesleyaidd, yn nghydag ycbydig fan enwadau ereill. 

Wrth edrycb i adroddiad y dirprwywyr a benodwyd gan ei fawrhydi 
Gwilym IV., i ymcbwilio i ansawdd y cyllidau eglwysig yn Lloegr a 
Chyrnru — yr hwn adroddiad a gyhoeddwyd trwy orchymyn y senedd, yn 
y flwyddyn 1835 — gwelwn fod mewn cyssylltiad a'r Eglwys Sefydledig, 
yn y flwyddyn bono, y nifer canlynol o fywioliaetbau eglwysig, yn y ped- 
air esgobacth Gymreig : — 

Bywiolaeth.au. Cyllid. 

Bangor 195 £35,064 

Llanelwy 133 42,592 

Llandaf 240 36,347 

TyDdewi 484 60,653 

Yn y cyfan 1052 £174,656 

Cyllidau y pedwar esgob a gyfrifir yno fel y canlyn • — 

Bangor £4464 

Llanelwy 6301 

Llandaf 924 

Ty Ddewi 1897 

Y cyfan £13,586 

Ond mewn adroddiad diweddarach, gwelais gyllid blyneddol pedwar 
esgob Cymru yn cael ei gyffif yn £16,900; ac yr ydwyf yn meddwl, pan 
gymmerir i ystyriaeth yr eglwysi newyddion a adeiladwyd ac a waddol- 



HANKS Y CYMRY. 307 

wyd yn ystod y deunaw mlynedd diweddaf, a chynnydd gwerth cyllidau 
eglwysig yn gyfFredinol, o fewn yr un yspaid o amser, yn nghyda'r anryw- 
iol oftrymau a thaliadau ereill a dderbynir gan yr offeiriaiq trwy Gymru, 
na chyfeiliornwn pe y cyfrifwn gyllid blyncddol yr Eglwys Sefydlfidig, yn 
nhywysogaeth Cymru, uwchlaw dau can' mil o bunnau ! Swm digpnpl 
i gynnal tua dwy jil o weinidogion perthynol i'r Eglwys Sefydledig, at 
gyllid o gan' punt yn y flwyddyn, bob un — neu tuag un gweinidog ain bob 
pum' cant o'r trigolion, yn wyr, gwragedd, a phlant ! Beth pe y bnasai y 
cyllid mawr uchod yn cael ei ddef'nyddio yn bripdol i gynnal llafurwyr, 
ac nid segurwyr, yn ngwinllan Crist — gwir olynwyr apostolion Crist, mewn 
athrawiaeth, ymarweddiad, a sel! diau y buasai y dywysogaeth erbyn 
heddyw fel gardd yr Arglwydd. 

Y tfaith nesafa grybvvyllaf er egluro ansawdd crefydd yn Nghymru, a 
fydd o adroddiad Syr Beniamin Hall, barwniad. Mae ystadegau yr ad- 
roddiad hwnw yn gorchuddio 417 o blwyfi ; ac ynddo dangosir pa sawl 
moddion crefyddol a gynnelid yn wythnosol gan yr Eglwys Sefydledig, a 
chan yr Ymneillduwyr, yn yr amryfal blwyfydd hyny. Erbyn crynhoi yr 
ystadegau hyny, gwelwn fod yn y 417 plwyfau a nodir ynddynt, 624 o 
eglwysi, yn mha rai y cynnelid 348 gwasanaeth Cymreig, 335 gwasanaeth 
Seisnig, ac 51 gwasanaeth mewn rhan yn Gymreig, ac mewn rhan yn Seis- 
nig ; yn gwneyd yn y cyfan, 734 gwasanaeth crefyddol yn y nifer dywed- 
edig o blwyfi, bob wythnos. Yn yr unrhyw blwyfi, y mae 1191 o addoldai 
ymneillduol, y rhai a gyfodwyd yn ystod y deugain mlynedd diweddaf, ar 
yr egwyddor wirfoddol, a hyny drwy gyfraniadau y bobl gyffredin, y rhai 
ydynt yn gorfod ymddibynu am eu cynnaliaeth ar eu llafur personol eu 
hunain; ac yn yr addolfeydd hyny, cynnelir 2037 gwasanaeth crefyddol 
Cymreig ar y Sabbothau, a 473 gwasanaeth crefyddol Seisnig ; ac yn yr 
wythnos* 1635 gwasanaeth crefyddol Cymreig, a 285 gwasanaeth crefyddol 
Seisnig ; yn gwneyd yn y cyfan, 4430 gwasanaeth crefyddol bob wythnos. 
Neu mewn geiriau ereill, y mae yr egwyddor wirfoddol yn darpar i genedl 
y Cymry, gymmaint ckwe' gwaith o foddion crefyddol — heb osod treth 
orrnesol ar undyn, ond trwy gyfraniadau ewyllysgar gwerin y dywysog- 
aeth — ag a ddarperir ar draul y dau can' mil o bunnau o waddolaeth a 
berthyn i'r Eglwys Sefydledig ! Oddiwrth y cyfrifon blaenorol, gallwn 
gasglu bod tua deuddeng mil o gyfarfodydd crefyddol yn cael eu cynnal yn 
y dywysogaeth, bob wythnos, ev nad yw y boblogaeth nemawr dros jiliwn 
o eneidiau ; ac y mae yn dra amheus genyf a ellir canfod un genedl arall 
ar wyneb y ddaear yn mwynhau y fath helaethrwydd o foddion crefydd©], 
mewn cyfartaledd i'w phoblogaeth. 

Ffaith arall a grybwyllaf, er egluro ansawdd bresenol crefydd yn y tir, a 
fydd yr ystadegau a ddangosant pa fodd y gwerthfawrogir y moddion hyn 
gan y genedl yn gyffredin ol. — Ar Sabboth yn nechreu y flwyddyn 1847, 
gwnaed cyfrifiad manol o'r nifer oeddynt bresenol, ar oriau gwasanaeth 
dwyfol, yn eglwysi a chapeli 392 o blwyfi yn Ngogledd a Deheubarth 
Cymru, gan ddynion cyfrifol, da eu cymmeriad yn mysg eu cydnabod, y 
rhai a chwanegent bob un yr ardystiad canlynol, yn nghyda'u henwau 
personol, ac enwau eu trigleoedd, wrtho : — " Yr ydym ni, y rhai a gasgl- 
asom y cyfrifon uchod, yn tystio fod y cyfryw gyfrifon yn gywir, hyd 
eithaf ein gwybodaeth." 

Gwelwn fod y 392 plwyfydd, yn y rhai y gwnaed y cyfrifiad crybwyll- 
edig, yn cynnwys poblogaeth o 431,002 ; tra yr oedd holl boblogaeth y 
deuddeg sir o ba rai y cymmerid y nifer dywededig o blwyfi, yn 911,603 ; 
ac felly yr oedd poblogaeth y 392 plwyfydd y gwnaed y cyfrifiad ynddynt 
yn lied agos i haner poblogaeth yr holl wlad ; gan hyny, y mae y cyfrifiad 



308 



BARL1THIAU AR 



»! am 



a wnaed yn safon ddigonol i wneyd allan oddiarno gasgliad lied fanol 
y cyfartaledd o'r genedl ydynt yn arfer mynychu cyfarfodydd crefyddol 
ac ysgolion Sabbothawl yr Eglwys Sefydledig, a'r addoldai ymneillduol. 
Dosberthid y nifer uchod o^blwyfi fel y canlyn : — Mon, 30; Arfon, 59; 
Dinbach, 53; Fflint, 17; Meirion, 23; Trefaldwyn, 28; Brecheiniog, 27 i 
Aberteifi,54; Caerfyrddin, 40 ; Morganwg, 18; Penfro,43; aMaesyfed,10 
— yn y cyfan 392 o blwyfi. 



Y nifer oeddynt bresenol yn yr Eglwysi a'r 
a Deheubarth Cymru, ar Sabbot) 


Capeli, mewn 392 o blvbyfi, yn 
i yn nechreu y fiwyddyn 1847. 


Ngogledd 


Enwadau. 


Nifer presenol mewn 
Gwasanaeth Cref- 
yddol ar Sabboth. 


Canolrif 

ynyr 
addoliad. 


Niferpresenol 
yn yr ysgol- 
ion sabothol. 


Canolrif 
ynyr 




Boreu. 


Nawn. 


Nos. 


Boreu. 


Nawn. 


ysgolion 


Bedyddwyr .............. 


11807 

26434 

33470 

6173 

1765 


6937 
16282 
31562 

7875 
723 


14579 
33737 
62425 
17001 

474 


11108 

25484 

42486 

10350 

987 


4725 
11721 
19860 

4172 
163 


6399 
15252 
29685 

5764 
143 


5562 


Annibynwvr 


13487 


Trefnyddion Calfinaidd 

„ Wesleyaidd . . 
Ereill 


24772 

496$ 

15S 






Gyfanrif 


79649 


63379 


128216 


90415 


40641 


57243 


48942 






Yr Eglwys Sefydledig 


18128 


9710 


5889 


11242 


3396 


6002 


4699 


Cyfanrif mewn Eglwysi a> 
Chapelau j 


97777 


73089 


134105 


101657 


44037 


63245 


33641 


Eto, ar yr holl boblogaeth . . 


206806 


154589 


283643 


215013 


93143 


133768 


113455 


Cyfartaledd yn addoldai yr\ 
Ymneillduwyr J 


81* o'r 
cant 

18| o'r 
cant 


87 o'r 
cant 


96 o'r 
cant 


89 o'r 
cant 


92J o'r 
cant 


90J o'r 
cant 


91 o'r 
cant 


Eto, yn yr Eglwysi 


13 o'r 

eant 


4 o'r 
cant 


11 o'r 
cant 


1\ o'r 
cant 


9£o'r 
cant 


9 o'r 

cant 



Mae y nifer presenol yn yr Eglwysi yn cynnwys plant yr Ysgolion Gwladwr- 
iaethol, ilawer o ba rai ydynt blant Ymneillduwyr. 

Oddiwrth y cyfrifon blaenorol, gwelwn fod tuag un ran o dalr o boblog- 
aeth Cymru yn bresenol mewn rhyw le addoliad, ar y Sabboth dywededig, 
er ei fod yn Sabboth dryghinawg, yn nyfnder gauaf, pan oedd y ffyrdd yn 
ddyfnion, ae felly yn anhawdd i'r hen bobl fethiannus, yr anachus, a'r 
llesg, fyned i'r addoldai ; ac ar adeg pan oedd yr anifeiliaid i fewn, yr 
hyn, mewn gwlad amaethyddol, a'i gwna yn rhy anfanteisiol i lawer o 
weinidogion fod yn bresenol: dyma brawf anwadadwy, dybygaf, fod y 
Cymry yn gwerthfawrogi moddion crefyddol yn helaethach nag un genedl 
arall yn y deyrnas gyfunol ! 

Yr ail ran o destyn y Ddarlith hon yw ansawdd moesau yn mysg cenedl 
y Cymry. Sonir am ein cenedl, mewn rhyw gylchoedd, fel pe na byddent 
namyn haner anwariaid — heb fod yn eu haneddau, eu hymborth a'u dillad, 
eu harferion cymdeithasol, a'u dull o drin y ddaear, nemawr os dim uweh- 
law y Gwyddelod ; ac mewn newyddiaduron Cymreig a Seisnig a gyhoeddir 
yn y dywysogaeth, darlunir y grefydd a ffyna benaf yn Nghymru — sef, 
ymneillduaeth — yn waeth na Phabyddiaeth ; a chyfresir hi a meddwdod, 
godineb, a delw-addoliaeth ; awgrymir ei bod wedi gwneyd mwy o cldrwg 
i Gymru, yn nghorph y can' mlynedd diweddaf, na'r arferiad niweidiol o 



HANES Y CYMRY. 309 

gydorwedd * a bod yr arfer garwriaethol yn hanedig o'r un grefyddol ; ac 
mai plentyn ymncillduaeth Cymru ydyw bastarddiactb ein gwlad, &c. 
Darluniant Gymru fel y wlad sydd yn bregetbwr-farchogedig — y wlad a 
ddyfetbir, Ye, a ddemnir gan hudolwyr pleidiau onworantedig ; a'r gweini- 
dogion mwyaf llafurus, doniol, a defnyddiol yn y wlad, os hob urddau 
engobawl, a ddarlunir yn yr unrhyw gyboeddiadau fel traws-ymwtlnvyr 
anawdurdodedig, bereticiaid a sismaticiaid pecbadurus. Heb ytndroi i 
olrhain geudeb yr yinhoniad a wneir gan rai o eglwyswyr Cymru o'u hol- 
yniaeth apostolaidd, yn y Ddarlitb bon, Af rbagof i ymofyn pa beth ydyw 
ansawdd moesau gwlad sydd fel hyn wedi ei inelldigo mor ofnadwy gan 
ymneillduaetb. Os ydyw yr haeriadau crybwylledig ucbod yn wir, rbaid 
fod trigolion y gvvledydd lie y ffyna ymneillduaetb fwyaf ynddynt, iawer 
yn is ar raddeg moesoldeb na tbrigolion y gwledydd lie nad oes nemawr o 
ddylanwad gan ymneillduaetb, ond He y mae gweinidogion yr Eglwys 
Sefydledig yn cael eu flbrdd eu bunain yn fwyaf diatal fa, i gario yn mlaen 
addysg crefyddol a moesol y bobl ; ac os gellir profi byny, bydd yn un o'r 
dadleuon cryfaf er darbwyllo ein cenedl i ymwrtbod ag ymneillduaetb, ac 
ymryddbau am by tb a'r draul afreidiol — ie, a niweidiol, yn ol yr haeriadau 
blaenorol — o gynnal ymneillduaetb, i'r byn nis cymhellir bwy gan lywod- 
raetb na cbyfraith wiadol, ac nis gorfodir bwy gan unrhyw ywymau, ond 
a roddant arnynt eu bunain yn wirfoddol. 

Wrtb edrycb i'r ddeiliadeb (census) a gymmerwyd yn y flwyddyn 1851, 
gwelaf mai boll nifer trigoli.on Gogledd Cymru ydoedd 404,160; aboil 
nifer troseddwyr y gyfraitb wiadol, yn cbwe' sir Gwynedd, am yr un 
flwyddyn, oedd 225 — neu un o bob 1796. Yr un pryd, yr oedd nifer trig- 
olion swydd Gaerlleon — gwlad sydd yn ymylu ar Wynedd, ac o ran ei 
hansawdd yn gyfFelyb iddi, sef mewn rban yn weithfaol ac mewn rban yn 
amaethyddol — yn 423,438; a'r troseddwyr ynddi yn 816, neu un o bob 518. 
Felly, y mae trigolion Gwynedd, er mor anffodus ydynt yn eu crefydd, yn 
sefyll yn uwch dair givaith ar raddeg moesoldeb, yn llyfrau llywodraeth 
Prydain Fawr, na tbrigolion swydd Gaerlleon, y rbai ydynt yn rbydd 
mewn cymbariaetb oddiwrtb ddylanwad ymneillduaetb. 

Trachefn, y mae Debeubartb Cymru, yn ol y ddeiliadeb ddiweddaf, yn 
cynuwys 607,496 o drigolion; a nifer y troseddwyr o bonynt, yn yr Tin 
flwyddyn, oedd 445 — o ba rai yr oedd 287 o sir Forganwg yn unig, lie y 
mae cynnifer o webilion boll wledydd Prydain a'r Iwerddon, yn cyrcbu 
i'r gweitbfeydd haiarn ac efydd; ond er y cam yma, nifer y drwgweitbred- 
wyr yn Nebeubartb Cymru, am y flwyddyn grybwylledig, oedd un o bob 
1365 o'r trigolion. Y mae dwy sir yn ymylu ar y Debeubartb, sef Hen- 
ffordd a Chaerloyw, a'u poblogaetb yn ngbyd a wna 518,587; a'u trosedd- 
wyr 912 — neu un o bob 568 o'r trigolion : felly, y mae y Debeuwyr eto, er 
aflendid y Merthyr, a pbobl gymmysg y gweitbfeydd haiarn, yn sefyll yn 
uwch ddwywaith ar raddeg moesoldeb, na thrigolion y ddwy sir gerllaw 
iddynt, y rhai mewn cymbariaeth ydynt yn rhydd oddiwrtb ddylanwad 
ymneillduaetb. Ni alltudiwyd cymmaint ag un o ddeuddeg sir Cymru yn 
y flwyddyn uchod ; ond o'r tair sir Seisnig a nodwyd ucbod, alltudiwyd 
chwech dros eu hoes. 

Wrth gyferbynu Cymru oil gyda Lloegr oil, y mae graddau cymhar- 
iaetbol y troseddwyr a'r boblogaetb yn sefyll fel y canlvn : — Cymru, un 
troseddwr allan o bob 1519 o'r trigolion ; a Lloegr, un allan o bob 813. 
Felly, nyni a ganfyddwn fod Cymru oil yn sefyll tua dwy waith yn uwch 
na Lloegr oil, ar raddeg moesoldeb. Nifer y troseddwyr a gafwyd yn 
euog, yn ngwahanol siroedd Cymru, yn ystod y flwyddyn 1851, oedd fel 
y canlyn : — 



310 DARLITHIAU AR 

Sirotdd. TroseddvJyr. Trigolion. Cyfartaledd. 

Arfon '.'.'.'.'.'.'. is!} 137 » 916 Un allan ° bob 1393 ' 

Meirion ".'.'.'.'.'.25 51,242 Un allan o bob 2049. 

Dinbach 77 96,820 Un allan o bob 1257. 

Mint 63 41,053..... Un allan o bob 652. 

Trefaldwyn . . . .73 77,129 Un alien o bob 1056. 

Ceredigion ... .45 94,643 Un allan o bob 2170. 

Penlro 88 84,456 Un allan o bob 960. 

Caerfyrddin. . . .75 97,687 Un allan o bob 1302. 

Brycheiniog ..66 59,162 Un allan o bob 895. 

Morganwg . . . .378. 240,132 Un allan o bob 635. 

Maesyfed 20. 31,416 .Un allan o bob 1570. 

Ond y peth a roddir fwyaf yn erbyn y Cymry ydyw anniweirdeh, yr hyn 
abrofir trwy luosogrwydd y genedigaetb.au annghyfreithlawn yn y dywys- 
ogaeth. Mae yn wir fod hyn yn frycheuyn y dymunai pob Cristion effro 
yn y wlad ei weled yn cael ei ddileu ar frys oddiar nodweddiad ei genedl ; 
ac megys y gwnaed ymdrechion canmoladwy i ddarostwng meddwdod y 
genedl — yr hyn hefyd a fu yn llwyddiannus i fesur mawr — dylid gwneyd 
ymdrechiadau arhenig yn erbyn y pechod hwn hefyd, a pharhau ynddynt, 
hyd oni wneler yr arfei'iad sydd yn achlysur penaf o bono — sef cydorwedd 
— yn ffiaidd yn nghyfrif yr oes sydd yn codi. Y mae yr arfer atgas hon 
yn hen iawn yn mysg ein cenedl, fel y gellid profi o gyfansoddiadau ein 
beirdd, o Dafydd ab Gwilym hyd Lewelyn Ddu o Fon ; ac y mae yr hyn 
sydd wedi hir wreiddio fel arfer genedlaethol, yn beth nas gellir ei ddifodi 
heb ymdrechion egniol, unol, a pharhaus, ar ran y doeth, y da, a'r dylan- 
wadol, tuag at hyny. Dylai rhieni, yn nghydag athrawcn ac athrawesau 
yr ysgolion Sabbothawl, ymddiddan yn ddifrifol gyda'r ieuenctyd, am y 
mawr bwys o'u mynediad yn anrhydeddus i'r cyflwr priodasol ; a dangos 
iddynt, gyda phob addfwynder a difrifwch, anweddeidd-dra a pherygl yr 
arfer a ffyna yn rhag-gyfeillach ieuenctyd, mewn rhai cyrau o'r wlad yn 
bresenol. Dylai penau teuluoedd ofalu am roddi cyfieustra priodol, o ran 
amser a He, i'r ieuenctyd a fyddont dan eu gofal — pa un bynag ai eu plant 
ai eu gwasanaethyddion — i gyfeillachu a'u gilydd ; ac ymddwyn atynt yn 
y fath fodd ag i enill eu hymddiried, fel y gwnelo yr ieuenctyd gynghor- 
wyr o honynt, yn lie cuchiaw arnynt mewn nwydau drwg, fel pe byddai 
yn bechod iddynt feddwl am fod byth yn amgen na myneich a lleianod — 
gan gofio fod yr unrhyw dueddiadau naturiol yn eu plant ag oedd ynddynt 
hwythau pan yn eu hoed. Ar yr un pryd, dylid eu dysgu i ochel myned 
i'r ystad briodasol yn annarbodus ; ond o ; r pryd y dechreuont enill rhyw 
faint, eu harfer i ddefnyddio arian gyda chynnildeb, gan droi rhyw swm 
o'r neilldu yn barhaus, gyda'r bwriad o osod iddynt eu hunain sail ded- 
wyddwch yn y cyflwr priodasol ; ac y mae yn sicr genyf, fel y delont i 
grynhoi ychydig o ffrwyth eu llafur a'u cynnilwch eu hunain, y deuant 
i roddi mwy o fri ar gadw iddynt eu hunain gymmeriad dihalog; ac felly, 
gwaredid ein gwlad rhag llawer o'i drygau. 

Ond y mae cyfiawnder a'm cenedl yn fy rhwymo i ddywedyd fy mod, 
wedi llawer o ymchwiliad, yn gorfod barnu nad y w Cymru mor ddwfn yn 
y pechod o anniweirdeb ag yw Lloegr*yn gyffredinol^ ac na buasai gym- 
maint o sylw ar anniweirdeb Cymru, oni buasai ragoriaeth Cymru mewn 
moesau cyffredinol. Tra y mae puteindai cyhoeddus yn gyffredin yn 
Lloegr, ac yn ffynu fwyaf efallai lie y mae bastarddiaeth leiaf o'r bron, y 
maent o drugaredd yn dra anaml yn y dywysogaeth ; a buan y byddo y 
wlad wedi ei glanhau yn llwyr oddiwrthynt. Y cyfrifon canlynol hefyd— 






HANKS Y CYMRY. . 311 

y rhai a gymmerwyd o adroddiad y Cofrestrydd CyfFrcdinol, am 1818 — a 
rldangosant yn gywir scfyllfa bastarddiaeth yn Ngogledd a Deheubarth 
Cymru, mewn cymbariaeth i ranau eang o Loegr. II oil nifer y genedig- 
aethau yn Ngogledd Cymru, am y flwyddyn uchod, ocdd 11,007; ac o hon- 
ynt yr oedd 832 yn fastarddiaid — neu un o bob 13?. Am y Deheudir, yr 
noil cnedigaethau cofrestredig yn yr un flwyddyn oedd 18,403, ac o honynt 
1300 yn fastarddiaid — neu un o bob 14J — nifor ag y dylid gwneyd pob 
ymdrccb i'w leihau ar frys. Ond fel nag gellir priodoli byn inwyach i 
ymneillduaetb Cymru, dodwn ddarluniad cymbariaetliol o ranau ereill y 
deyrnas, lie nad y\v ymneillduaetb raor ffyniannus. — Swydd Gaerlleon, yr 
hon a gynnwys fwy o boblogaeth na cbwe' sir Gwynedd — genedigaetbau, 
12635, o'r rhai yr oedd yn fastarddiaid 1072 — neu un o bob II5. Lancashire, 
poblogaeth yr hon nid oedd nemawr yn fyr o fod yn ddau cymmaint a boll 
Gymru — genedigaetbau, 71,893, o ba rai yr oedd 5384 yn fastarddiaid — 
neu un o bob 13A. Y North Midland counties — sef, Leicester, Rutland, Lin- 
coln, Nottingham, a Derbyshire, poblogaeth y rhai yn nghyd ydynt ddeu- 
ddeg can' mil — genedigaethau, 37,384; bastarddiaid, 2708 — neu un o bob 
13J. West Midland, gyda phoblogaeth o 2,132,853 — yn cynnwys siroedd 
Caerloyw, HenfFordd, Amwythig, Stafford, Worcester, a Warwick — gened- 
igaethau, 08,074; bastarddiaid, 4527 — neu un o bob 14|. Eastern Division 
— yn cynnwys swyddi Essex, Suffolk, a Norfolk — poblogaeth, 1,113,710; 
genedigaethau, 34,517* bastarddiaid, 2502 — neu un o bob 12. Cumberland 
— poblogaeth, 194,803? genedigaethau, 0005? bastarddiaid, 638 — neu un o 
bob 9h ! Netf pe y cymmerem yr holl randir ogleddol, gan gynnwys 
flwyddi Durham, Northumberland, Cumberland, a Westmoreland — poblog- 
aeth yr hon randir sydd 903,277; genedigaethau, 32,276; bastarddiaid, 
2325 — neu un o bob 13|. Swydd Nottingham — poblogaeth, 400,200; gen- 
edigaethau, 8457; bastarddiaid, 736— neu un o bob \\\ ! Oddiwrtn yr 
ystadegau uchod, ac ychwaneg a allesid ei roddi, gwelwn fod angen raawr 
am ddiwygiad yn y peth hwn yn mysg ein brodyr y Saeson, cystal ag yn 
ein mysg ninau ein hunain. 

Dywedwyd lawer gwaith yn ddiweddar fod Mon, lie mae Methodistiaeth 
yn grefaf, yn ffieiddiaf yn y drwg hwn; nis gwn pa sail sydd i'r cyfryw 
achwyniad, oddieithr ei foci wedi ei achosi trwy fod Methodistiaid Mon 
wedi bod y\\ fwy egniol na'r cyffredin o'u cymmydogion, yn ceisio tynu 
i lawr yr hyn a elwir "arfer y wlad." Os felly, y mae y cyfryw ymddyg- 
iad tuag atynt yn dra annghyfiawn : dyma fel y mae yr ystadegau yn yr 
adroddiad a ddarllenwyd yn dangos Mon: — Nifer y genedigaethau, 1578; 
o ba rai yr oedd yn fastarddiaid, 85 — neu un o bob 18. Swydd Gaerynar- 
fon — nifer y genedigaethau, 2519; o ba rai yr oedd yn fastarddiaid, 165 — ■ 
neu un o bob 15?. Meirionydd — nifer y genedigaethau, 1358; bastardd- 
iaid, 101 — neu un bob 13|. Dinbach — nifer y genedigaethau, 2577; bas- 
tarddiaid, 193 — neu un o bob 13|. FJlinf — nifer y genedigaethau, 1099; 
bastarddiaid, 57 — neu un o bob 19. Ac yn swydd Drefaldwyn — He y mae 
dylanwad Methodistiaeth leiaf un o siroedd Gwynedd,* ac yr ydwyf yn 
meddwl na chyfeiliornaf wrth ddywedyd mai dyma y sir lie y mae 
dylanwad ymneillduaetb leiaf o lawer hefyd — nifer y genedigaethau am 
y flwyddyn grybwylledig ydoedd 1930 ; a nifer y bastarddiaid o honynt 
oedd 231 — neu un o bob 8? ! Gan hyny, yn ol yr ystadegau sydd o'n 
blaen, mae yn amlwg y buasaW Gogledd Cymru yn alluog i ddyrchafu 
ei phen yn lied uchel yn y pwnc hwn, oni buasai gyssylltiad swydd 
Drefaldwyn a hi. 

* Gwel Ystadegau y Dyddiadur Methodistaidi. 



312 DARLITHIAU AR 

Y peth olaf sydd yn galw am ein sylw yn nhestyn y Ddarlith hon ydyw 
ansawdd bresenol addysg yn mysg ein cenedl. 

Tra yr addefwn yn rhwydd fod tir lawer i'w feddiannu eto yn hyn, yn 
mysg ein cenedl, yr ydym ar yr un pryd yn hyderus y gallwn ddywedyd, 
fod cymmaint o gynnydd ar ddysgeidiaeth wedi bod yii Nghymru, mewn 
cyfartaledd i'r boblogaeth, o fewn yr haner canrif ddiweddaf, ag un ran 
o'r deyrnas gyfunol. Pan y dechreuodd y diweddar Barch. T. Charles o'r 
Bala, lafurio yn mysg ein cenedl, nid oedd prin un o ddeg o'r Cymry yn 
alluog i ddarllen mewn unrhyw iaith ; ond erbyn heddyw, yr ydwyf yn 
meddwl nad gormod i mi ddywedyd, nad oes un o gant o'n cenedl, o 
ddeng mlwydd oed ac uchod, heb fod yn alluog i ddarlien eu hiaitb eu 
hunain o leiaf. Y pryd hyny, yr oedd gweled llafurwr yn meddu Beibl, 
ac yn gallu ei ddarllen, yn betb bynod; ond erbyn hyn, y mae gweled 
llafurwr o Gymro heb feddu Beibl, a gallu ei ddarllen, yn llawn mor 
hynod; ac o'r ychydig ydynt yn y dygn anwybodaeth yma, yn nghanol 
cyflawnder o fanteision i gyrhaedd gwybodaeth — y rhai, trwy feddwdod 
ac annghrefyddoldeb eu rhieni, a fagwyd i fynu yn llwyr esgeulus o'r 
ysgolion Sabbothol, a phob moddion crefyddol — y mae prif ddrwgweith- 
redwyr ein gwlad yn tori allan, fel y gellir gweled trwy adroddiadau ein 
carcharau. 

Mae y diweddar Evan Jones o Dredegar (leuan Gwynedd) — yr hwn yr 
oedd ei lafur er gwasanaethu y Cymry yn ddihafal— -yn ei lythyr at Win. 
Williams, Ysw., A.S., ar gyflwr addysgawl a moesol y genedl, yn dywedyd 
fel hyn : — 

" Y mae awyddfryd y bobl am addysg yn gwneyd eich cynllun yn 
afreidiol. Mae y Cymry yn benderfynol i'w haddysgu eu hunain; ac y 
mae hyd yn nod symledd y tai yn y rhai y cedwir yr ysgolion yn profi hyn 
— yr ymdrech egniol a wneir i gynnal athraw da yn mhob lie — a'r nifer 
tra mawr o ysgolion annghyhoedd (681,) yr hyn sydd ddieilfydd efallai yn 
ianes poblogaeth o weithwyr — ydynt gadarnhad digonol o wirionedd fy 
haeriad. Darfu i'r Eglwys, trwy gymhorth y bendefigaeth, gwaddoliadau, 
a dyroddion oddiwrth bwyllgor y Cynghor, ddarpar 581 o ysgolion ; tra y 
mae ymdrechiadau y werin, heb nemawr o gefnogaeth, wedi sefydlu dim llai na 
949 ! Fe ddichon fod ansawdd yr addysg yn isel yn amryw o'r sefydliadau 
hyn ; ond fe'n hysbysir yn adroddiadau y dirprwywyr, fod yr ysgolion 
israddawl yn cael eu gadael can gynted ag y sefydlir ysgol amgenach, 
megys ysgol Frutanaidd, mewn ardal. Mae y Cymry, er eu tlodi, yn abl 
i ddarbod addysg iddynt eu hunain. Lie y byddo rhieni yn ystyriol o'u 
dyledswydd, fe ddiflana anhawsderau yn fuan. Pan fyddys wedi darpar 
ar gyfer y swm, yna troir y sylw yn ddioed at yr ansawdd. Dylech gono 
bod y Cymry, yn ystod y saith mlynedd a deugain diweddaf, wedi cyfodi,. 
neu ailadeiladu, o leiaf ddwy jil o gapelau; ac ar gyfrif tra chymmedrol, 
rhaid eu bod wedi talu ar hyn, o leiaf wyth gan' mil o bunnau ! Nis gall 
fod traul 2500 o gapelau a gorsafau, gan gynnwys casgliadau at sefydliadau 
cartrefol a thramor, er lledaeniad yr efengyl, yn llai na chant a deuddeg 
ar hugain o Jiloedd o bunnau yn flyneddawl. Mae athrofeydd wedi eu 
sefydlu, gweinidogion yn cael eu cynnal yn well, fel y mae beichiau 
dyled yr addoldai yn lleihau, a'r teimlad o blaid addysg yn enill tir yn 
raddol, ond yn gysson ; ac wedi gwneyd hyn oil, pa beth na all y Cymry 
ei wneyd 1 • 

Mae cynnydd addysg yn profi eich cynllun yn afreidiol. Gadewch i ni 
ystyried cynnydd addysg ddyddiol yn gyntaf. Ar y pen yma, ein haw- 
durdodau ydynt bwyllgor arglwydd Brougham, ac adroddiad pwyllgor 
iarll Kerry. Er iseled y bri a ddyry Mr. Symons ar yr adroddiadau hyn, 



HANES Y CYMRY. 



813 



y mac yn amlwg eu bod yn profi cynnydd tra mawr ar ysgolion ac ysgol- 
orion, o'r flwyddyn 1803 hyd 183^ . A chafl nad yw cyfrifon y dirprwy'yr 
jjresenol, efallai, yn cynnwys un ysgol He y mae y tal uwchlaw chwe' 
cheiniog yr wythnos, y mae yn ofynol i ni wneyd rhyw amcan-gyt'rif o'r 
nifer a berthynant i ysgolion uwch. Gan fod y werin Gymreig mor 
awyddus am addysg, y mae yn gweddu i ni gasglu nad yw y canolradd 
a'r uwcbradd yn ol yn hyny. Y mae Mr. Symons o'r farn, nad annbeg 
a fyddai cyfrif un o bob chwech fel rbai na fyddent yn debyg o ymofyn 
addysg mewn ysgolion cyffredin. Er fod y cyfrif yna yn dra isel, eto 
rhag peri acbos dadl, nyni a'i cymmerwn. Os caniateir 6£ y cant am 
gynnydd blyneddawl y boblogaeth, o'r flwyddyn 1841 hyd y blyneddoedd 
1846-7, y nifer ar yr adeg olaf a fyddai 970,857. Canfu y dirprwywyr 
fod 72,194 o ysgolorion dyddiol mewn ysgolion i'r dospeirth llafurus; 
at y rbai hyn, ycbwaneger y nifer crybwylledig ar gyfer y dospeirth 
uchelradd a cbanolradd, yr hyn a wna 37,849, ac wedi eu chwanegu ak 
72,194, sef yr hyn a gafwyd yn yr ysgolion cyffredin, dangosir fod yn. 
Nghymru 110,034 yn derbyn addysg ddyddiol. Gan hyny, ymddengy* 
fod cynnydd addysg, yn y pum' mlynedd a deugain ddiweddaf, fel y 
canlyn : — 



NIFER O YSGOLORION DYDDIOL, A U CYFARTALEDD I R BOBLOGAETH. 



Blwyddyn. 


Ysgolorion dyddiol. 


Cyfartaledd i'r 
Boblogaeth. 


1803 
1818 
1833 
1846-7 


21,369 

30,601 

54,810 

110,034 


Uni26 
Uni22 
Unil5 
Uni9 



A ydyw y cynnydd rhyfeddol yma yn dangos fod cynllun arall yn 
angenrheidiol? Nac ydyw, mewn un modd. * * * * 

Atolygaf am eich sylw eto at gynnydd addysg trwy yr ysgolion Sab- 
bothawl. — Yn y flwyddyn 1803, yr oedd 250 o ysgolion Sabbothawl yn 
Nghymru; ond fe'm harweinir i gredu y byddai cyfrif deugain o ys- 
go.orion am bob ysgol yn 1803 yn rhy uchel ; ond cyfrifer eu bod yn 
ddeugain. 

NIFER O YSGOLORION SABBOTHAWL, a'u CYFARTALEDD i'r BOBLOGAETH. 



Blwyddyn. 


Ysgolorion Sab- 
bothawl. 


Cyfartaledd i'r 
Boblogaeth. 


1803 
1818 
1833 
1846-7 


'10,000 

21,369 

173,171 

238,740 


Un i 55£ 
Uni28 
Un i 4* 
U* i 4 



314 



DARLITHIAU AR 



Yn awr, pe y caniataem nad oedd cyfrifon 1803, ac adroddiadau 1818 
ac 1833, ddim yn berffaith gywir, eto nis gallant fod mor annghywir fel 
na ddangosant gynnydd ar foddion addysg, digyffelyb yn nghofion cen- 
edloedd! " 

Nifer yr athrawon a'r athrawesau yn ysgolion Sabbothawl Cymru, pan 
y gwnaed y cyfrifiad blaenorol, oedd fel y canlyn : — Atbrawon, 24,406; 
athrawesau, 9093 ; heb nodi eu rbyw, 163 ; yn y cyfan, 33,662. Llawer 
mwy yn gweinyddu addysg radlawn i'r genedl, yn yr ysgolion Sabboth- 
awl yn unig, nag ydoedd yn derbyn addysg o unrhyw fath, mewn ysgol- 
ion dyddiol a Sabbothawl, ddeugain mlynedd yn ol ! Onid ydyw hyn 
yn gynnydd o'r fath oreu ar ansawdd addysg yn mysg ein cenedl T 

. A ganlyn sydd grynodeb darluniadol o ysgolion dyddiol Cymru, weda 
ei dynu o adroddiadau y dirprwywyr : — 



Ysgolion. 


Ysgolorion. 


Yr Eglwys 581 

Prydeinig 64 

Annghyhoedd 681 

Enwadol, &c 204 


35,600 

7,654 

18,177 

10,771 

72,202 


Y cyfan .....1530 






Ac fe ddywaid y dirprwywyr, fod agos yr holl ysgolion — cyhoedd ac 
annghyhoedd — nas nodir fel ysgolion yr Eglwys, yn cael eu eynnal gan 
ymneillduwyr, ac yn cynnwys plant ymneillduwyr. -Felly, fe ymddengys 
fod aelodau yr Eglwys yn eynnal 581 o ysgolion, yn y rhai y cynawysir 
35,600 o ysgolorion ; tra y mae yr holl ysgolion ereill — 949 o nifer — yn 
cynnwys 36,602. Felly, yr oedd agos i haner yr ysgolorion dyddiol yn 
cael eu haddysg gan yr Eglwys. Ond y mae yn dra gwahanol gyda'r 
ysgolion Sabbothawl, fel y gwelir oddiwrth y daflen ganlynol, a dynwyd 
allan o adroddiadau y dirprwywyr, gan Edward Baines, Ysw., o Leeds:— 

YSGOLION SABBOTHAWL TN NGHYMBU. 



Enwadau. 


Ysgolion. 


Ysgolor- 
ion. 


Athr. 


Ysgolorion 

yn darllen 

y Beibl. 


Eto, yn per- 
thyni ysgol- 
ion dyddioh 




437 

881 
601 
301 
266 
28 


32668 
101203 
55768 
24338 
21959' 
2804 


3097 
15357 
8094 
3733 
3089 
292 


17308 
67544 
33877 
13574 
12661 
1244 


16730 


Trefnydd. Calfinaidd . . 


15337 
10196 




5279 


Trefnydd. Wesleyaidd. . 
Enwadau ereill 


4985 
995 




2514 


238740 


33662 


146208 


53522 







HANES Y CYMRY. 315 

Oddiwrth y daflen ragflaenol, ymddengys nad oedd ond 437 ysgolion 
Sabbothawl, yn cynnwys 32,668 o ysgolorion, yn cael eu cynnal gan yr 
eglwys sefydledig; tra yr oedd 2077 o ysgolion, yn cynnwys 200,072 o 
ysgolorion, yn cael eu cynnal gan yinneillduwyr. Un <> saith o'r ysgol- 
orion ydynt yn mynychu ysgolion Sabbothawl Eglwys Loegr, a chwech 
o saith a fynychant ysgolion Sabbothawl yr yinneillduwyr. Ac y mac 
yn deilwng o sylw, bod llawer o blant yinneillduwyr — y rhai a berthynant 
i ysgolion dyddiol yr Eglwys — yn gorfod myned i ysgolion Sabbothawl 
yr Eglwys hefyd; ac y mae yr ystyriaeth yma yn cyfiawnhau y casgliad 
fod yr ymneillduwyr yn gor-rifo yr eglwyswyr yn Nghymru raewn cyf- 
artaledd fwy nag a ymdderagys oddiwrth y daflen flaenorol. Y mae 
yn hyfryd canfod fod cynnifer a 146,208 o'r ysgolorion Sabbothawl yn 
darllen yr Yagrythyrau sanctaidd, a 53,522 o honynt yn perthyn i ysgol- 
ion dyddiol. 

Er pan fu y dirprwywyr trwy Gymru, y mae ymdrechiadau egniol 
wedi eu gwneuthur er ychwanegu moddion addysg yn mysg ein cenedl, 
a phe gwnelid adroddiad cyffelyb yn breaenol, y mae yn ddiau y can- 
fyddid bod llawer o filoedd yn ychwaneg o dan addysg yn awr, nag 
ydoedd y pryd hyny — a bod yr addysg a gyfrenir yn yr ysgolion yn 
gyffredinol yn llawer uw*h a gwerthfawrocach. A thra y gallwn ddy- 
wedyd yn ddibetrus, fod llawer mwy o'r Cymry yn bresenol yn alluog 
i ddarllen yn eu hiaith eu hunain, nag sydd o'r Saeson yn alluog i ddar- 
llen yn eu hiaith eu hunain — mewn cyfartaledd i boblogaeth y ddwy 
genedl; — yr ydym yn hyderus hefyd, y bydd yr oes sydd yn codi yn y 
dyw/s'ogaeth, yn gyfarwydd ar y ddwy iaith ; canys y mae yn ddigon 
amlwg, tra y mae y Gymraeg yn cael ei choledd ag eiddigedd cenedl- 
aethol canmoladwy, bod awydd cynnyddol yn cael ei amlygu drwy y 
wlad, am ymgydnabod a'r iaith Saesonaeg, er mwyn cyrhaedd y man- 
teision a fwynheir trwy gyfrwng yr iaith hono. 

Y mae y Wasg yn dwyn cyssylltiad pur bwysig &g ansawdd addysg 
yn mysg cenedl ; ac am y wasg Gymreig, y mae yn hynod o gynnyrch- 
iol, ac ystyried cyfynged y cylch yn yr hwn y gellir lledaenu ei chyn- 
nyrcjiion.* Bum yn synu llawer, wrth ddarllen y cyfnodolion Cymreig, 
at y chwaeth goethedig, a'r amcan i wneyd daioni, a ymddengys yn eu 
herthyglau cyft'redinol, yn enwedig pan yn cofio eu bod agos oil wedi eu 
cyfansoddi gan ddynion o'r dosbarth gweithiol. Yn wir, ychydig ydyw 
y cyhoeddiadau Cymreig sydd yn amddifaid o hyn; a'r ychydig hyny 
ydynt rai y dysgwyliasid pethau amgenach oddiwrthynt, wrth ystyried 
manteision rhagorach y doabarth a'u cefnogant yn benaf. 

* Dymunem gyfeirio sylw y darllenydd at gyfres o erthyglau tra dyddorawl « 
" Lyfry ddia'eth y Cymry," yn y Traethodydd, 1852-3. 



316 DARLITHIAU AR 



DARLITH XIV. 

YR EGLWYS SEFYDLEDIG AC ANNGHYDFFURFIAETlf 
YN NGHYMRU. 



Mae llawer o sylwaclau wedi eu gwneuthur yn y Darlithiau blaenorol ar 
destyn y Ddarlith hon, fel y buais dros gryn yspaid o amser yn petruso 
pa un a wnawn ai cyfansoddi darlith ar y testyn hwn, yn ol fy addewid 
ar ddechreuad y gyfres, ai ynte ymesgusodi am beidio, o herwydd y ffaith 
a grybwyllwyd uchod : ond gan fod pawb o'm cyfeillion, i'r rhai yr 
amlygaswn y petrusder uchod, yn fy anog i wneyd yn ol yr hysbysiad 
dechreuawl, yr ydwyf yn ufuddhau iddynt — gan benderfynu bod mor 
ochelgar ag y gallaf rhag ail adrodd ffeithiau a giybwyllwyd yn barod 
yn y Darlithiau blaenorawl ; er y bydd raid i mi yn ddiau gyffwrdd &g 
amryw o honynt, wrth fyned yn mlaen. 

Y mae amryw o awduron eglwysig wedi ysgrifenn a chyhoeddi traith- 
odau yn ddiweddar, er pron fod Eglwys Loegr yn anymddibynawl ar 
Eglwys Rhufain, trwy yr holl oesoedd. Y maent yn ceisio gwneuthur 
hyny, trwy ddadleu fod Cristionogaeth wedi ei throsglwyddo i Frydain 
cyn i Babyddiaeth gael ei sefydlu yn Rhufain ; a bod yr Eglwys Bryd- 
einig (neu Gymreig yn hytrach) — &'r hon yr oedd yr Eglwys Wyddelig 
yn un, fel y dywedir — wedi cadw ei hanymddibyniaeth ar Rufain, hyd 
amser y Diwygiad ; ac yn adeg yr ymrafael a gymmerodd le rhwng y 
brenin Harri VIII. a'r Pab — y Saeson, y rhai oeddent wedi blino weith- 
ian yn dwyn iau drom y Pab, a gawsant "gyfleusdra addas i ymuno 
&'r Cymry dewr i ymwrthod yn llwyr & Phabyddiaeth.' M A thrachefn, 
dywedir, "Nid ymneillduo oddiwrth Eglwys Rhufain, a sefydlu eglwys 
newydd, a wnaeth y diwygwyr, eithr yn unig glanhau a phuro hen 
eglwys gyfreithlawn y deyrnas, oddiwrth lygredd a chyfeiliornadau Pab- 
yddiaeth, a'i hadferu i'w phurdeb a'i pherffeithrwydd cyntefig, heb 
gyfnewid dim ar ei hansawdd fel eglwys." Ychydig yn mhellach yn 
mlaen yn yr un traithawd, dywedir fel hyn : — " Eglwys Loegr ydyw 
unig eglwys awdurdodedig Prydain ; hi yn unig yma a fedr olrhain 
ei hesgobion i fynu drwy hen seintiau yr ynys, at yr apostolion, ac at 
ein Harglwydd Iesu Grist, fel ei sylfaenydd. Ie, nid oesnag esgob, 
offeiriad, na diacon, yn ein plith, na fedr (os myn) darddu ei ddisgyniad 
ysbrydol oddiwrth Sant Pedr neu Sant Paul. Er fod Eglwys Rhufain 
yn apostolaidd o ran llin ac ach ei gweinidogion, eto, nid oes iddi hawl 
yn Ynys Prydain, oblegyd ni fedr olrhain ei hesgobion at yr un o'r hen 
esgobion Prydeinig a gynnrychiolent yr apostolion yn y deyrnas hon; 
ac heblaw hyny, y mae wedi gwyro oddiwrth y ffydd, ac yn ganlynol 
wedi dyfod yn hollol annghymmwys i gynnrychioli Cristionogrwydd. 



HANES T CYMRY. 317 

Nid oes i ymneillduwyr ychwaith haw] yma ; oblegyd er bod rhai o 
honynt hwy yn meddu ar burdeb athrawiaeth, eto, nid yw eu hachos 
o scfydliad apostolaidd; y maent wedi tori eu hunain oddiwrth gym- 
mundeb yr eglvvys a sefydhvyd gan yr apostolion, a thrwy hyny gyflawni 
y pechod o sism," &c. 

V niae genyf gryn lawer o barch i awdwr y traithawd y gwnaethpwyd 
y dyfyniadau uchod o honaw, fel ofleiriad dysgedig, a hynafiaethydd 
galluog ac ymchwilgar; ond os ydyw ei resymeg yn y traithawd dan 
sylw, yn enghraiflft deg o'r cymhwysder angenrheidiol i deilyngu y 
graddiad o Athraw yn y Celfyddydau yn y brifysgol, diau nad yw yn 
anrhydedd i'w chwennychu yn fawr; canys anfynych y gwelais, hyd 
yn nod yn y eyhoeddiadau cyfnodawl Cymreig — i'r rhai y mate llafnrwyr 
unieithog Cymru yn oliebwyr — gynnyg mwy annghelfydd at ymresymu. 
Mae yn lied amlwg mai amcan yr awdwr hwn, fel llawer ereill o awdwyr 
eglwysig a ysgrifenant yn y dyddiau hyn, ydyw profi mai yr Eglwys 
Esgobyddawl — yr hon a elwir Eglwys Loegr — ydyw yr unig wir eglwys 
Gristionogawl yn y deyrnas hon ; ac nad oes gymhwysder gweinidog- 
aethol yn perthyn i neb ond y rhai a dderbyniasant urddau ynddi, am 
nad oes neb arall yn meddu yr "olyniaeth apostolaidd," na bawl i'w 
drosglwyddo i ereill. 

Dadleua yr awdwyr hyn, mai esgobion ydoedd y tri wyr hyny — Hid, 
Cyndaf, ac Arwystli Hen — y rhai a anfonwyd gan yr apostol Paul, gyda 
Bran Fendigaid, ar ei ddychweliad adref o Rufain, i lafurio fel cenadon 
Cristionogawl yn mysg ein henafiaid. Yr ydym yn ddigon boddlawn 
i'w galw yn esgobion; a barnwn hefyd, bod llawer mwy o briodoldeb 
galw pob gweinidog Cristionogawl yn esgob, na galw yr un o honynt yn 
offeiriad. Ond carem wybod a oedd rhywbeth ynddynt yn cyfateb i'r 
rhai a elwir yn esgobion yn yr Eglwys Sefydledig yn y dyddiau hyn? 
Neu yn hytrach, a oes rhywbeth yn y swyddi esgobawl ac archesgobawl 
a ffynant yn yr Eglwys Sefydledig yn awr, yn cyfateb i arwedd yr eglwys 
Gristionogawl yn Ynys Prydain, cyn ei llygru gan Babyddiaeth? A 
oedd yr enw esgob, yr hwn a roddid ar weinidog Cristionogawl yn eglwys 
foreuol Prydain, cyn cael o honi ei llygru trwy ymgyfathrach a Rhufain, 
yn £arwyddo fod iddo ryw awdurdod fawr ar lawer o weinidogion Crist- 
ionogawl ereill, neu arglwyddiaeth ar boll eglwysi talaith neu wlad — 
ai ynte, a elwid gweinidog eglwys neillduol yn esgob yma, megys y'i 
gelwid yn henuriad mewn manau ereill ? 

Y mae yr hanesydd Nennius, wrth draethu am lwyddiant a llafur 
Padrig yn yr Iwerddon, yn dywedyd — ei fod wedi seilio 365 o eglwysi, 
ac ordeinio 365 o esgobion, heblaw tair mil o henuriaid; sef, gweinidog 
am bob eglwys, a thuag wyth o swyddogion cynnorthwyol i bob un. 
Ac efe a ychwanega hefyd, bod nifer yr esgobion wedi Uuosogi yn 
ddirfawr yn fuan, fel yr oedd nid yn unig bob eglwys yn meddu esgob, 
ond bod mwy nag un yn cael ei ordeinio mewn rhai trefydd neu ddinas- 
oedd ; i'e, a bod esgobion yn cael eu hordeinio yn ami heb fod unrhy w 
le neillduol wedi ei benodi iddynt.* 

Pa un ai eglwysi ymneillduedig gwaradwyddedig Cymru, ynte yr 
Eglwys Sefydledig rwysgfawr, sydd yn meddu y cyfansoddiad tebycaf 
i'r cyn- eglwysi uchod? Ac onid llawer mwy priodol a fyddai dywedyd 
am y Puritaniaid — y rhai, yn amser y frenines Elisabeth, ni allent gyd- 
ymfturfio a'r Eglwys Sefydledig, o herwydd ei llygredigaethau — mai 

* Nennius's History of the Brions, sect. , r A. Usher's Ancient Irish and 
British Church. 



318 DARLITHIAU AR 

"Nid ymneillduo oddiwrth eglwys Crist, a sefydlu eglwys newydd, a 
wnaeth y (gwir) ddiwygwyr hyn, eithr yn unig glanhau a phuro hen 
eglwys gyfreithlawn y deyrnas oddiwrth lygredd a chyfeiliornadau Pab- 
yddiaeth, a'i hadferu i'w phurdeb a'i pherffeithrwydd cyntefig, heb 
gyfnewid dim ar ei hansawdd fel eglwys?" 

Ni chawn un gair o son am esgobion taleithiol, ac archesgobion, yn 
yr Eglwys Brydeinig, hyd yr adroddiad am Lleufer Mawr; yr hwn 
adroddiad a ffurfiwyd gan ei awdwyr, "yn eu sel bleidiol dros uchaf- 
iaeth y Pab, oreu a allent at eu perwyl hyny." Ac fel hyn, y mae 
genym seiliau cedyrn i gredu fod yr Eglwys Sefydledig, yn y deyrnas 
hon, yn ddyledus am ei threfn eglwysig bresenol, ei rhwysgfawredd, 
a'i haml raddau swyddogawl, i Eglwys Rhufain, ac i hono yn ei chyflwr 
dirywiedig. 

Y mae yr awdwr y dyfynais ranau eisoes o'i draithawd, yn gwneyd 
defnydd mawr iawn, yn ei ddadl, o lafur a llwyddiant j T r amrywiol 
genhadon Gwyddelig, er troedigaeth cenedl y Saeson i ffydd Iesu Grist, 
gan ddywedyd: — "Trowyd y rhan fwyaf o lawer o Saeson trwy weini- 
dogaeth cenhadon ac esgobion o'r Iwerddon. Teyrnas Mercia — yn cyn- 
nwys swyddi Caerlleon, Nottingham, Derby, Caer Drew (Stafford,) yr 
Amwythig, Northampton, Caer Llyr (Leicester,) Caer Lwyt Coed (Lin- 
coln,) Huntingdon, Rutland, Warwick, Caerwrangon, Rhydychen, Caer- 
loyw, Buckingham, Bedford, Henffordd, a rhan o Hertford — a drowyd 
i'r ffydd Gristionogawl gan Ffman, Diuma, Ceollach, a Trumhere, y 
rhai oeddynt oil yn esgobion Gwyddelig. Teyrnas Northumberland — 
yn cynnwys swyddi Caerefrog a Lancaster, a rhanau gogleddol Lloegr, 
ac yn cyrhaedd gryn ffordd i Scotland — a drowyd yn benaf gan Aidan, 
esgob Gwyddelig arall." * * * "Trowyd Essex, Middlesex, a Hert- 
ford, gan Cedd, esgob Gwyddelig arall. Pictiaid, a Gwyddelod Scot- 
land hefyd, a drowyd gan Columba, yr hwn oedd Wyddel, ac abad 
cyntaf Iona." * * * "Y Gwyddelod, y rhai oeddynt hollol anym- 
ddibynol ar Eglwys Rhufain, ac yn preswylio gogledd Prydain, a urdd- 
asant Aidan, Ffinan, a Cholman, yn esgobion olynol ar deyrnas North- 
umberland; Cedd (brawd Ceadda, esgob Caerefrog,) yn esgob ar y 
Saeson dwyreiniol ; a Diuma — ac ar ei ol ef, Ceollach a Trumhere — 
yn esgobion ar y Saeson oeddynt yn cyfaneddu yn swydd Caer Llyr, 
a'r Merciaid." * * * 

" Ystyriai y Pabyddion urddiad yr esgobion hyn yn annghyfreithlawn, 
o herwydd nad oeddynt yn cydymffurfio ag Eglwys Rhufain. Felly, 
pan benodwyd Wilffrid i fod yn esgob yn lie Colman, ni fynai ei urddo 
gan y Gwyddelod na'r Cymry ; eithr myned dros y mor a wnaeth i dder- 
byn urddiad Pabaidd." 

Ac mewn nodyn r yn agos i ddiwedd ei lyfr, y mae yr awdwr hwn 
yn dywedyd— "Yr oedd holl ddefodau yr Eglwys Wyddelig yx un fath 
a rhai Eglwys Prydain." 

Yn awr, y mae yn ymddangos, trwy gyd-dystiolaethau lluaws mawr 
o'r hanesyddion mwyaf credadwy, mai Eglwys Henaduriaethol oedd 
hono o'r dechreuad; ac mai y Pab Celestine ydoedd y cyntaf a geis- 
iodd draws-wthio esgob arnynt. Fel y canlyn y dywaid " John o For- 
dun," yr hwn oedd hanesydd cyfrifol: — " Cyn dyfodiad Palladius, ni 
feddai yr Ysgotiaid, yn athrawon eu ffydd, a gweinyddwyr y sacra- 
mentau, namyn Henaduriaid a myneick, gan ddilyn arferiad yr eglwys 
gyntefi g r\ 

f Scotichronicon, lib. iii., c. 8. 



HANKS Y CYMRY. 319 

Mae y cyffelyb adroddiad hefyd i'w weled yn Llyfr Aberdeen, lie y 
dywedir mai "Henaduriaid a myneich oeddynt athrawon ff'ydd, a gwein- 
yddwyr sacramentau yr Ysgotiaid, y rhai a ddylynent ddcfod ac arfer yr 
eglwys gyntefig yn inrig."* 

John Mair, neu Major, hanesydd arall, tra enwog am ei gywiredd, 
a ddywaid — "Yn mlwyddyn ein Harglwydd 429, y darfu i'r Pab Celes- 
tinua gyssegru Sant Palladius yn esgob, a'i anfon i'r Alban ; canys yr 
Albaniaid o'r blaen a hyfforddid yn y ffydd gan ofFeiriaid a myneich, 
heh esgobion. 1 ' f 

Dyma eglwys wedi bod dros ddan can' mlynedd yn cael ei dysgu a'i 
Uywodraethu gan henadnriaid, heb esobion taleithiol ; ac y mae yr boll 
hen haneswyr a grybwyllant y fFaith, yn cydunaw i dystiolaethu bod 
hyny yn unol a defod ac arfer y gyn -eglwys. 

Nid ydyw yn ymddangos bod rbyw lwyddiant aTingbyfFredinol wedi 
bod ar ymdrecbiadau Palladius, yn yr Iwerddon na'r Alban; ac os 
llwyddodd efe i sefydlu esgobyddiaeth mewn rhyw ranau o'r Alban, y 
mae yn ymddangos i'r genbadaetb Wyddelig, yr lion a ddaeth drosodd 
o dan lywyddiaeth Columba, yr bon a ymsefydlodd yn Iona — fod yn 
hynod o lwyddiannus i adferu Cristionogaetb, yn ei symlrwydd cyntefig, 
trwy yr boll wlad. 

() berthynas i sefydliad y genbadaetb bon yn Iona, dywaid awdwr 
y "Scotichronicon" fel hyn, o dan y flwyddyn 500: — "Columba, hen- 
uriad, a ddaeth at y Brithwyr, ac a'u dycbwelodd i ffydd Crist — sef, 
y rbai hyny oeddynt yn cyfaneddu yn agos i'r morfeydd gogleddol ; 
a'u brenin a roddes iddynt yr ynys bono, a elwir yn gyffredin Ii. — 
Ar yr ynys bon, adeiladai Columba fynacblog, ac efe ei bun a drigodd 
yno fel abad, dros ddeuddeng mlynedd ar bugain ; lie befyd y bu efe 
farw, yn ddeng mlwydd a tbriugain oed. Y mae y lie hwn yn cael 
ei gadw eto gan ei olynwyr. Gan hyny, fe ddylai fod abad yn Ii yn 
wastadawl, ac nid esgob ; ac iddo ef y dylai yr boll .egobion Albanaidd 
fod yn ddarostyngedig — am mai abad ydoedd Columba, ac nad oedd efe 
yn esgob." 

Y r mae x yn ymddangos mai math o atbrofa genbadol oedd y sefydliad 
yma yn Ynys Ii, neu Iona, lie yr ymsefydlai Columba, a deuddeg o'i 
gyd-benuriaid ; ac ar gyfrif ei ddysgeidiaetb, ei ddoetbineb, a'i dduw- 
ioldeb nodedig — yn gystal a'i fod o'r gwaed breninawl, ac efallai yn 
brif ysgogydd y sefydliad cenbadol yma — efe a etholid megys cymmedr- 
olwr neu benaeth y sefydliad; am ba acbos y'i gelwid, yn ol dull y 
Pabyddion, yn abad, a'r sefydliad yn fynachlog. 

Yr henaduriaid hyn, tra y gweinyddent mewn pethau sanctaidd i bobl 
eu cymmydogaethau, a barbaent yn ddiwyd i addysgu ereill i'w hanfon 
allan fel cenhadon, yn ol fel y caffent faesydd agored; a'r rbai hyn a 
gyfodent sefydliadau cyffelyb yn eu rhandiroedd, fel yr oedd ganddynt 
yn fuan sefydliadau neu orsafbedd cenhadawl cyffelyb yn Abernethy, 
Lochleven, Dunkeld, St. Andrews, Brechin, Dumblane, Muthil, Mort- 
lach, Monymusk, Dunfermline, Melrose, Govan, Abercorn, Incholm, 
Tyningham, ac, Aberlady.J A pha un bynag a wnawn ai ystyried yr 
egwyddorion crefyddol a ddysgid gan Columba a'i gydlafurwyr, ai eu 
hawdurdod ar y llenorion Albanaidd o bob gradd, y mae y ffeithiau a 
adroddir am danynt yn dra dyddorawl. Y mae yn ymddangos fod 

* Fol. 24, 25. 

f Hist Maj. Brittaniae, lib. ii., cap. 2, fol. 23, 

X Scotichronicon, pp. 105 — 187. 



320 DARLITHIAU AR 

Columba a'i gydlafurwyr yn rhoddi bri mawr ar yr Ysgrythyrau sanct- 
aidd; ac fe'n hysbysir gan Bede, yr hanesydd, na dderbynient hwy 
ddim ond y pethau a ddysgid yn ysgrifeniadau y propbwydi, yr efeng- 
ylwyr, a'r apostolion.* Ac yn y canlyniad, fe'n bysbysir eu bod wedi 
yingadw dros amryw oesoedd heb eu halogi a'r cyfeiliomadau a ffynent 
y pvyd hyny yn Eglwys Rhufain. 

Efallai nad oedd yr un eglwys (oddieitbr yr eiddo y Waldensiaid,) 
mor agos i'r eglwys apostolaidd — mewn purdeb athrawiaetb a syml- 
rwydd trefn — yn y chwecbed, y seithfed, a'r wythfed ganrif, ag ydoedd 
eglwys yr Alban a'r Iwerddon ; ac os felly, y mae o bwys i ni ddeall 
pa fatb ydoedd cyfansoddiad yr eglwys foreuol hono, a pha mor eang 
oedd awdurdod y dosbartb uchaf o'i gweinidogion. 

Yn awr, nid oes un ffaith bertbynol iddi yn fwy penderfynol, na'i 
bod yn cael ei llywodraetbu gan henaduriaid. Mae yn wir y cyfar- 
fyddwn a'r enw "esgobion" yn cael ei roddi yn achlysurol, gan ein 
hen haneswyr, ar rai o'i gweinidogion ; ond fe ymddengys fod yr enw 
yn cael ei ddefnyddio yn gyfystyr a "henadur" — yr urddas uchaf o'r 
swydd esgobawl; fel y mae Jamieson yn sylwi am esgob — yr hwn a 
gyssegrwyd vn gyntaf gan yr henaduriaeth yn Iona, ac yna a anfonwyd 
iLoegr; yr hyn sydd yn gynnwysedig yn hyn— ei fod yn bregethwr.f 
Nid oedd Columba ei hunan ond henadur; ac eto, efe a elwir yn benaeth 
yr holl esgobion Gwyddelig. X 

"Bod esgob, yn yr Iwerddon," medd Toland, "yn y bummed neu y 
chweched ganrif (er esiampl,) yn arwyddo urdd gwahaniaethol o ddyn- 
ion, gan y rhai yn unig y gallasai henaduriaid gael eu hordeinio, a heb 
r hwn ordeiniad y buasai eu gweinidogaeth yn annghyfreithlawn — 
yn yr ydwyf yn ei wadu yn hollol; megys yr wyf hefyd yn gwadu 
bod yr esgobion hyny yn esgobion taleithiol, pan nad oes dim yn eglur- 
ach na bod y rhan fwyaf o honynt heb unrhyw esgobaeth, yn ystyr 
ddiweddar y gair; heb son am y lluaws esgobion a elent yn fynych 
o'r Iwerddon, heb alwad, i esgobaethau ar led; a Uawer o honynt nas 
dyrchafwyd i esgobaethau yno byth." § 

Fe'n hysbysir gan Bede, fod Oswald, yr hwn oedd dywysog Seisnig, 
wedi anfon at henaduriaid yrYsgotiaid — yn mysg y rhai y cawsai efe 
ei fedyddio — i erfyn arnynt ddanfon esgob iddo, trwy athrawiaeth a 
gweinidogaeth yr hwn y gallai yr Eingyl, ar y rhai yr oedd efe yn 
llywodraetbu, gael eu hyfforddi yn y ffydd Gristionogawl, a derbyn y 
£acramentau.|| Yn y canlyniad, henaduriaid Iona a anfonasant ato 
Cormac, yr hwn a ordeiniasent hwy i'r swydd hono; ond gan ei fod 
o foesau rhy dostlym, bu yn aflwyddiannus i enill serchiadau y bobl, 
a bu raid iddo ddychwelyd yn ei ol yn fuan. ^ Ar ei ddychweliad i'r 
orsaf genhadol, yr henaduriaid a ymgyfarfuant i dderbyn ei adroddiad ; 
u ac yn nghymmanfa yr henaduriaid" efe a adroddodd nas gallasai efe 
wneuthur lies i'r bobl yr anfonasid ef atynt i'w dysgu, am eu bod yn 
rhai caled o galon a chreulawn o natur, ac nas gellid eu henill. Yna 
yr henaduriaid a ddechreuasant ymgynghori, pa beth oedd yn oreu i'w 
wneuthur; a thra yr oeddynt yn ymgynghori, Aidan — yr hwn, debygid, 
nid oedd namyn efrydydd, heb fod mewn urddau gweinidogaethol— 
a gyfododd, ac a'u cyfarchodd, a hyny gyda'r fath ddoethineb annys- 
^ysgwyliadwy, fel y penderfynasant ei ordeinio ef, a'i anfon at Oswald, 

* Hist lib. iii., c. 4. , f Page 383._ 

X " Omnium Hibernensium Episcoporum Primas." 

§ Nazarenus, Lett. 2, p. 37, 38. |j Bede's Hist., lib. iii. cap. S, 



I 



WANES Y CYMRY. 321 

Vn lie Cormac. " Wedi clywed byn," medd Bede, "troid wynebau a 
llygaid pawb oeddynt yn eistedd yno, tuag ato ef i ystyriasant yn ddwys 
yr nyn a ddywedasai, a phenderfynasant ei fod yn deilwng o'r swydd 
esgobawl, ac y dylasai gael ei anfon i ddysgu y digred a'r anwybodun, 
am fod yn amlwg ei fod ef wedi ei ddoniaw mewn modd anarferol a 
challineb, yr bon yw mam y rbinweddau; ac felly, gan ei ordeinio, hwy 
a'i hanfonasant i bregethu." * 

Felly, y mae yn amlwg mai cymmanfa o henaduriaid, yn cael eu 
llywyddu gan gymmedrolwr o'u plitb eu hunain, a ordeiniasant, ac a 
anfonasant y cenbadon cyntaf at y Saeson Paganaidd — megys Colman, 
Cormac, Aidan, Ffinan, Cedd, &c. — y rbai a elwir gan baneswyr yn 
esgobion cyntaf y Saeson. 

Amcan y sylwadau blaenorol ydyw dangos nad oes gan ein brodyr 
o'r Eglwys Sefydledig, sail mor dda ag y gellid tybied, oddiwrth en 
haerllugrwydd, i bonni iddynt hwy eu bunain bawl anngbyfranogawl 
i weinyddu mewn petbau cyssegredig, yn y deyrnas bon, ar gyfrif eu 
bordeiniad i'w swyddau gan esgobion taleithiawl ; neu i wadu cyf- 
reitblondeb ordeiniad gweinidogion ymneillduedig, am mai gan weini- 
dogion heb feddu y cyfryw dra-arglwyddiaetb ar eu brodyr yr ordein- 
iwyd hwythau. Yn wir, yn ol ystyr briodawl y gair, jn nghyda'i 
ddefnyddiad cyffredinol yn y brif eglwys, y mae gan bob gweinidog 
— os dewiswyd ef gan eglwys neu gynnulleidfa grefyddawl i fugeilio 
ami, ac i'w pborthi, a'i baddysgu yn y gair a'r athrawiaetb ; ac os 
y cadarnbawyd y dewisiad hwnw gan ei frodyr yn y weinidogaeth, 
mewn cymmanfa reolaidd; a tbra y cyflawno ei swydd yn deilwng, 
yn ofn Duw — gystal hawl i'r enw esgob, os nad gwell, nag un sydd 
yn eistedd ar y fainc esgobawl, yn Nby yr Arglwyddi. 

9 Yn yr amser presenol, ordeinir dyn ieuanc i fod yn weinidog dros 
Grist, mewn plwyf, yn unig ar gyflwyniad Noddwr — yr bwn, efallai, 
y bydd ei ddrwg fucbedd yn tystio i gydwybod pawb a'i badwaen- 
ant, nad oes bertbynas, ond un arianol, rbyngddo ag eglwys Crist; 
a'r gynnulleidfa, i'r hon y bydd i weinyddu mewn pethau ysbrydol, 
efallai heb ei adwaen, llawer llai meddu llais yn ei ddewisiad; ond 
er hyny, gan ei fod wedi ei ordeiniaw dan y cyfryw amgylcbiadau 
gan Arglwydd Esgob, baerir ei fod wedi dyfod i fewn i'r olyniaetb 
apostolaidd, a tbrwy hyny wedi derbyn awdurdod gyfreithlawn i fod 
yn weinidog yr efengyl. Ond nis gall ysgolorion ein bysgolion Sab- 
botbawl, wrth ddarllen y Testament Newydd yn ddiduedd, lai na 
cbanfod bod y cyfryw ordeiniad yn afreolaidd ; ac nis gall y cyfar- 
wydd mewn banesyddiaetb eglwysig, lai nag addef fod etboliad cyn- 
nulleidfaol i'r swydd yn ofynol, yn yr eglwysi Cristionogol boreuaf, 
er ordeinio personau yn ddiaconiaid, neu yn henuriaid. Er hyny, os 
byddaf yn gweled y cyfryw ddyn ieuanc yn ymdrechu yn gywir a 
cbydwybodol i gyflawni ei swydd, yn ofn Duw, fel un sydd raid iddo 
roddi cyfrif i Dduw dros eneidiau ei blwyfolion — ni fynwn er dim 
amheu cyfreitblondeb ei weinidogaetb, er afreoleidd-dra ei ordeiniad. 
Ac ar y Haw arall, pan y gwelaf un a elwir yn offeiriad plwyf, yn 
ddyn llwyr ddiamgyffred am wirioneddau mawrion yr Ysgrythyrau, 
ac yn ymollwng i fucheddu yn benrbydd, yn ol belynt y byd hwn, 
gan ymdroi mewn cyfeddach, meddwdod, ac aflendid, ac arfer llwon 
a rhegfeydd yn ei ymddiddanion cyfFredinawl, o'r byn y mae gor- 
modedd yn euog, er gwarth i Gristionogaetb ein gwlad — nis gallwn 

* Bede's Hist., lib. iii., c. S. 



322 DARLITHIAU AH 

ystyried y cyfryw yn weinidog i Grist, nac yn meddu y radd leiaf 
o hawl i weinyddu mewn pethau cyssegredig, pe byddai holl esgob- 
ion ac archesgobion Prydain Fawr wedi cymmeryd rhan yn y gor- 
chwyl o'i ordeinio, a pbe byddai yn feddiannol ar y teitlau mwyaf 
urddasawl ac anrhydeddus a ellir eu rboddi ar ddyn, gan y ddwy 
brif-ysgol. 

Nid ydwyf yn gwneuthur y sylwadau byn oddiar ysbryd sectaidd, 
neu deimladau anngharedig tuag at yr Eglwys Sefydledig na'i gwein- 
idogion; ac ni fynwn, ar unrhyw gyfrif, arcbolli teimladau neb o'i 
gweinidogion efengylaidd. Ond gallaf ddywedyd yn ddibetrus, mai 
dymuniad fy nghalon, a'm gweddi ar Dduw dros holi weinidogion 
yr Eglwys Sefydledig, ydyw — ar iddynt gael eu llenwi gydag ysbryd 
y weinidogaetb, a chael eu hanrhydeddu a seliau llawer uwch o'u 
gosodiad dwyfawl yn eu swydd, na dim a ddicbon holl urddasolion 
eu Heglwys ei roddi iddynt. — Miloedd o'u gwrandawyr a fyddo idd- 
ynt yn llytbyr Crist wedi ei weini ganddynt; ac wedi ei ysgrifenu 
nid ag ingc, ond &g ysbryd y Duw byw ; nid mewn llecbau cerig, 
eithr mewn llecbau cnawdol y galon. Dyma ydyw y prawf goreu 
o fod un yn meddu trwydded gan Dduw i'r weinidogaeth ; ond nid 
ydyw y wag-fost yn ngbylcb yr "olyniaetb apostolaidd" yn ddim 
amgen na ffug drwydded a ddyfeisiwyd gan yr Archesgob Laud, o 
hsrwydd nas medrai roddi ei gwell.* Ond y maeyn llawer iawn 
mwy dyogel a nharchus i ddyn gyfaddef ei dylodi yn onest, nac 
ymdrechu cadw 1 fynu enw ac ymddangosiad g\Vr mawr, a hyny ar 
draul arian drwg. 

Y prif bleidiau annghydffurfiawl yn nbywysogaeth Cymru ydynt 
bedair — sef, y Bedyddwyr, yr Anymddibynwyr, y Trefnyddion Calfin- 
aMd, a'r Trefnyddion Wesleyaidd. Gwabaniaetba y rbai hyn ycbydig 
oddiwrth eu gilydd, mewn trefniadau eglwysig, ac mewn golygiadau 
ar rai canghenau o'r athrawiaeth; ond y maent yn cytuno am ban- 
fodolion y grefydd Gristionogol ; ac fel y maent yn dyfod i ddeall 
y gall undeb Cristionogawl fodoli, heb unfrurfiaeth eglwysig, y mae 
rbagfarn sectaraidd yn marweiddio, a baelfrydedd Cristionogawl yn 
ffynu ; ac y mae y naill enwad crefyddawl yn edrych ar y Hall, 
erbyn hyn, fel cynnifer o gatrodau gwabanol o'r un fyddin, ac yn 
cyfeirio eu golwg at yr un Human cyfTredinol — sef, croes ein Haf- 
glwydd Iesu Grist; gan ddeall mai cydymdrecbu yn erbyn pechod 
a llygredigaetb sydd yn gweddu yn oreu iddynt, ac nid ymryson li'u 
gilydd. 

Mynycb yr edliwir i ni yr ymneillduwyr, yn nghyhoeddiadau yr 
Eglwys Sefydledig, fod annghydfFurfiaeth yn agor y drws i ymbleid- 
iaeth ac ymrysonau diderfyn. Ond er fod Cristionogion y pedwar 
enwad a nodwyd uchod, wedi ymffurfiaw yn gynnifer o sectau neii 
gymdeithasau gwabaniaethol, er mwyn rbyw ychydig gyfleusderau a 
manteision neillduol — neu o leiaf, fe dybir hyny — ni phetrusaf ddy- 
wedyd, fod llawer iawn mwy o undeb barn, teimlad, a gweithrediad, 
eydrhwng y rhai hyn a'u gilydd, nag sydd rbwng gweinidogion yr 
Eglwys Sefydledig yn Mrydain Fawr a'u gilydd, er eu bod hwy yn 
weinidogion yr un sefydliad eglwysig, ac oU wedi llaw-nodi yr unrhyw 
erthyglau cred! 

* Payne's Breviate of his Life, p. 2. 

Dywedai y frenines Henrietta — yr hon oedd Babyddes brofFesedig — am Laud, 

fod ganddo galon Pabydd da. 



HANES Y CTMRT. 323 

Gan fy mod wedi crybwyll amrywiol ffeithiau cyssylltiedig h chy- 
chwyniad y tri enwad cyntaf a grybwyllais uchod, yn nghorph y 
Darlithiau blaenorawl, cyfyngaf fy sylwadau yn brcsenol at ddech- 
reuad yr enwad olaf a nodwyd — sef, y Trcfnyddion Wesleyaidd — 
yn bena*". 

Y mae yn ymddangos fod y Parchedig John Wesley wedi talu ym- 
weliad a rliyw ranau o Ddeheubartb Cymrii, yn moreu y diwygiad 
Methodistaidd — sef, tua Hydref y flwyddyn 17.39; ac ar yr achlysur 
hwnw, efe a dystiai fod trigolion y wlad yn dra dyeitbr i'r efengyl; 
a cbwynai yn fawr oblegyd rbagfarn rhyw rai a fuasent yn dewis 
i'r crcaduriaid tylodion hyn gael eu dinystro o eisiau gwybodaeth, 
yn hytrach na'u hachub nwy trwy gynghorion Howell Harris, neu 
bregethwr teithiol. 

Yn mben oddeutu deng mlynedd wedi yr adeg a nodir ncbod — 
sef, yn y flwyddyn 1749 — yr oedd gan y Wesleyaid ddwy gylchdaith 
yn y dywysogaetb ; sef, cylchdaitb swydd Forganwg, a chylchdaith 
swydd Benfro. Ond y mae yn dra tbebygol mai yn y rhanau Seis- 
onig o'r gwledydd byny yr oedd y brodyr Wesleyaidd yn llafuriaw 
y pryd byny; ac yn mben rhai blyneddoedd drachefn, ychwanegid 
trydedd gylcbdaitb ganddynt yn Nghymru, yr bon a gymmerai i 
fewn ranau o siroedd Brecheiniog, Maesyfed, a Threfaldwyn. Yn y 
flwyddyn 1771, lluniwyd cylchdaith newydd Caerlleon, yr hon a gym- 
merai i fewn y rhanau Seisnig o siroedd Dinbacb a Fflint — megys 
Gwrecsam, Mynydd Bwcle, Llaneurgain, Pen yr halawg, ac amryw- 
iol leoedd ereill. 

Ond er fod y Trefnyddion Wesleyaidd wedi gwneuthur cynnyg ar 
y wlad mor foreu a hyn, trwy gyfrwng yr iaith Seisnig, nid ydyw 
yn ymddangos eu bod wedi ymosod nemawr, os dim, ar genedl y 
Cymry trwy gyfrwng eu biaith eu bunain, byd ddechreuad y ganrif 
bresenol, er fod ambell i Gymro yma a thraw wedi ymuno a'r cyf- 
undeb, mewn canlyniad i wrandaw ar rai o'r gweinidogion Seisnig 
yn pregetbu; ac yn mysg y rhai byn yr oedd Mr. Foulkes o'r Bala, 
Richard Harrison o Laneurgain, Evan Roberts o Ddinbach, Edward 
Jones o Fathafarn, yn ngbyda llawer ereill; y rhai a fuant yn aidd- 
gar ac ymdrechgar i daenu yr egwyddorion a dderbyniasent eu bun- 
ain, yn eu cymmydogaethau. 

Yn y flwyddyn 1800, y darfu i'r Dr. Coke — yr hwn oedd ei hun 
yn frodor o'r rhan ddeheuol o'r dywysogaeth — ddwyn achos y Gog- 
iedd o dan sylw y Gynnadledd Wesleyaidd ; ac efe a Iwyddodd i 
gael pennodi dau Gymro, i deithio fel cenbadon drwy y rhan bon 
o Gymru; a pbenderfynwyd cymmeryd tref Rhutbyn — yn nghym- 
mydogaetb yr hon yr ydoedd Bathafarn yn sefyll — yn brif orsaf y 
gylchdaith newydd. 

Y ddau genhadwr a nodwyd oeddynt y Parchedig Owen Davies, 
a'r Parchedig John Hughes. Y blaenaf o honynt ydoedd wr ganedig 
oddi gerllaw Llanrhaiadr yn Mochnant, yn swydd Ddinbach; yr hwn 
a dreuliasai y rhan fwyaf o'i ddyddiau boreuol yn mhlith y Saeson; 
ac yr ydoedd wedi bod yn llafuriaw am ddeng mlynedd ar gylch- 
deithiau Seisnig, cyn ei bennodi i'r gylchdaith Gymreig. Efe a fu 
yn llafurio dros un flynedd ar bymtheg fel arolygwr cyffredinawl yr 
achos Cymreig yn y dywysogaeth ; ac yn yr ysbaid hwnw, amlygodd 
scl, cariad, ffyddlondeb, a doethineb mawr. 

Ei gydlafurwr yn nechreuad y gwaith hwn yn Nghymru, ydoedd 
#r ieuanc o ddysgeidiaeth rhagorach na llawer o'i gyfoedion — sef j 



324 BARLITHIAU AR 

Parchedig John Hughes, awdwr y llyfr a elwir " Hor& BritannictE," 
2 gyfrol, 8plyg. Dygasid_ y gwr ieuanc yma i fynu yn Aberhonddu; 
a chan fod ei rieni wedi bwriadu iddo fod yn weinidog perthynol 
i'r Eglwys Sefydledig, anfonwyd ef i'r coleg a berthynai i'r dref 
bono, lie y daeth yn fuan yn hyddysg yn yr ieithoedd Groeg a 
Lladin. Yr oedd yntau hefyd wedi bod yn llafurio, gyda chymmer- 
adwyaeth mawr, yn mhlith y Wesleyaid Seisonig, am bedair blyn- 
edd cyn cael ei bennodi i'r gylchdaith Gymreig ; ac yr ydoedd ei 
gymmeriad fel Cristion, yn gystal ag fel gweinidog yr efengyl, yn 
sefyll yn dra uchel yn nghyfrif ei frodyr, tra fu yn llafuriaw yn y 
dywysogaeth. 

Yn y flwyddyn ganlynawl i hyny, pennodwyd Mr. John Bryan i 
gydlafurio a'r ddau wr enwog uchod. Efallai fod mwy o danbeid- 
rwydd yn ngweinidogaeth y brawd ieuanc hwn na'r ddau ereill, ac 
o ganlyniad, tynodd gynnulleidfaoedd mawrion ar ei ol yn fuan; a 
bu ei lafur, drcs dymhor maith, o fenditli annhraetbol i gannoedd 
o hil Gomer. 

Yn y flwyddyn 1802, neillduwyd Mr. Edward Jones, Bathafarn — 
yr hwn a fuasai y prif ofFeryn i ddwyn Trefnyddiaeth Wesleyaidd 
gyntaf i Ruthyn — i ymroddi yn hollawl at waith y weinidogaeth, a 
gosodwyd ef i lafuriaw yn y gylchdaith Cymreig, mewn nndeb a'r 
brodyr Davies, Hughes, a Bryan; a gwr arall, o'r enw Maurice, yr 
hwn a gawsai ei gydneillduo gydag ef. Erbyn hyn, yr oedd pump 
o bregethwyr teithiol ar y gylchdaith, heblaw pregethwyr cynnorth- 
wyol; a hwy a estynent gylch maes eu llafur yn barhaus, nes cyn- 
nwys holl siroedd Gwynedd. Yr oedd llafur y gwyr da hyn gydag 
achos yr efengyl yn fawr iawn, a'u llwyddiant yn gyfatebol, trwy 
fendith y Goruchaf. 

Yr oedd y dull o erlid gyda cherig, fFyn, a thorn — o'r hwn y cyf- 
ranogasai y Trefnyddion Calfinaidd yn dra helaeth yn mlyneddoedd 
cyntaf eu llafur — wedi darfod i raddau mawr erbyn i'r Trefnyddion 
Wesleyaidd ddechreu llafuriaw yn mysg ein cenedl ni; ond cawsant 
hwythau hefyd eu cyfran o erledigaeth — mewn geiriau bustlaidd, a 
chamcdarluniadau, o areithfaoedd a thrwy y wasg! a hyny yn benaf 
gan rai o olygiadau uchel- galfinaidd, am y rhai y gellir dywedyd, 
"Ni wyddent o ba ysbryd yr oeddynt." 

Y mae ansawdd fiodeuog y Trefnyddion Wesleyaidd yn awr trwy 
Gymru — nifer eu haddoldai — amledd eu pregethwyr teithiol a chyn- 
northwyol — lluosogrwydd eu cynnulleidfaoedd — ac yn enwedig nifer 
fawr yr aelodau eglwysig ydynt mewn undeb a hwy— a'u ffyddlon- 
deb nodedig gydag achos y Gwaredwr — yn galw yn dra uchel am y 
gydnabyddiaeth wresocaf o ddaioni yr Arglwydd, o'r hwn y daeth 
hyn, yr hyn sydd ryfedd yn ein golwg ni! 



HANES Y CTMRY. 



325 



DARLITH XV. 

ENWOGION GYMRY A RAGORASANT MEWN AMRYFAL 
GANGHENAU O WYDDONAETH. 



Testyn y Ddarlith hon ydyw yr enwogion a gyfodasant o fysg em 
cenedl, ac yn enwedig y rhai a weithiasant eu fFordd — trwy feithrin- 
iad priodol eu hythrylith naturiol, a hyny o dan anfanteision, ac o 
sefyllfa isel — i enwogrwydd a bri : ac un amcan neillduawl genyf 
mewn golwg, wrth ddewis y fath destyn i'r Ddarlith olaf o'r gyfres 
hon, ydoedd er mwyn cymhell y lluaws ieuenctyd ydynt eisoes wedi 
amlygn llawer o ddyddordeb yn y Darlithiau blaenorawl, i bender- 
fynu gwneuthur y defnydd goreu a allant o'u manteision i amaethu 
eu meddyliau, ac i ochel pob arferion iselwael a llygredig, y rhai 
nis gwnant ddim amgen na nychu athrylith, niweidio cymmeriad, a 
thrvsori annghysuron erbyn henoed. 

Un o wir-eiriau sylweddawl ein tadau ydyw — " Yn mhob gwlad y 
megir yleiv;" ac y mae treigliad pob oes rhagddi yn ychwanegu y 
profion o wirionedd y ddiareb uchod. 

Efallai mai glew mewn rhyfel ydoedd yr hyn a olygid yn benaf 
yn nghyfansoddiad y ddiareb ; canys y rhagoriaeth a anrhydeddid 
yn fwyaf yn mysg pob cenedl o'r bron, dros yr oesoedd a aethant 
neibio, ydoedd gwroldeb a medr rhyfel gar. . Ond yn ein dyddiau ni 
y mae y byd yn dechreu ymbwyllo, a choleddu syniadau cywirach 
ar yr hyn a rydd drwydded gyfreithlawn i gyssegrfeydd teml enw- 
ogrwydd; a thebygwn nad ydyw yr amser yn mhell, pryd na chyf- 
rifir gwrolder Napoleon a Ney, Nelson a Wellington, j ? n ddim amgen 
na chreulondeb, a medrusrwydd lleiddiaid dynion ; ac o ganlyniad, 
yn beth i'w flieiddio, yn hytrach nag i'w fawrygu. Ac os bu glew- 
der rhyfelgar i'w ganmawl dan unrhyw amgylchiad, diau mai yn y 
rhai a safasant yn wrol dros ryddid ac annibyniaeth eu gwlad, yn 
erbyn gormeswyr trahaus, y mae i'w ganmol. Am y cyfryw lewion, 
y mae cofion ein cenedl mor gyfoethawg o honynt a'r eiddo odid i 
genedl yn Ewrop. — Gallwn fostiaw o'n Casfelyn, yr hwn a wrthsaf- 
odd gadgyrchiadau olynawl Julius Caisar, gyda'r fath ddewrder an- 
orchfygol, fel y bu yn dda gan y gwr hwnw a'i lengau, y rhai a 
gyfririd gynt yn anovchfygadwy, gael rhyw esgus, a hyny fwy nag 
unwaith, i groesi y woilgi yn ol i'r cyfandir, fel y gallenc ymwneyd 
a chenedloedd haws i'w darostwng o dan iau Rhufain, na brodorion 



I, 



326 DARLITHTAU AR 

Ynys Prydain. — Gallwn fostiaw hefyd o'n Caradawg, yr hwn a wrth- 
safodd arglwyddes y byd, mewn deg cad ar hugain ; ac yn y diwedd 
a orchfygwyd yn yr ymgyrch, ac a gymmerwyd yn garcharor, drwy 
gael ei fradychu gan frenines ffals y Brigantwys, yn ffyddlondeb a chyf- 
eillgarwch yr hon yr ymddiriedai efe. — Gallem fostiaw o'n Arthur frenin, 
gorchestion milwraidd a gwroldeb dihafal yr hwn sydd wedi bod yn 
destynau caniadau a thraithodau arwrawl prif ysgrifenwyr y cyfan- 
dir, dros oesau lawer. — Gallem gyfeiriaw at Gruff udd ab Cynan, yr 
hwn, wedi ei fradychu trwy dwyll a chelwydd i ddwylaw y Saeson, 
yn nghoed Rug, a'i garcharu am flyneddoedd lawer ar ol hyny, yn 
nghastell Caerlleon ar Ddyfrdwy — a ffodd pan oedd ei geidwaid yn 
feddwon, a adenillodd y dywysogaeth er gwaethaf gelynion a brad- 
wyr, a sefydlodd annib.yniaeth ei genedl yn gadarn, ac a gadwodd 
ei arswyd ar ei eiynion oddiamgylch hyd ddiwedd oes faith, fel na 
feiddient ormesu ei genedl yn ei ddyddiau ef. — Gallem gyfeirio hefyd 
at wroldeb Oivain Gwynedd, yr hwn a Iwyddodd amryw weithiau i 
yru Harri yr Ail, tra yn cael ei gyfnerthu gan-fradwyr o Bowys, a 
boll gadernid Lloegr, i encilio yn ol o Wynedd, yn warthus a choll- 
edus, heb lwydclaw, mewn un cadgyrchiad o'i eiddo, i gyflawni ei 
amcan o ddarostwng Gogledd Cymru o dan ei awdurdod. — Gallem 
draethu yn helaeth am enwogrwydd Llewelyn ab Iorwerth, Llewelyn 
ab Gruffudd, ac Owain Ghmdyfrdwy, gwyr a deilyngent eu cyfresu 
am eu gwladgarwch a'u gwroldeb, gyda Kossuth, Bern, a Denibin- 
sky, gwroniaid Hungari; neu gyda Mazzini a Garibaldi, enwogion 
yr Eidal. 

Ond fy mhrif amcan yn y Ddarlith hon ydyw galw sylw at rai 
o'n cydgenedl, a weithiasant eu ffordd, trwy ymdrech a llafur diwyd, 
i enwogrwydd yn yr amryfal ganghenau buddiawl 6'r gwyddiannau 
a'r celfyddydau. 

Mor foreu a chanol y bedwaredd ganrif, y canfyddaf impyn o 
Gymro yn cael ei feithrin yn athrofa Bangor is y Coed, yr hwn yn 
fuan a enillodd enw a dylanwad tra mawr trwy yr holl fyd adna- 
byddus; ac er annghymmeradwyo o honom ei S3 r niadau fel duwin- 
ydd, y mae yn rhaid i ni gydnabod enwogrwydd ei gyrhaeddiadau 
mewn dysgeidiaeth. Y gwr hwn ydoedd Morgan, yr hwn a gyfenwir 
Pelagius, ond a elwir Morten yn yr hen goflyfrau Cymreig; ac yn 
gyssylltiedig a'i enw ef ynddynt, dywedir ei fod "y dysgedicaf yn yr 
holl fyd." 

Edrychwn eto tuag athrofa tref Fynwy, neu Dy Ddewi, a gwelwn 
yno efrydydd ieuanc, o'r enw Asser, yr hwn ydoedd fab i Tudwal, 
fab Rhodri Mawr, medd yr achlyfrau Cymreig. Aeth y son am ei 
ddysgeidiaeth ar led cymmaint, fel y gwahoddid ef i lys y brenin 
Seisnig Alffred, tua'r flwyddyn 880, gan yr hwn y'i derbynid gyda 
phob caredigrwydd a pharch ; a mawr mor daer a fu y brenin am 
iddo aros gjdag ef yn wastadawl. Ond pan omeddai, yn wylaidd, 
gydsynio a'r cais hwnw, y brenin a wasgai arno am ranu ei amser 
rhwng yr athrofa yn Nhy Ddewi a'i lys yntau ; a chyda'r cynnyg- 
iad yma, wedi ymgynghori yn gyntaf a'i frodyr, y cydsyniodd Asser. 
Rhoddai y brenin doeth hwnw roddion gwerthfawr ac anrhydedd yn 
bentyrau ar Asser, ar gyfrif ei chwaeth goethedig, a'i ddysgeidiaeth 
aruchel. 

Tybir yn gyffredin iddo gyfieithu yr hen gyfreithiau Cymreig i'r 
brenin Alffred, yr hwn a gafodd lawer o gymhorth drwy hyny at 
ffurfio deddflyfr i'r Saeson. Trwy ei ddylanwad ef hefyd y dywedii 



HANES T CYMRY. 327 

i brif ysgol Rhydychain gael ei sefydlu ; a bernir ei fod ef yn un 
o'r athrawon blaenaf yno, ac iddo dreulio gweddill ei oes yn arch- 
eegob Ty Ddewi. 

Yn y flwyddyn 926, cawn grybvvyljiad am <vr o'r enw Blegwryd 
ab Owain — yr hwn ydocdd " athraw yn nghyfraith yr amherawdr, ac 
yn nghyfraith yr eglwys," a'r dysgedicaf, meddir, yn ei oes — wedi 
cael ei ddewis i fyued gyda Martin, esgob Ty Ddewi, Mordaf, esgob 
Bangor, a March! wys, esgob Llandaf, fel cynghorwyr a chymdeith- 
ion i'r tywysawg Hywel Dda, ar ei daith i llufain, pan ydoedd y 
penadur emvog hwnw yn gwneuthur ei ymchwiliadau er adgyweirio 
y cyfreithiau Cymreig; ac efe a ysgrifenodd y cyfreithiau hyny a 
elwir "Cyfreithiau Hywel Dda." 

Ond gan fod cylch y Ddarlith hon yn rhy gyfyng i mi allu cym- 
niaint ag enwi lluaws o brif enwogion ein cenedl, o'r oesoedd boreuaf 
hyd yn awr, cyfyngaf fy sylwadau at rai o'r enwogion Cymreig o'r 
oesoedd diweddaraf hyn. 

Oddeutu y flwyddyn 1572, y genid bachgenyn yn Llanrwstj swydd 
Ddinbach, a elwid Ynyr ; yr hwn, drwy ei athrylith gref, a weith- 
iodd ei ff'ordd i sylw pendefigion a phenaduriaid, megys adeiladydd 
digyffelyb. Cymmerodd Iarll Pen fro — noddwr haelfrydig y eel (ion teg 
— -sylw o hono, ac a'i galluogodd i ymweled a'r Eidal, fel y gallai 
efrydu parthluniadaeth ; a thra yr ydoedd yn Venice, darfu i weith- 
oedd Paladio gynnyrchu chwaeth ynddo at y gelfyddyd o adeiladu, 
yn yr hon y cyrhaeddodd enwogrwydd digyffelyb. Ei enwogrwydd 
a dynodd sylw Christiern IV., brenin Denmarc, yr hwn wedi hyny 
a'i hanrhydeddodd trwy ei benodi i'r swydd o fod yn brif adeilad- 
ydd iddo ef. Wedi dychwelyd o hono i Loegr, efe a benodwyd yn 
adeiladydd i'r frenines a'r tywysawg Henry, ac wedi hyny i brwy- 
aduron adeiladau; ac yn wir, ar y cyfnod hwnw, nid oedd nemawr 
adeilad odiclawg yn cael ei chyfodi yn un cwr o'r wlad, na cheisid 
cyfarwyddiadau a chynlluniau y celfyddydwr cywrain hwn. Tra y 
bu efe yn preswylio yn yr Eidal, efe a newidiodd .ei enw Cymreig 
Ynyr, am yr enw Eidalaidd Inigo, gan gadw y cyfenw Jones i fynu; 
ac felly, fe'i hadwaenir gan haneswyr yn gyffredinawl wrth yr enw 
"Inigo Jones." 

Fel hyn, gwelwn fod geiriau y "gwr doeth" wedi eu gwiriaw yn 
y, Cymro hwn, yn gystal ag mewn Uawer ereill : — "A welaist ti \Vr 
diesgeulus yn ei orchwyl? efe a saif ger bron breninoedd, ac ni saif 
ger bron rhai iselwael." 

Yr oedd efe yn un o'r prwyaduron appwyntiedig er adgyweiriaw 
eglwys gadeiriol St. Paul, yr hon a anrheitliiwyd trwy y tan mawr 
a dorodd allan yn y brif ddinas; ond a ail adeiladwyd yn ol cyn- 
llun gwreiddiol Inigo Jones. — Gorfodwyd ef i dalu dirwy drom yn 
ystod y rhyfel cartrefawl, ar gyfrif ei ymlyniad adnabyddus wrth y 
teulu breninol; ac efe a fu farw yn mis Gorphenhaf, yn y flwyddyn 
1652, wedi cyrhaedd yr oedran teg o bedwar ugain mlwydd. 

Yn y flwyddyn 1582, y genid mab i Edmwnt Williams o Gonwy y 
yn swydd Gaerynarfon, yr hwn a elwid John Williams, Efe a dder- 
byniodd elfenau ei ddysgeidiaeth yn ysgol ramadegawl Rhuthyn, o'r 
He y symudodd i brif-ysgol Caergrawnt; yn y fan yma efe a hynod- 
odd ei hunan yn dra buan drwy ei ymroad digyffelyb i lafuriaw am 
wybodaeth a dysg ; ac i'r perwyl hyny, ni threuliai onid yr wyth- 
fed ran o'i amser i gysgu, ac er hyny oil nis niweidid ei iechyd, 
Gweithiodd hwn ei ftbrdd, trwy ei lafur diflino i feithrin ei athrylith 



328 DARLITHIAU AR 

naturiol, i'r sefyllfa uchaf yn y deyrnas, o'r bron, Cyrhaeddodd y 
swydd urddasol o ghvysbrwyaeth y brif-ysgol; etholwyd ef i fod yn 
gapelwr i'r Arglwydd Ganghellwr Ellesmere — yr bwn, ar gyfrif ei 
dalentau dieilfydd, a bentyrodd ddyrchafiadau eglwysig arno, ac efe 
a benodvvyd yn un o'r capelwyr breninol. Yn y flwyddyn 1619, efe 
a wnaed yn ddeon Salisbury; ac yn fuan wedi hyny, cafodd ddeon- 
iaeth Westminster. Yn mhen ychydig amsejr drachefn, efe a wnaed 
yn aelod o'r cyfrin - gynghor, yn Arglwydd Ganghellydd, yn esgob 
Lincoln, ac yn archesgob Caerefrawg. Fel byn, trwy lafur, diwyd- 
rwydd, a gwir deilyngdod, cyrhaeddodd y bachgenyn dj^syml yraa o 
Gonwy, y swyddi anrhydeddusaf y gall deiliad ) r n Mrydain eu cyr- 
haedd. Efe a fu farw yn Ngloddaeth, yn agos i'r lie y'i ganesid, 
ar y diwrnod yr oedd yn cael pen ei wythfed a thriugain mlwydd 
oed, sef yn y flwyddyn 1650. 

Y Dr. John Owen, duwinydd anngbydffurfiol tra dysgedig, llafurus, 
ac enw.og — er nas ganwyd yn Nghymru — ydoedd o dylwyth Cymreig, 
o gymmydogaeth Cadair Idris, yn swydd Feirionydd. Ei gyfansodd- 
iadau ydynt yn gwneuthur i fynu uwchlaw ugain cyflyfr wythplyg ; 
a'i esponiad ar yr epistol at yr Hebreaid, yn bedair cyfrol wythplyg 
mawr, sydd yn dra gwerthfawr. Y mae amryw o'i draethodau dwyf- 
yddawl, neu dalfyriadau o honynt, wedi eu cyfieithu a'u cyhoeddi 
yn yr iaith Gymraeg, a chawsant dderbyniad tra chroesawgar gan 
ein cenedl. 

Richard Wilson, y parth-luniedydd annghydmarol, ydoedd fab i'r 
Parchedig John Wilson, person Penegwest, yn swydd Drefaldwyn — 
lie y'i ganwyd, yn y flwyddyn 1714; ei fam ydoedd o deulu Wynn- 
iaid Coed llai, gerllaw y Wyddgrug. Aeth i'r brif ddinas yn fach- 
gen tra ieuanc, oddeutu pymtheng mlwydd oed, lie y gwasanaethodd 
fel egwyddorwas gydag ardebydd; ac wedi hyny efe a ddechreuodd 
ar y gelfyddyd drosto ei hunan. Ond yn gymmaint ag na chyfarfu 
a'r llwyddiant a ddysgwyliasai yn Llundain, efe a aeth. drosodd i'r 
Eidal, lie y cyfarfu gydag I aril Dartmouth; yr hwn, pan ganfu all- 
uoedd godidawg yr ardebydd ieuanc, a gynnygiodd iddo gael ei gan- 
lyn ef i Naples, er mantais ychwanegol i goethi ei chwaeth yn ei 
gelfyddyd; a chyda hyn y cydsyniodd yntau yn rhwydd. Tra yn 
aros yn Naples, efe a ddeallodd y gallai ragori fel parth-luniedydd; 
at yr hyn yr ymroddodd; ac fel y cyfryw cyrhaeddodd enwogrwydd 
mawr trwy holl Ewrop yn fuan. Efe a ddychwelodd i Loegr yn y 
flwyddyn 1755 ; ond drwy eiddigedd gwrthymgeiswyr, ni chafodd y 
gefnogaeth a'deilyngai; ac ni werthfawrogid ei ddarluniau yn ddy- 
ledus hyd wedi ei farwolaeth. Treuliodd y gweddill o'i einioes yn 
y Colomendy, gerllaw y Wyddgrug, yn swydd Fflint; ac yno y bu 
efe farw, yn y flwyddyn 1782, yn yr wythfed flwyddyn a thriugain 
o'i oedran ; a gellir gweled ei feddfaen dysyml yn mynwent plwyf 
y Wyddgrug. 

Tua'r flwyddyn 1680, y genid William, Jones, mab i un Sion Siors, 
tyddynwr bychan, o Lanmihangel Tre'r Beirdd, yn Mon — yr hwn, o 
ganlyniad, ni allai roddi llawer o fanteision addysg i'w fab; ac os 
gwir y chwedl a adroddwyd i mi, ers llawer blwj^ddyn yn ol, gan 
y diweddar hynafiaethydd cywrain, "Sion William Prisiard," o Lys 
y brain — uu ei dad farw pan nad ydoedd efe ond lied ieuanc; a'i 
fam, yr hon a elwid Efa, a symudodd i fyw i dyddyn bychan a 
adnabyddir wrth yr enw Clymmwr, yn mhhvyf Llanbabo. Yno yr 
amlygai y bachgen amddifad chwaetn nodedig at rifyddiaeth, yr hyn 



HANES Y CYMRY. 32.9 

a hysbysid gan rywun i feistr tir ei fam — yr Arglwydd Bulkelcy. 
Y boneddwr gwladgarawl hwnw a gymmerodd sylw o hono, ac a'i 
cvmmerth gydag el i Lundain, lie y llwvddodd yn fuan i gaffael 
rhyw swydd iddo ar fwrdd un o longau rhyfel y deyrnas ; a thra y 
bu yno, efe a enillodd sylw a chyfcillgarwch y llyngesydd enwog 
hwnw, Arglwydd Anson. Pan ydoedd yn ddwy flwydd ar hugain 
oed, efe a gyhoeddodd draethawd wythplyg ar y Gelfyddyd Forwr- 
iaethawl, yr hwn a gymmeradwyid yn fawr iawn. Wedi dychweliad 
y Hynges i Locgr, efe a ymsefydlodd yn Llnndain fel atliraw mesur- 
oniaetn! ac yn y flwyddyn 1706, efe a gyhoeddodd draethawd gor- 
chestol ar Rifyddiaeth a Mesuroniaeth. Yn y cyfamser hefyd, efe a 
enillodd sylw a chyfcillgarwch pendefig tra enwog — sef, yr Arglwydd 
Hardwicke, yr hwn a'i cymmerai i'w ganlyn, fel ei gydymaith, ar 
ei gylchdaith pan yn brif farnydd; ac wedi hyny, cafodd ryw swydd 
iddo fel ysgrifenydd o dan y llywodraeth. Cymmerid ef hefyd fel 
oyfaill mynwesawl gan yr Arglwydd Parker, yr hwn a fu wedi hyny 
yn Uywydd y Gymdeithas Freninawl, a pharhaodd y gyfeillach hyd 
farwolaeth ei arglwyddiaeth. Etholid yntau yn aelod, ac wedi hyny 
yn is-dywydd y Gymdeithas anvhydeddus uchod ; a gellid enwi, yn 
mysg ei gyfeillion mwyaf mynwesol, y cawri hyny yn y gwyddonau 
— Syr Isaac Newton, Halley, Mead, a'r Dr. Johnson. Wedi i'r Ar- 
glwydd Macclesfield ymneillduo i gastell Sherborne, trigai Mr. Jones 
gydag ef, fel aelod o'r teulu, gan ei hyfforddi yn y gwyddiannau. 
Tra fu yn y lie yma, cafodd segur-swydd dra gwerthfawr o dan y 
llywodraeth, drwy ddylanwad ei arglwyddiaeth; a thra yn y sefyllfa 
hon, efe a aeth i'r ystad briodasol, a bu iddo dri o blant; yr ieu- 
engaf o ba rai ydoedd yr yagolhaig enwog hwnw yn ieithoedd y 
gwledydd dwyreiniol — sef, Syr William Jones; ond efe a fu farw yn 
mis Gorphenhaf, yn y flwyddyn 1749, pan nad oedd ei fab ieuengaf 
yn llawn dair blwydd oed. Dywedir ei fod yn feddiannol ar y lyfrfa 
fesuronawl oreu yn y deyrnas — yr hon, trwy ei gymmun-weiniaeth, 
a ddaeth yn eiddo yr Iarll Macclesfield. 

• Syr William Joves, ei fab isuengaf, a anwyd yn Llnndain, yn mis 
Medi, yn y flwyddyn 1746. Anfonwyd ef i ysgol Harrow, par yn 
wyth mlwydd oed; a'i athrylitl rhagorol a dynodd sylw yr athrawon 
yn fuan. Derbynid ef i mewn : t brif athrofa, yn Rhydychain, yn y 
flwyddyn 1764; a thra y bn yma. cynnaliai frodor o Aleppo ar ei 
draul ei hunan, er mwyn gallu dysgu cyrganiad cywir yx Arabaeg; 
ac wedi cymmeryd arno y s; . ; dd o fod yn athraw i'r Arglwydd 
Althorpe, efe a aeth gyda'i arglwyddiaeth i'r Almaen, yn mha le y 
perffeithiodd ei hyddysgrwydd yn yr Elhi.ynaeg. Ar ei d dychweliad 
i Loegr, cyfieithodd 1' 'cbedd-drr.ith Nadir Shah i'r Ffrancaeg, yr hon 
iaith a ysgrifenai efe g)'da choethder nodedig. Wedi hyny, efe a 
ymroddes i astudio y gyfraithj a chyanyddai yn gyflym yn ei enw- 
ogrwydd fel un medrus yn y gyfraith ; ac yn y cyfamser, cyhoeddai 
amrywiol gyfansoddiadau o'i eiddo, yn benaf ar lenyddiaeth ddwyr- 
einiawl, y rhai a bartnt syndod mawr i'r byd. O'r diwedd, yn y 
flwyddyn 1783, efe a benodwyd yn brif farnwr Bengal, yn yr India 
Ddwyre'i iawl; ac ar yr achlysur hwnw yr urddwj^d ef yn farchog. 
Priododd a Miss Shipley, merch i esgob L 1 anelwy; ac yn nghorph 
yr un flwyddyn, cyrhaeddodd Calcutta. Tra yn aros yn yr India, 
efe a ysgrifenodd amryw gyfiehhiadau o'r Hindwaeg ; ac a ffurfiodd 
hefyd gymdeithas yno, gvffelyb i'r Gymdeithas Freiniawl yn Llun- 
Rhif. 12. 



330 DARLITHIAU AR 

dain, ar yr hon y dewiswyd ef yn llywydd cyntaf. A thra yr oedd 
holl ddysgedigion Ewrob yn llawn o syndod o herwydd ei ddysgeid- 
iaeth a'i lafur, efe a fu farw o ennynfa yr afu, ar y seithfed dydd 
ar hugain o Ebrill, yn y flwyddyn 1764, ac yn yr wythfed flwydd 
a dengain o'i oed, wedi meistroli naw ar hugain o ieithoedd, o ba rai 
yr oedd y Gymraeg yn un. 

Yn y flwyddyn 1700, genid Lewis Morus, yn y Tyddyn Melus, yn 
mhlwyf Llanfihangel Tre'r Beirdd, Mon. Efe ydoedd fab henaf i 
Morus ab Rhisiart Morus, o Fargaret, ei wraig, yr hon ydoedd yn 
ferch i Morus Owain, o Fodafon y Glyn, yn yr un plwyf. Ei dad 
ydoedd gylchwr wrth ei alwedigaeth, a bu yntau yn ei gynnorthwyo 
yn yr alwedigaeth hcno yn ei flyneddoedd boreuol. Ond ymddang- 
osai yn lied gynnar ei fod yn feddiannol ar athrylith gref; canys 
pan ydoedd eto yn las-lane, dywedir am dano, y gallasai feiddiaw 
undyn trwy Gymru a Lloegr i ymgystadlu gydag ef mewn tair gor- 
chest — sef, "gwneyd telyn, a'i chwareu; gwneyd Hong, a'i hwylio; 
a gwneyd cywydd, a'i ddatgan gan dant." 

Trodd ei fryd pan yn lied ieuanc at y gelfyddyd o dirfesuriaeth ; 
ac fel un cywrain yn y gelfyddyd hono, tynodd sylw amryw o fon- 
eddigion ei wlad, yr hyn a achlysurodd ei ddyrchafiad ef i swyddau 
anrhydeddus a buddfawr o dan y llywodraeth. Y swydd gyntaf a 
gafodd ydoedd yn y gyllidfa, yn Nghaergybi; ac wedi hyny, pan 
oedd tua dwy flwydd ar bymtheg ar hugain oed, efe a bennodwyd 
i arolygu, mesur, a darluniaw porthladdoedd, aberoedd, ac arfordir- 
oedd Cymru; yr hyn orchwyl a gyflawnodd efe mewn llestr fechan 
a thlos, o'i gynlluniad ac mewn rhan o'i saerniaeth ef ei hunan, yr 
hon oedd ar gael rai blyneddoedd yn ol, odditan yr enw "Pegi bach 
o Ddulas." Cyhoeddwyd ffrwyth y llafur yma, 3m y flwyddyn 1748, 
dan yr enw "Plans of Harbours, Bays, and Roads, in St. George's 
Channel." Y gwaith yma a enillodd iddc barch ac anrhydedd mawr 
gan bob dosbarth o ddynion, am ei gywirdeb, a'i ddefnyddioldeb i 
fordwyaeth. 

Hetlaw y swyddau uchod, efe a wnaethpwyd yn arolygwr tiroedd 
a mwn-gloddiau y brenin yn Nghymru; ac i'r perwyl hwnw, j^m- 
symudodd i Geredigion i breswylio, lie y priododd efe, yn ail wraig, 
un o'r enw Anne Ll?yd, o Benbryn, yr hyn a gymmerodd le yn y 
flwyddyn 1749.* Yn Mhenbryn y treulio-dd efe weddill ei oes, ac 
yno y bu farw, Ebrill lleg, yn y flwyddyn 1765 ; a'i ran farwol 
ef a roddwyd i orphwys yn mynwent eglwys Llanbadarn Fawr, yn 
swydd Aberteifi. 

Mewn cyfeiriad at ei swyddau o dan y llywodraeth, yn nghyda'i 
fedrusrwydd i'w cyflawni, y dywedai Goronwy Owain, yn ei farwnad, 
fel y canlyn: — 

" Bu'n wastad ddifrad ddwyfron — ddiysgog 
I'w hydr eneiimiog deyrn union ; 
Rhyngodd ei fodd a'i ufuddion — swyddau, 
A chwys ei aeliau, a chysulion. 

Mesurai, gwyddai bob agweddion — 
Llun daear ogylch, Uanw dw'r eigion ; 

* Ei wt-h.<? gymtaf oedd Elisabeth Griffith, o Dy "Wrdyn, gerllaw Caergybi. 






HANES Y CTMRY. 331 

Amgylchoedd moroedd mawrion — a'u cymlawdd 
lawn y dangosawdd, nid annghyssoiu 

Daear a chwiliodd drwy ei chalon, 
Ohwalai a cbloddiai ei choluddion; 
A'i dewis wythi, meini mwynion, 
A tliew res euraid ei thrysorion, 
A'i manylai' ddyinunolion — bethau, 
Deuai i'r golau ei dirgelion. 

Olrheiniodd, chwiliodd yr uchelion, 
Llwybraji'r taranau a'r terwynion; 
Fflamawg fellt llamawg, folltau llymion, 
Is awyr eanaid, a ser gwynion, 
Nodau'r lloer a'i newidion, — hynt cwmwl 
O fro y nifwl i for Neifion. 

Ebrwyddaf oedd o'r wybryddion — hyglod, 
A llwyr ryfeddod boll rifyddion! 
Traethai, fe wyddai foddion — teymasoedd, 
Rhoi o hen oesoedd wir hanesion." 



Lewis Morus a osododd i fynu argrafFwasg yn mhentref Bodedeym, 
)ii Mon, a'r hon yr argraffbdd amryw Iyfrau ; ac wedi hyny «fc a'i 
gwerthodd i un Dafydd Jones, o Drefriw, yn swydd Gaevynarfon. 
Heblaw ei fod yn fardd gorchestawl ei hunan, efe a fu yn offer- 
ynavvl hefyd i gyfodi cyfnod newydd ar farddoniaeth cenedl y 
Cymry! ac ystyrid ef yn athraw barddonol y Parcliedigion Goronwy 
Owain, Efan Efans, neu "Ieuan Brydydd Hir," William Wynne o 
Langynhafal, ac amrywiol feirdd da ereill, fel y tystia y rhan gan- 
lynol o'i farwnad: — 

" Goleuodd wedi ei gywleiddiadon 

A gwir byfTorddiant, geiriau hoff heirddion; 

Athrawai'n fuddiawl, a thrwy iawn foddion 

'E gaed moes wiwdda gyda masweddion; 

Lie bu'r diddysg hyll brydyddion, — prin ddan, 

Fe ro'dd ugeiniau o hoywfeirdd gwynion. 

Ar y sydd i'r oes hon 
Yn fawrddysg awen feirddion, 
A gwiw lesfryd i'w glwysfron, 
Bryd arail i'w bro dirion, 
Agos oil ynt, deg weis lion, 
O ddysg abl, ei ddysgyblion ; 
A phoed maith goffhad a mawl 
I'w arglwyddawl ryglyddon. 

A thra bo urddawl athro beirddion, 
A mwyn dysg wiwles niewn dwys gal on, 
Gwiwdeb ar iaith, a gwaed y Brj'tbon, 
Ac awen Gwyndud, ac e\vjn gwendon, 
Daear a nef, a dw'r yn afon, 
Ef a gaiff hwyaf wiw goffeion." 



332 DARLrTHIAU AR 

Yr oedd i Lewis Morus ddawn ystwyth ryfeddol i osod allan ei 
feddwl, pa un bynag ai mewn rhyddiaith neu gynghanedd, a chryn 
duedd ynddo at y digrifol yn lied fynych; megys ag y gwelir yn ei 
gyfansoddiadau perthynawl i William Dafydd, alias " Bol Haul" ei 
lythyrau arabawl, ei gywyddau campus, &c, y rhai a ganfyddir yn 
y "Diddanwch Teuluaidd, neu Waith JBeirdd Mon." Ei enw bardd- 
onol oedd "Llewelyn Ddu o Fon„" 

Yr oedd i Lewis Morus ddau frawd tra thalentawg fel ei hunan — 
sef, Rhisiart Morus a William Morris. Y cyntaf a gafodd swydd yn 
y morlys yn Llundain, a'r Hall yn y gyllidfa yn Nghaergybi. 

Yr oedd Rbisiart Morus yn ieithydd a bardd da; efe a adolygodd 
ddau argraniad o'r Beibl Cymraeg, y rhai a gyhoeddwyd yn y blyn- 
eddoedd 1746 a 1752. Efe a fu farw yn y flwyddyn 1779. Heblaw 
fod William Morus yn Gymro da, ac yn hynanaethwr cywrain, yr 
oedd yn llysieuydd tra medrus hefyd. 

Tra yr oedd y tri brawd hyn gartref gyda'u tad, efallai, y darfu 
i'r hen wr gymmeryd tyddyn mwy a gwell na'r un a ddaliai o'r 
blaen — sef, lie a elwir "Pentref Eirianell;" ac yno weithiau yr elai 
gwraig dlawd i un Owain Goronwy, eurych, o'r Rhos fawr, a chan- 
ddi fachgenyn bychan penddu a henffel yn ei Haw. Un tro, fel yr 
oedd yr hen Fargaret Morus, yn dra charedig, yn rhoddi brechtan 
fel i'r bachgenyn tlawd, efe a edrychai yn ei hwyneb, a'i lygaid yn 
gloywi fel ser ar noswaith rewlyd, ac a'i cyfarchai yn siriawl, gan 
ddywedyd yn ddirodres, "D'asai gen i gynffon, mi faswn yn ei hys- 
gwyd hi!" gan g3'feirio at ddull ci yn amlygu ei ddiolchgarwch am 
damaid. Hyny, a rhyw amlygiadau cyffelyb o wreichioniad athrylith 
yn mab yr eurych, a_ barai i'r Morusiaid ei gymmeryd, pan yn dra 
leuanc, i Bentref Eirianell, i wneuthur rhywfan gymmwynasau idd- 
ynt, ac fel y byddai wrth eu Haw, i gael ei ddysgu ganddynt. A 
chlywais hen bobl gall o'r gymmydogaeth hono — megys y diweddar 
GrufFudd Edward o Fodafon, &c. — yn adrodd y chwedl ddigrifol a 
ganlyn, yr hon ydoedd yn draddodiad byw yn y cymmydogaethau 
hyny tua deng mlynedd ar hugain yn ol — sef, bod Lewis Morus ar 
ryw achlysur yn ymbarotoi i fyned ar un o'i deithiau, i fesur tir- 
oedd rhai o'r boneddigion efallai; ac yn ei ff'wdan, wrth fethu rhoi 
dau grys yn ei goden groen, heblaw llyfrau ac offer angenrheidiol, 
dywedai yn lied arw a chostogaidd — 

"Nid a'n y croen ond un crys!" 

I'r hyn yr atebai y bachgenyn oedd yn ei gynnorthwyo, yn y fan — 

"Digrif, nad elai deugrys!" 

Tynai hyn sylw neillduol Llewelyn arno, a phenderfynai dynu allan 
yr athrylith oedd ynddo; a'r canlyniad fu, rhoddi dysgeidiaeth deil- 
wng iddo, a'i ddwyn i fynu i'r Eglwys Sefydledig.* Cafodd ei urddo 

* Y mae yn lied anhawdd cyssoni y traddodiad uchod a'r hyn a ddy- 
waid ef ei hun, yn ei lythyr o Doimington, dyddiedig Mehefin 22ain, 1752, 
at Mr. Rhisiart Morus, "y r hwn ydoedd y pryd hyny yn Llundain; yn y 
llythyr hwnw y mae efe yn cyflesu nas gwelsai Rhisiart Morus erioed a'i 
lygaid; oddieithr i ni dybied bod Rhisiart Morus — yr hwn, efallai, ydoedd 
ngain mlynedd yn hyn na Goronwy — wedi gadael cartref cyn iddo ef ddyfod 
i sylw ei frawd. ^ 



HANES Y CYMRY. 333 

yn ddiacon yn y flwyddyn 1745; a thros beth amser bu yn gwcin- 
idogaethu fel curad yn ei blwyf genedigawl — %ef Llanfair-mathafarn- 
eithaf, lie y mwynhai ddcdwyddwch tra mawr, yn mysg ei geraint 
a chyfeillioTi ei ieuenctyd. Ond bu raid iddo roddi y lie yma i f'ynu 
cyn pen ychydig wythnosau, er mwyn gwneyd lie i gyfaill yr esgob; 
ac er nad ydoedd y gyflog yno ond ugain punt yn y flwyddyn, yr 
oedd ymadawiad mor ebrwydd o Lanfair yn groes fawr iawn iddo. 
Ac o'r pryd byny bu yn ymguraw ac yn ymdreiglaw o le i le, ac 
mewn byd mawr yn cael tainaid iddo ei bunan a'i deulu, am was- 
anaethu yr Eglwys, a cbadw ysgolion; a'r byd gerwinaf arno i dori 
ei awydd diwala i ddysgu cymmaint ag a allai — ond yn methu a 
cbael y llyfrau i'w dysgu a dalent i'w dysgu. Er byny, o dan yr 
boll anfanteision byn, cyfansoddai amryw ddarnau barddonawl gwir 
orcbestol ; a galhvn gasglu iddo ymwtbio i wybodaetb dra eang o'r 
ieithoedd dwyrciniol. O'r diwedd, symudodd i'r Amerig, lie y treal- 
iodd weddill ei oes — yn fwy cysurus oran amgylchiadaU y bywyd 
bwn, dybygid, nag y buasai yn Mrydain ; eto yn ebycbiaw llawer 
ocbenaid drom o biraetb am anwyl wlad ei dadau. 

Henri Owen a anwyd yn Nhan y Gadair, yn agos i Ddolgellau, 
yn svvydd Feirionydd, yn y flwyddyn 1716. Efe a dderbyniodd ei 
addysg yn ysgol ramadegawl llbutbyn ; a pban yn bedair mlwydd 
ar bymtheg oed, efe a aeth i Goleg yr Iesu, yn Rhydycbain. Un 
o hoff gangbenau ei efrydiaeth ydoedd meintoniaetb, yn yr hyn y 
rhagorodd pan yn dra ieuanc. Wedi cymmeryd ei raddau yn y celf- 
yddydau, efe a ymroddodd i astudio physygwriaeth ; ac yn nghorph 
y flwyddyn 1746, efe a gafodd ei raddu yn Febydd Meddygiaeth, a 
bu yn gweitbredu fel meddyg dros dair blynedd ; ond afiechyd, yn 
nghyda'i anhoffder yntau o'r alwedigaetb bonno, a barodd iddo ei 
rhoddi i fynu, a tbroi ei fryd yn llwyr at yr ofFeiriadaetb. 

Nis meddwn unrbyw hysbysiad pa bryd y derbyniwyd ef i urddau 
cyssegredig; ond fe'n bysbysir ei fod yn lied ieuanc wedi ei wneyd 
yn gapelwr i Syr Mattbew Featberstonebaugh, yr hwn a'i cyflwyn- 
odd i fywioliaetb Torling, yn Essex. ^ Yn y flwyddyn 1748, efe a 
gyboeddodd draetbawd byr ar Dryfaliaeth, dan yr enw " Harmonia 
Trigonometric a" wythplyg. Yn y flwyddyn 1750, efe a gyflwynwyd 
i arberigloriaeth St. Olave, Heol-yr-bydd, yn ninas Llundain, pan y 
rhoddes i fynu fywioliaetb Torling. Yn fuan wedi hyn, efe a wnaed 
yn gaplan i esgob Llandaf, wedi byny' esgob Durham. 

Yn y flwyddyn 1753, efe a gymmertb ei raddu yn Athraw Medd- 
ygaeth (M.D.) yn Rhydychain; ac yn y flwyddyn 1755, cyhoeddodd 
gyfansoddiad rbagorol, dan yr enw, "Sylwadau ar y Gwyrtbiau Ys- 
grythyrol." Y"n y flwyddyn 1760, efe a briododd ferch Dr. Butts, 
yr hwn a fuasai ar y cyntaf yn esgob Norwich, ac wedi hyny yn 
esgob Ely. Yn mhen pedair blynedd ar ol hyn, efe a gyboeddodd " 
ei "Sylwadau ar y Pedair Efengyl," wythplyg; yr hwn a ddylynid, 
yn y flwyddyn 1766, gan draetbawd tra gwerthfawr o'i eiddo, dan 
yr enw, " Cyfarwyddiadau i Efrydwyr ieuainc mewn Dwyfyddiaeth." 
Yn y flwyddyn 1769, ^ cyhoeddodd ei "Ymchwiliad i ansawdd Cyf- 
ieithiad y Deg a Thriugain" — gwaith a brofai yn amlwg ei fod yn 
feddiannol ar alluoedd meddwl cryfion, a dysgeidiaeth eang, a'i fod 
wedi llafuriaw yn dra helaeth mewn efrydiaeth ar lenyddiaeth gys- 
segredig. Y pryd hyn, efe a benodwyd i bregethu y Lenlith, eeil- 
i(\l!cr ■;:;" i»r A .'■■ 'd'dtis Robert Boyle; ac yn y flwyddyn 



334 DARLITHIAU AR 

efe a gyhoeddodd y pregethau a draddodasai, o dan y cyfenwad — 
"Amcan a phriodoldelj y Gwyrthiau Ysgrythyrol yn cael eu hystyried 
a'u hegluro, mewn cyfres o bregethau a draddodwyd yn Eglwys blwyfol 
St. Mary-le-Bow," &c, mewn dwy o gyfrolau wythplyg. Yn ystod y 
flwyddyn ganlynol, efe a gyhoeddodd ei " Critica Sacra," sef math 
o arweiniad byr i feirniadaeth Hebreaidd ; yr hwn a ddylynwyd wedi 
hyny gan " Adchwanegiad," mewn atebiad i ryw nodiadau arno, gan 
Juddew dysgedig o'r enw Mr. Raphael Baruh. Yn y flwyddyn 1775, 
cyflwynid Dr. Owen, gan yr Esgob Barrington, i ficeriaeth Edmonton, 
yn Middlesex. Yn y flwyddyn 1778, efe a wnaeth wasanaeth pwysig 
i'r byd llenyddol, trwy y llafur a'r manylrwydd a pha un y golygodd 
gydgymhariad y llaw-ysgrif Cottonaidd werthfawr o lyfr Genesis, k 
chopi y Vatican, yr hwn a wnelsid gan y dysgedig Grabe, yn y 
flwyddyn 1703, ond a adawsid heb ei gyhoeddi ganddo, ar ei farw- 
olaeth. Ei deitl yw — " Collatio Codicis Cottotiiani Geneseos cum Editione 
liomand, a viro clarissimo Joanna Ernesto Grabe, jam olim facta; nunc 
de-mum summd curd edita ah Henrico Owen, M.D." &c. Yr hyn a wna 
y cydgymhariad yma yn fwy gwerthfawr, yw yr amgylchiad fod y 
llaw-ysgrif grybwylledig — yr hon, efallai, yw yr henaf yn Ewrob — 
wedi cael agos ei llwyr ddystrywio trwy dan, yr hwn a gymmerodd 
le yn y llyfrgell Cottonaidd, yn 1731. 

Efe a wnaeth wasanaeth pwysig arall i ddysgedigion y byd, yn y 
flwyddyn 1785, trwy y gofal a'r llafur a arferodd efe yn nghyhoedd- 
iad yr argraffiad wythplyg o " Xenophon's Memorabilia," yr hwn a 
adawsid yn anorphen gan y Dr. Edward Edwards, o Goleg yr Iesu, 
Rhydychain ; yr hwn a fu fyw yn unig i argraffu y testyn, yn nghyd 
a'r cyfieithiad. Ryw bryd cyn ymddangosiad y gwaith uchod, efe 
a gyhoeddasai ddau "Archwiliad Beirniadol" — y eyntaf a gynnwysai 
sylwadau ar argraffiad Masius o lyfr Josua ; a'r ail ar Chwe'phlyg 
enwog Origen. Y traethodau hyn oeddynt fanol a galluawg, ac a 
ychwanegent at enwogrwydd yr awdwr yn mysg Uenorion dysgedig. 
Y gweithiau galluog hyn a ddylynid yn fuan gan draethawd arall av 
Ysgrythyrau yr Hen Destament, yr hwn a gyhoeddwyd yn ystod y 
flwyddyn 1787, dan y teitl — "Sylw byr, hanesyddol a beirniadol, ar 
Gyiieithiad y Deg a Thriugain o'r Hen Destament; at yr hwn y 
chwanegwyd traethawd ar ragoroldeb cymhaiiaethol Pum' llyfr Moses, 
yn yr Hebvaeg a'r Samariaeg." Mae yr awdwr, yn y gwaith bychan 
hwn, wedi crynhci llawer o hysbysiaeth werthfawr o barth i'r amser 
y gwnaed y cyfieithiad hwn»—y personal! a'i gwnaethant — a'r modd 
y'i gwnaed ; y dystiolaeth o'i gy wirdeb a'i flyddlondeb, ac o'r bri 
cyftredinol yn yr hwn y'i cyfrifwyd dros yspaid maith o flyneddoedd, 
a'r achosion o'r cyfnewidiadau a wnaethpwyd ynddo o bvyd i bryd. 

Y cyfansoddiad olaf o eiddo y Cymro diwyd a dysgedig yma, 
ydoedd anrheg ddefnyddiol a gwerthfawr i efrydwyr ysgrythyrol, yr 
hwn a gyhoeddwyd yn y flwyddyn 1789, dan y teitl— '* Amddiffyniad 
ac eglurhad ar y moddau o ddyfynebu a arferid gan yr Ysgrifenwyr 
Efengylaidd," wythplyg. 

Yn y rhan olaf o'i oes, efe a gystuddid a nychdod blin, o'r hwn 
y bu farw, Hydref 15eg, 1795, yn y bedwar-ugeinfed flwydd o'i oed- 
ran, wedi enill iddo ei hunan enwogrwydd Ewrobaidd am ei ddysg- 
eidiaeth. 

Abraham Rees ydoedd fab i weinidog ymneillduol, ac a anwyd yn 
agos i Drefaldwyn, yn Ngogledd Cymru, yn y flwyddyn 1743. Efe 



HANES Y CYMRY. 335 

a dderbyniodd elfenau addysg yn ysgol ramadegol Caerfyrddin ; ac 
wedi hyny fe'i rhoddvvyd yn athrofa Iloxlon, He yr ydocdd ei gyn- 
nydd yn gyfryw, fel y cafodd ei benodi yn athraw gwyddonawl i'r 
athrofa, yn mnell cyn terfynu yr amser pravvf gosodedig i efrydwyr; 
ac efe a gyflawnai ddyledswyddau y svvydd bono nior foddhaol, fel 
y cafodd ei ddewis yn fuan yn athraw trigianol, a llywadur gweith- 
redol y sefydliad. Dan ei arolygaetb alluog bu ffyniant annghyffredin 
ar yr athrofa, dros fwy na tbair blynedd ar bngain ; yn ystod yr 
hwn gyfnod y dygwyd talentau rbai o addnrniadau pennf ymneill- 
duwyr Lloegr i addfedrwydd. Er ei fod wedi ei ddoniaw a thalentau 
hynod o gyfaddas i'r pwlpud, efe a fu dros lawer o flyneddoedd heb 
arfer pregethu onid yn achlysurol; ond yn y flwyddyn 1768, efe a 
ddaetb yn weinidog cynnulleidfa o Henaduriaetbwyr, yn St. Thomas's, 
Southwark, lie y bu yn gweinyddu hyd y flwyddyn 1783, pryd y 
dewiswyd ef yn we ( inidog ar gynnulleidfa yn Old Jcivrij. Yn y lie 
hvvn, yr bwn a gadwodd tra fu byw, bu ei ymdrechiadau yn hynod 
o lwyddiannus — ychwanegwyd ei gynnulleidfa i fwy na pbedair gwaith 
yr byn ydoedd pan aeth efe yno; a cbynnyddai mewn cyfritoldeb, 
cystal ag mewn nifer. Efe a ddarlithiai hefyd dros ryw yspaid yn 
Salter's Hall; ac ar seiliad y sefydliad byr-hoedlawg hwnw — Colep: 
Hackney — efe a benodwyd yn athraw Hebreig ynddo. Ond fel awdwr 
y daeth y Dr. Rees i enwogrwydd anngbydmarol yn y byd llenyddol 
a gwyddonawl. Yn y flwyddyn 1781, efe a ddechreuodd gyhoeddi 
Gwyddoniadur Chambers, yn rhanau, yn ngbyda chwanegiadau; ac 
efe a gwblhaodd y gwaith mewn pedair cyfrol unplyg, yn y flwyddyn 
1786. Yr ydoedd mwy na haner y gwaith yn newydd, ac wedi ei 
arlwy ganddo ef ei hunan; a'r cyfan wedi ei drefnu mor fedrus, fel 
y cydunai holl ddysgedigion y dydd i ddwyn eu tystiolaeth i'w 
deilyngdod. Yn fuan wedi hyny, efe a etholwyd yn gymmrawd o'r 
Gymdeithas Freninol; a darfu i brifysgol Edinburg — ar gais neillduol 
y Dr. Robertson, yr banesydd — ei raddu yn Athraw Dwyfyddiaeth. 
Etholwyd ef hefyd yn gymmrawd o'r Gymdeithas Linaeaidd, ac o'r 
Gymdeithas Lenyddol Freninol; ac amryw gymdeithasau llenyddol a 
gwyddonol o wledydd tramor a'i hanrhydeddasant, trwy ei gyfresu yn 
mysg eu baelodau. 

Ond er ei boll lafur — llenyddol a gwyddonol — ni pbarai hyny iddo 
esgeuluso ei ddyledswyddau gweinidogaethol: ac amryw bregethau o'i 
eiddo, a gyhoeddid ar gais neillduol ei gynnulleidfa, a amlygent ei 
dduwiolfrydedd gwresog, ac a roddent fantais ragorol i'r byd farnu 
am ei dalentau fel pregethwr. Tua'r pryd hwn hefyd efe a ragluniai 
Wyddoniadur newydd dan ei enw ei hun, a chafodd yr byfrydwch 
o weled ei orphen ; yr oedd- hwn yn waith o'r fath faintiolaetb ac 
amrywiaeth, fel y gellid meddwl y buasai yr oes bwyaf yn rhy fer 
i ddyfod drwyddo, a'r diwydrwydd mwyaf diflin yn annigonawl i'w 
g^vblhau. Ond ymddangosai y cyflyfr cyntaf yn y flwyddyn 1802, a 
dygid cyflyfr allan bob cbwe' mis, hyd oni orpbenid y cyfan mewn 
45 o gyfly frau pedwarplyg. 

Yr oedd iddo amryw gynnortbwywyr galluog yn y gorchwyl gor- 
chestawl yma; ond ysgrifenid rhan fawr o'r erthyglau ganddo ef ei 
hun, a cbynlluniad a threfniad y cyfan ydoedd yr eiddo ei hun yn 
hollol. Y mae yn anmhossibl llafaru yn rhy uchel am y ddysgeid- 
iaeth goeth, y diwydrwydd, a'r gofal a amlygid yn y gwaith dihafal 
hwn. — Ei weithiau ereill oeddynt " Cynnildeb yn cael ei egluro, a'i 
arganmol." — u Gwrthebydd i'r arswyd Goresgyniad." — "Egwyddorion 



336 DARLITHIAU AR 

Ymneillduwyr Protestanaidd yn cael eu datgan a'u hamddiffyn," — 
heblaw amrywiol bregethau, &c. 

Bu farw y dyn hynod hwn ar y nawfed dydd o Fehefin, yn y 
flwyddyn 1825, wedi cyrhaedd yr oedran teg o bedwar ugain a dwy 
flwydd, ac yn y cyflawn feddiant o'i holl alluoedd. Efe a gladdwyd 
yn Bunliill Fields. 

Edward Williams, bardd a bynafiaethydd tra enwog, a adwaenir yn 
fwy cyffredinol wrth ei enw barddonawl, "Iolo Morganwg" — a anwyd 
yn y flwyddyn 1745, yn Mhenon, swydd Forganwg. Yr ydoedd yn 
afiachus yn blentyn, ac felly y parhaodd drwy ystod oes faith. Gan 
nad ystyrid ef yn ddigon cryf i'w ddanfon i ysgol, cedwid ef adref ; 
ond efe a ddysgodd adnabod y llythyrenau wrth sylwi ar ei dad } T n 
tori ar gerig beddau. Ymddangosai ei duedd at farddoniaeth pan 
yn dra ieuanc ; canys fel yr oedd ei fam yn ei ddysgu i ddarllen, 
ni allasai byth gael ganddo ddefnyddio un llyfr'i ddysgu, ond hen 
lyfr o ganeuon Seisnig. Ei fam hefyd a'i dysgodd i ysgrifenu, ac 
i ymgydnabod a phrif reolau rhifyddiaeth, ac ag elfenau cyntaf per- 
oriaeth. Er mai Saesoneg ydoedd iaith ty ei dad, ei gynnygiadau 
cyntaf ef at farddoni a wnaed yn Gymraeg. 

Efe a ddechreuodd weithio ar alwedigaeth ei dad, megys naddwr 
meini, pan nad ydoedd ond naw mlwydd oed; ac 'arosodd gartref yn 
dilyn yr alwedigaeth bono, hyd farwolaeth ei fam yn 1770. Yna, 
wedi claddu ei fam, o'r hon yr oedd yn dra hoff, efe a aeth i Lun- 
dain, a rhanau ereill o Loegr, lie y bu yn dilyn ei alwedigaeth am 
flyneddoedd. 

Yn y flwyddyn 1777, efe a ddychwelodd i Forganwg, ac a dreul- 
iodd y rhan fwyaf o'i oes yn mhentref Flimstone, o fewn tua dwy 
iilldir i'r man y'i ganwyd ; ac yma parhai i ddilyn ei alwedigaeth 
isel, gan iddo ymbriodi yn y flwyddyn 1781. 

Yn y flwyddyn 1794, efe a gyhoeddodd ddau gyflyfr o farddon- 
iaeth Seisnig, y rhai oeddynt gynnwysedig o gyfansoddiadau gwreidd- 
iol, a chyfieithiadau o'r iaith Gymraeg. Wedi hyny rhoddwyd ef ar 
waith gan Mr. Owain Jones (Owain Myfyr,) i dramwy hyd a lied 
y dywysogaeth, i chwilio am hen gyfysgrifau Cymreig, yn yr hyn y 
bu yn fwy llwyddiannus o lawer nag y dysgwylid; ac o'r defnydd- 
iau a gesglid fel hyn, trwy ei lafur dybryd ef, y crynhowyd y 
" Myvyrian Arehaiology," yr hwn a gyhoeddid o dan gyd-olygiaeth 
Owen Jones, Ysw., y Dr. Pughe, ac Iolo ; ac ynddo, hyd heddyw, 
y cynnwysir y gronfa werthfawrocaf o henafiaethau Cj r mreig. Efe 
a adysgrifasai tua 100 o gyflyfrau allan o hen gyfysgrifau Cymreig, 
ac o'r rhai hyn y cyhoeddid "Cyfrinach y Beirdd," ychydig cyn ei 
farwolaeth; a chyhoeddid cyflyfr lied fawr o ddetholion o'r casgliad 
uchod, yn y flwyddyn 1849, gan Gymdeithas y Cyfysgrifau Cymreig. 
Iddo ef hefyd yr ydys yn ddyledus am gadwraeth "Coelbren y 
Beirdd" — henafiaeth yr hwn a brofwyd yn ddiamheuol mewn traeth- 
awd o eiddo ei fab, Taliesin ab Iolo, yr hwn oedd fardd a hynaf- 
iaethydd enwog fel ei dad. 

Yr oedd Iolo Morganwg yn wr tra rhyddfrydig, a hynod annibynol 
ei feddwl, fel y dangosir yn y man gofion canlynol am dano. — Tra 
yr oedd yn Llundain, yn wr lied ieuanc, yn naddu cerig atbont y 
Blaclcfriars, adnabyddid ef gan amryw o'i gydweithwyr fel diwygiwr 
o feddwl eang ; ac yn rhyw fodd rhoddwyd ar ddeall i Mr. Pitt, 
nad oedd y saer maen Cymreig yn un hollol ddiberygl i'w oddef yn 






HANES Y CYMRY. 337 

y brif ddinas; felly anfonwyd swyddog i'w letty, a chymmerwyd el 
a'i lioll bapurau i fynu, i'w dwyn i swyddfa Pitt. Wedj chwilio ei 
holl bapurau yn fanol, a chael allan nad oeddynt namyn darnau a 
farddoniaeth, a hen gyfysgrifau Cymreig, dywedai Pitt wrtho yn dra 
moesgar — "V vnae yn ddywenydd mawr genyf allu syhvi wrthych, Mr. 
Williams, nad oes dim eich papurau yn cyfiawnhau y cyhuddiad ;: 
roddid yn eich erbyn ; gan hyny, chwi a ellwch eu cymnicr 
dychwelyd adref." I'r hyn yr atcbai Iolo, gan ddywedyd — "Syr, 
chwi a barasoch ddwyn fy mhapurau yma heb fy nghais na'm cenad 
i, cfallai y byddwch dirioned a'u hanfon yn ol Fin Hety." "(iwir iawn, 
Mr. Williams, mae hyny yn rhesymol, ac fe'i gwneir," medd Pitt — 
ac felly fu! a'r bardd a ddychwelai at ei gynion a'i gerig. 

Yn mhen blyneddoedd ar ol hyn, efe a fu yn cadw siop llyfrau 
fechan yn Mhont Fon ; a rhyw swyddog cynnnydogawl, wedi clywed 
ei fod yn gwerthu llyfrau bradwrus — yn enwedig "Hawlion Dyn" 
gan Thomas Paine — a gadwai lygaid tra eiddigus ar ffenestr ei siop, 
gan ddysgwyl cael arfod yn fuan i enill y gwobrwy a addawai y 
llywodraeth am ddwyn y cyfryw i ddalfa. Ond ryw fodd neu gilydd 
daeth cyfrinach y swyddog i glustiau Iolo; yr hwn, gan fod ganddo 
ystpr go fawr o Feiblau ysgolion, a gymmerth un, ac wedi gludio 
dernyn o bapur gwyn ar ei gefn, ysgrifenodd arno, Hawlion Dyn, 
ac a'i dodes mewn lie amlwg yn y ffenestr. Yn fuan iawn deuai 
y swyddog gwladgarawl i mewn — gofynai bris y llyfr, a thalai am 
dano yn ddiymorol yn y fan; wedi hyny efe a frysiai ymaith, gan 
feddwl yn ddiau ei fod yn meddu yn ei law brawf diamheuawl o 
fradwriaeth y llyfrwerthwr. Ond ar yr heol, pan y safai i edrych 
i'r llyfr, er ei syndod canfyddai mai Beibl ydoedd ; dychwelai yn ol 
yn uniongyrchol i'r siop, gan ddywedyd — "Edward Williams, Beibl 
ydyw hwn; ac yr oedd arnaf fi eisiau prynu Hawlion Dyn." — "Fy 
nghyfaill," medd y bardd, "yn y llyfr yna y canfyddwch chwi holl 
wir hawlion dyn" 

Yr oedd iddo dri o frodyr, oil yn seiri meini fel ei hunan ; aeth 
y tori i'r India Orllewinol, He y daethant yn gaethfeddianwyr, ac y 
casglasant gryn lawer o gyfoetn. Bu y tri feirw heb hiliogaeth, fel 
mai ein bardd ydoedd etifedd cyfreithlawn y tri. Buasai yr etifedd- 
iaeth yma yn ei gyfodi ef a'i dylwyth yn gydwastad a boneddigion 
Morganwg, ac yr oedd yn meddu pob cymhwysder mewn gwybod- 
aeth a lledneisrwydd i ragori ar y rhan fwyaf o honynt. Ond pan 
ddaeth y newydd'ion drosodd, efe a ddywedai, dan ddylanwad dwys 
deimlad calon ryddgarawl — " Yr holl at tan hyn ydynt werth givaed ; 
giverth esgyrn, giau, cyhyrau, ac eneidiau dynion. Ni fynaf ddim o hon- 
ynt — ni chaiff fy mhlant ddim o honynt. I ba le by nag yr elont, dygant 
fdldith Duw Hollalluog^ i\v canlyn. Myfi a'u cadwaf hwynt, a'r felldith 
a'u canlynant, oddiar fy mhen fy hun, a'r eiddo fy mhlant. Ni chant 
groesi gorsing fy nhy, na chrogi oddiwrth fy nenbren." Ac efe agadw- 
odd at ei benderfyniad yn ddigyfnewid. 

Y gwr gwir dalentawg a dysgedig hwn a fu farw ar y deunaw- 
fed dydd o Ragfyr, 182b', wedi cyrhaedd yr oedran teg o un flwydd 
a phedwar ugain. 

Y"r enwog Ddr. William Owen Pughe a anwyd yn Nhy'n y bryn, 
yn mhlwyf Llanfihangel y Pennant, swydd Feirionydd, ar y seithfed 
dydd o Awst, yn y flwyddyn 1759. Yn fuan wedi ei eni ef, sym- 
mudai ei rieni i Egryn, yn Ardudwy, swydd Feirion, lie y trenl- 






338 DARLITHIAU AR 

iodd ei ddyddiau ieuengaidd, hyd oni ddanfonwyd ef i'r ysgol, yrs 
Altringham, gerllaw Manchester; a phan gyrhaeddodd ddwy flwydff 
ar bymtheg oed, efe a ymsefydlodd yn Llundain. Yn y briPddinas, 
ei holl feddwl a gymmerid i fynu gan lyfrau a llenyddiaeth Gyra- 
reig, er na wyddai fod neb ond ei hunan o'r tueddiad hwnw yn y 
ddinas fawr hono byd y flwyddyn 1782, pan y digwyddodd iddo yn 
ddamweiniol gyfarfod a Robert Hnghes, neu "Robyn Ddu o Fon,' r 
bardd a beirniad rhagorawl. Trwy gyfryngwriaeth Robert Hughes 
efe a ddaeth yn adnabyddus o " Owain Myfyr," ac amryw aelodau 
ereill o Gymdeithas y Gwyneddigion, y rhai oeddynt dra eiddigeddus 
dros hen iaith eu hynafiaid. 

Yn y flwyddyn 1789, efe a olygai argraffiad o gyfansoddiadau y 
bardd Dafydd ab Gwilym, a chynnorthwyid ef yn y gwaith gan ei 
gyfailt Owain Myfyr; ac yn y flwyddyn 1792, cyhoeddodd farddon- 
iaeth Llywarch Hen, yn nghyda chyfieithiad o'r unrhyw i'r iaith 
Seisnig. Dechreuai gasglu defnyddiau at ei waith mawr — y Geiriadur 
Cymreig a Seisnig — mor foreu a'r flwyddyn 1785 ; a llafuriai gyda'r 
gorchwyl pwysig yma, ar amserau, dros yspaid deunaw mlynedd — gan 
ddarllen yr holl lyfrau argraffedig, a'r cyfysgrifau Cymreig, a allai 
gael, er casglu defnyddiau at y drysorfa ddigyffelyb yma o'r iaith 
Gymraeg ; a'r canlyniad o'r llafur dybryd yma a fu corphoriad geir- 
iadur digyffelyb o ran nifer y geiriau a gynnullwyd, a chywirdeb eu 
darnodiad — yr hyn a welir pan yr ystyriom fod geiriadur Saesonaeg 
y Dr. Johnson, wedi ei helaethu gan Todd, yn eynnwys 58,000 o 
eiriau ; geiriadur Saesonaeg Webster, tua 70,000 ; ond cynnwysai yr 
ai-graffiad cyntaf o eiriadur Cymreig a Seisnig y Dr. Pughe dros 
100,000 o eiriau, a 12,000 o ddyfynebau. Cyhoeddwyd ail argraffiad 
o hono yn Ninbach, yn y flwyddyn 1832, mewn dau gyflyfr wyth*- 
plyg* mawr, yn yr hwn yr ychwanegid amryw filoedd o eiriau at ei 
gynnwysiad. 

Gwaith mawr arall y bu yn llafuriaw llawer wrtho — yn nghyda' i 
gyfeillion Owain Myfyr ac Iolo Morganwg — ydoedd grynhoad o hen 
gyfansoddiadau Cymreig, yn dri chyflyfr wythplyg mawr, o dan yr 
enw " Myvyrian Archa'wlogy of Wules." Cyhoeddwyd hwn yn ystod 
y blyneddoedd 1801 — 7. Ei fuchdraith Cymreig a ymddangosai yn 
y flwyddyn 1803. Golygai y "Cambrian Register" y "Greal," &c, 
ac ysgrifenai lawer o erthyglau i wyddonyr Rees — i Hanes Cymru, 
gan Warrington — yn nghydag amryw gyhoeddiadau ereill, Cymreig 
a Seisnig. 

Yn y flwyddyn 1806, daeth etifeddiaeth fechan iddo yn agos i dref 
Ddinbach, lie yr ymsefydlodd o'r diwedd; a thra yn y lie hwn y 
cyhoeddodd efe ei gyfieithiad dihafal o Goll Gwynfa orchestawl y 
bardd Milton, yn y flwyddyn 1819. Etholid ef yn gymmrawd © 
Gymdeithas yr Hynafiaethwyr, ychydig cyn gorphen o hono ei eir- 
iadur ;" ac yn y flwyddyn 1826, y darfu i brif ysgol Rhydychain ei 
anrhydeddu a'r urdd o D.C.L., fel cydnabyddiaeth o'i lafur a'i enw- 
ogrwydd llenyddol. 

Bu farw Mehetin 4ydd, 1835, yn Nolydd y Cae, wrth odreu Cadair 
Idris, yn 76 mlwydd oed. 

Dafydd Thomas, neu "Dafydd Ddu o Eryri," ydoedd fardd a hyn- 
afiaethydd gorchestawl, ac a anwyd mewn lie a elwir Penybont y 
Creunant, yn mhlwyf Llanbeblig, swydd Gaerynarfon, yn y flwyddyn 
1760. Nid oedd ei rieni ond isel o ran eu hamgylchiadau bydawl; 



HANES Y CTMRY. Soi) 

a dilvnai ei dad alwedigaeth gwehydd, yn yr lion gelfyddyd hefyd 
yr addysgwyd Dafydd Thomas, a dilynodd hi hyd onid oedd tuag 
un ar hugain oed. 

Trwy ei fod wedi cael addysg gwell na'r cyfFredin yn yr oes hono, 
anogwyd ef — tua'r flwyddyn 1781 — i ddyfod i gadw ysgol i blwyf 
Llanddeiniolen ; ac wedi dwys ystyriaeth, cytunodd a'r alwad. Yn 
mhen peth amser efe a ymsymudodd, ar ddymuniad ei gyfeillion, i 
arolygu ysgol yn Mettws Gannon; ac oddiyno drachefn i Lanystum- 
dwy, ar yr un perwyl. Tra yr oedd fel hyn yn dilyn yr alwedig- 
aeth isel ond fuddiol hon, o fan i fan, efe a ymroddai i ddiwyllio 
ei feddwl, ac i ychwanegu ei gydnabyddiaeth ag ieithoedd estronol; 
a thrwy ddiwydrwydd a llafur, cyrhaeddodd wybodaeth lied helaoth, 
nid yn unig o'r iaith Saesoneg, ond hefyd o'r Lladin, y Groeg, &c. 

Yn fuan ar ol hyn, tynodd ei lafur a'i hynodrwydd llenyddawl 
sylw Paul Panton ? Yswain, o'r Plas gwyn, yn Mon ; y boneddwr 
hwn a'i gwahoddai i Bentraeth, a bu o wasanaeth fawr iddo megys 
llyfrydd. Tra yn y fan yma, efe a ddefnyddiai ei seibiant i goethi 
a diwyllio ei feddwl, ac i ychwanegu at y drysorfa fawr o wybod- 
aeth gyffredinol a hanesyddawl a gasglasai efe. 

Treuliodd beth amser wedi hyn yn Amlwch, Mon, yn gweinyddu 
rhyw swydd a dderbyniasai trwy garedigrwydd Mr. Pan ton. Ond 
nid ydoedd hyn yn cytuno ag archwaeth ein bardd cystal a chadw 
ysgol; canys yr ydym yn cael iddo yn fuan adgymmeryd y gor- 
chwyl hwnw, a pharhau ynddo hyd o fewn ychydig flyneddoedd i 
ddiwedd ei einioes. 

Treuliodd y rhan olaf o'i oes yn mhlwyf Llanrug, gerllaw tref 
Caerynarfon, mewn amgylchiadau tra chysurus. Bu farw ar y ffordd 
wrth ddychwelyd adref o Fangor, lie y buasai yn talu ymweliad S 
chyfeillion, ar y degfed dydd ar hugain o Fawrth, yn y flwyddyn 
1822, yn ddwy flwydd a thriugain oed. Claddwyd ef yn mynwent 
eglwys Llanrug, lie y mae beddfaen hardd wedi ei gyfodi er coffad- 
wriaeth am dano. 

Ystyrid Dafydd Ddu yn hynafiaethydd medrus, ac y mae ar ei 
ol brofion digonol i arddangos ei hyddysgrwydd yn y ganghen hon 
o wybodaeth. Ond fel bardd yr ymddysgleiriodd efe fwyaf ger bron 
ei gydwladwyr. Yn y blyneddoedd 1778 a 1779, bu yn fuddugol- 
iaethus mewn dwy ymdrech ar destynau anrhydeddus Gymdeithas y 
Gwyneddigion, yn Llundain ; ac yn fuan wedi hyny, etholwyd ef 
yn un o'i hanrhydeddus aelodau : ac yn y flwyddyn 1820, etholwyd 
ef yn aelod o Gymdeithas y Cymmrodorion, yn Mhowys. Yr oedd 
hefyd yn athraw ac yn gynghorydd cyfFredinol yr holl feirdd ieuainc 
o'i adnabyddiaeth ; ac efallai nad hollawl anmhriodol ydoedd i un 

feirdd enwocaf y Deheudir, alw y rhai ag oeddynt yn canu yn 

01 rheolau Dafydd ab Edmwnd, yn yr amser hwnw, yn "Gywion 
Dafydd Ddu." 

Ei barodrwydd i gynnorthwyo ei gydwladwyr, yn eu llafur llen- 
yddawl, ydoedd hynod ; a derbyniodd amryw lyfrau, nid yn unig o 
natur farddonawl, ond rhai hanesiol hefyd a fyddent mewn rhyw 
fodd yn dwyn perthynas a Chymru, gynnorthwy oddiwrtho ef. Bu 
hefyd yn olygydd ar gyhoeddiad misol, a elwid yr " Eurgraw-n Cym- 
reig," yr hwn, o ddiffyg cael cefnogaeth ddigonol, ni pharhaodd ond 
un flwyddyn. Argraffwyd ei weithiau barddonawl mewn un cyflyfr, 
dan yr enw "Corph y Gaingc," o'r hwn y cyhoeddwyd ail argraffiad 
hardd yn y flwyddyn 1834. 



340 DARLITHIAU AR 

Walter Barnes a anwyd Gorphenhaf 15fed, yn y flwyddyn 176L 
mewn lie a elwid "y Wern," yn mhlwyf Llanfechain, yn swydd 
Drefaldwyn ; ac mewn cyfeiriad at ei blwyf genedigawl y cymmerth 
efe arno ei enw barddonol — "Gwallter Mechain." Yr oedd efe yn 
disgyn o Davies, Nant yr Erw Hardd — yr hwn a briododd aeres 
Kyffin Trebrys, canghen o dylwyth Kyffinau Bodfach a'r Garth. — 
Ond er ei fod yn banu fel hyn yn llinach rhai o uchelwyr ei wlad, 
nid ydoedd ei rieni ef ond tra isel eu hamgylchiadau : ac y mae yn 
rhaid addef bod ei waith ef yn ymddyrchafu, trwy fendith ddwyfawl 
ar ei ymdrecbion canmoladwy ei hunan, gymmaint goruwch sefyllfa 
ei faboed, yn dra anrhydeddus i'w gymmeriad. 

Nid oedd y manteision addysg a gafodd efe yn.moreu ei ddydd- 
iau ond bychain iawn ; a thrwy lafur dirfawr, heb nemawr iawn o 
gynnorthwyon allanawl, y cyrhaeddodd efe i enwogrwydd mawr yn 
ngwalianol ganghenau llenyddiaeth — fel bardd, ysgolhaig, a duwinydd. 
Pan ydoedd yn blentyn, tair neu bedair blwydd oed, efe a ymhyf- 
rydai yn ceisiaw efelycbu unrhyw ysgrifen, neu arluniau cywrain a 
dynent ei sylw, ar ddernyn garw o lechfaen ; a hyny — yn nghydag 
amlygiadau ereill o athrylitb foreuawl, a'i gynnydd cyflym mewn 
gwybodaeth .fel yr elai rhagddo mewn dyddiau — a barai i'w gym- 
mydogion a'i gydnabod edrych arno fel bachgen tra gobeithiol; ac 
un gwr boneddig cymmydogawl a arferai ei alw — "yr esgob ieuanc." 
Wedi ei anfon i ysgol a gedwid yn y plwyf y preswyliai ynddo, 
efe a ddaeth yn fuan yn well ysgolhaig na'i feistr; ac wedi iddo 
ddyfod yn dipyn henacn — gan nas gallai ei rieni ei gadw yn hwy 
yn yr ysgol — bu raid iddo, er mwyn ei gynnal ei hun, droi allan i 
weithio i ddechreu; ac wedi hyny efe a ddaeth yn ysgolfeistr, ac 
arferai yn achlysurol dori ar gerig bed dan. 

Fel hyn y parhaodd hyd onid oedd yn naw mlwydd ar hugain 
oed; ac yn y cyfamser, defnyddiai bob awr o seibiant a allai gael 
i ddiwylliaw ei feddwl, trwy ddarllen unrhyw lyfrau y deuai ar eu 
traws. Yn y flwyddyn 1790, cynnygiai Cymdeithas y Gwyneddigion, 
yn Llundain, wobrwy am y traethawd Cymreig goreu ar Ryddid — 
i'w ddarllen yn eu heisteddfod yn Llanelwy. Yr ydoedd y cyfryw 
destyn ar y pryd yn dra phoblogaidd; a daeth Mr. Davies yn un 
o'r ymgystadleuwyr, ac efe a enillodd y wobr. Wrth edrych dros y 
traethawd crybwylledig, ychydig o fisoedd cyn ei farwolaeth, efe a 
ddywedai — nad oedd yn meddwl y gallasai wneuthur ei well y pryd 
hwnw. Yn y flwyddyn flaenorawl i hyn, efe a fuasai yn ymgys- 
tadleuydd llwyddiannus am y traethawd Cymreig goreu ar destyn 
arall — sef, Bywyd Dyn. Y traethodau hyn a'i dygasant i gryn sylw 
yn y byd llenyddawl; a'r canlyniad fu, iddo gael ei anog a'i gyn- 
northwyo yn fuan i fyned i'r coleg, yn Rhydychain, yn mha le yr 
ymroddodd i lafur dyoryd — gan aros yno y gwyliau, yr un modd & 
thymhorau efrydiaeth, er mwyn gwneuthur y defnydd goreu a allai 
o'r cyfleusterau rhagorach a fwynhai yno i goethi ei feddwl. Yn y 
flwyddyn 1795, efe a gafodd ei raddio yn B.A. yno; ac yn mhen 
ychydig flyneddoedd wedi hyny, efe a raddiwyd yn M.A. yn mhrif 
ysgol Caergrawnt, lie y daethai yn aelod o Goleg y Drindod i'r per- 
wyl hyny. 

Wedi derbyn urddau eglwysig, efe a ddaeth yn gurad Meifod, yn 
swydd Drefaldwyn; ac yn y flwyddyn 1799, efe a benodwyd, gan y 
gwir anrhydeddus Arglwydd Mostyn, i guradiaeth barhaol Yspytty 
Ifan, yn swydd Ddinbach, yr hon a ddaliodd efe hyd ddydd ei farw- 



HANES T CYMRY. 341 

olaeth. Wedi hyny, efe a anrhegwyd & phersonoliacth Llanwyddelen, 
yn swydd Drefaldwyn, pan yr esgob Ilorseley ; yr hon a roddes efe 
1 fynu yn y flwyddyn 1807, ar ei gyfodiad i bcrsonoliaeth Manafon, 
gan yr esgob Cleaver — yr hyn a wnaed iddo fel cydnabyddiaeth o'r 
eynnorthwy efFeitbiol a roddasai i ddiwygio Uytbyraeth y Beibl Cym- 
raeg a gyhoeddwyd tua'r pryd hyny, gan y Gymdeithas er lledaen- 
iad Gwybodaeth Gristionogawl. Efe a roddes fywioliaeth Manafon 
i fynu yn y flwyddyn 1837, ar ei benodiad i ficeriaeth Llanrhaiadr 
yn'Mochnant. 

Yn y flwyddyn 1803, efe a briodai Mrs. Price, gweddw ei gyfaill 
Rice Price, Yswain, o Ros-bryn-bwa, ac o'r briodas honno bu iddo 
fab a merch. 

Yr oedd efe erbyn hyn yn sefyll yn dra ucbel yn mysg beirdd 
a llenorion Cymru, gan ei fed wedi enill lluaws o wobrwyon am gyf- 
ansoddiadau barddonawl a rhyddieithawl ; fel y gwaberddid iddo ef, 
a Dafydd Ddu o Eryri, fod yn ymgystadleuwyr yn Eisteddfodau 1793 
a 1794 — rhag na byddai nemawr siawns i neb gael yr un wobrwy 
ond hwy. Ysgrifenai lawer iawn hefyd i'r cyboeddiadau cyfnodawl 
a berthynent i Gymru — megys, y "Cambrian Register" y " Cambro- 
Briton," y "Cambrian Quarterly" y "Greal," y "Gwyliedydd," yr 
"Haul," &c. Y rhan fwyaf o'r ysgrifeniadau hyn a ddygent berth- 
ynas & hanes Cymru, yr iaitli Gymraeg, &c. Cyhoeddwyd hefyd 
draethawd campus o'i waith, ar Amaetnyddiaeth a Theuluyddiaeth 
Deheudir a Gogledd Cymru, yn dair cyfrol wythplyg; a chyhoedd- 
wyd, o dan ei olygiad, farddoniaeth Huw Morus, yn ddwy gyfrol 
deuddegplyg ; a gweithiau barddonawl Lewis Glyn Cothi, wythplyg, 
yr hwn a gyd-olygid ganddo ef a'r Parchedig John Jones — sef, 
loan Tegid. 

Bu farw y gwr enwog hwn, yn ficerdy Llanrhaiadr yn Mochnant, 
ar y pummed dydd o Ragfyr, 1849, yn y nawfed flwydd a phedwar 
ugain o'i oedran. 

Yn y flwyddyn 1773, ganwyd Joseph Harris { Gomer, ) yn mhlwyf 
Llantydewi, yn agos i Hwlffbrdd. Nid oedd ei rieni yn feddiannol 
ar gyfoeth, ac felly ni allent roddi nemawr o fanteision addysg iddo — 
dim ond hyny a allai efe ei gael yn ysgolion cyffredin y wlad, y 
rhai oeddynt yn llawer gwaelach y pryd hyny nag ydynt yn bres- 
enawl ; ond gwnelid y difFyg yma i fynu, i raddau helaeth, drwy 
j awyddfryd angerddol y bachgenyn am wybodaeth, a'i lafur didor i 
ddarllen pob Uyfr y gallai gael gafael arno, a hyny gyda many]- 
rwydd a dwys ystyriaeth. Dywedir y byddai ei dad yn ei geryddu 
yn fjmych am ei ymroad diwyd a dwys i ddarllen, gan ei fod yn 
ofni i hyny erfeithio yn niweidiawl ar ei iechyd, os nid ar ei syn- 
wyrau. Ond nid oedd ymliwiadau a cheryddon ei dad yn ddigon 
grymus i ysgaru rhwng Joseph Harris a moddion gwybodaeth. Yna 
ei dad a'i llwythai & gwaith a'i cadwai yn dra phrysur ar hyd y 
dydd; ond y bachgenyn, yn hytrach na chymmeryd ei lesteirio yn 
ei erlyniad ar ol gwybodaeth, a eisteddai i fynu nosweithiau cyfain. 
Ac y mae yn ddiau ei fod y pryd hwn wedi gosod i lawr sylfaen 
ei gymmeriad dyfodawl, fel un yn meddiannu ar feddwl wedi ei 
ystorio ag amrywiaeth annghyffredin o wybodaeth, trwy yr hyn y'i 
hynodid yn mhlith ei frodyr, ac y'i galluogid i wasanaethu ei genedl 
mor fedrus ac effeithiol. 

Efe a ddygid gan ei rieni, pan yn blentyn, i wrando y gair yn 



342 DARLITHIAU AR 

yr Eglwys Sefydledig, lie yr arferent hwy gyrchu ; ond fel y tyfai 
i fynu, efe a gyvchai weithiau i LanglofFan, lie ag oedd yn sefyll 
amryw filldiroedd o'i gartref, i wrandaw ar yr Ymneillduwyr ; ac 
yno, yn y flwyddyn 1793, pan yn bedair blwydd ar bymtheg oed, 
efe a ymunodd a'r Bedyddwyr, ac a fedyddiwyd ar broffes foddhaol 
o'i ffydd yn Ngbrist, gan y Parchedig H. Davies ; ac yn y flwyddyn 
1796 — pan nad ydoedd namyn dwy flwydd ar bugain oed, a thua 
teirblwydd o grefyddwr — decbreuai bregethu, ar anogaetb y frawd- 
oliaeth yn Llangloffans ac wedi bod yn pregethu yn nghylch tair 
blynedd yn ei gymmydogaeth artrefol, gyda defnyddioldeb a chym- 
meradwyaeth cynnyddol, efe a gymmerodd daith trwy rai o'r eglwysi 
tu allan i gylch ei gydnabyddiaetb. Daeth i Abertawe gyntaf yn y 
flwyddyn 1799 — y lie a amcanasid gan Ragluniaeth Ddwyfawl i fod 
yn faes ei lafur byd derfyn ei oes. Gan fod yr eglwys yn yr Heol 
Gefn yn amddifaid o weinidog ar y pryd, a'u bod wedi cael llawer 
o foddlonrwydd yn ngweinidogaeth ac ysbryd Mr. Harris, hwy a 
roddasant wahoddiad taer iddo i ddychwelyd atynt wedi terfynu ei 
daith — a'r hyn y cydsyniodd yntau; ac efe a arosodd yn eu plith 
dros rai misoedd, gan enill cymmeradwyaeth mawr yn eu mysg ; 
ond bu am agos i ddwy flynedd cyn cydsynio i gymmeryd eu bu- 
geiliaeth yn gyflawn arno ei hunan, gan ranu ei amser rhwng Llan- 
gloffan ac Abertawe. Ond yn y flwyddyn 1801, efe a symudodd i 
Abertawe yn hollol ; a dyfal fu ei lafur, a rhyfeddol fu ei Iwyddiant 
yno am dymhor maith. 

Yr oedd ansawdd llenyddiaeth Gymreig yn dra isel ar gyfodiad 
Harris ; nid ydoedd nifer llyfrau sylweddawl yn yr iaith, ar wahanol 
gangenau o wybodaeth grefyddol, wladol, a chelfyddydol, ond bach 
iawn; ac yr oedd yr amddifadrwydd o ysbryd darllen ydoedd yn 
ffynu mor gyffredinol yn mysg y genedl, yn ddigon i ddigaloni neb 
un a feddyliai am gyhoeddi dim drwy y wasg Gymreig, gan nas 
gallent ddysgwyl llai na bod yn golledwyr arianawl trwy yr antur- 
iaeth. Yn yr adeg yma y dechreuai Mr. Joseph Harris ar ei lafur 
awdurol ; a daeth rhagddo yn fuan, fel y cydnabyddid ef yn Dad 
llenyddiaeth Gymreig y ganrif bresenol. 

Yn y flwyddyn 1804, efe a gyhoeddodd draethawd bychan yn erbyn 
Undodiaeth ; yr hwn — er nad oedd ond byr — ydoedd yn dra galluog, 
ac yn profi ei fod yn gynnyrchiad meddwl annghyffredin. Yn y 
flwyddyn 1816, cyhoeddodd draethawd arall, "Ar briodol Dduwdod 
ein Harglwydd Iesu Grist ; yn nghyd ag attebion i holl wrth- 
ddadleuon y Sosiniaid," yn yr iaith Saesoneg > a'r flwyddyn ganlynol 
yn Gymraeg. Bu y traethawd hwn yn foddion i beri cynnhwrf an- 
nghyffredin yn y wlad : esgob Ty Ddewi — y Dr. Burgess — yn ei gyf- 
archiad i offeiriaid ei esgobaeth, a arganmolai y llyfryn hwn i'w 
sylw manylaf ; ac Ymneillduwyr uniawngred, o'r gwahanol enwadau, 
a'i cymmeradwyent yn fawr iawn, ac a gefnogent ei ledaeniad yr 
un modd. 

Ond yr hyn a hynododd Mr. Harris yn benaf ydoedd sefydliad 
cyhoeddiad cyfnodawl, a'i amcan i ledaenu gwybodaeth gyffredinol 
yn mysg trigolion yr holl dywysogaeth. Ar ddydd Sadwrn — y dydd 
cyntaf o Ionawr, yn y flwyddyn 1814— y daeth y rhifyn cyntaf o'r 
wasg o " Seren Gomer, neu Hysbysydd Wythnosol cyffredinol dros 
holl dywysogaeth Cymru." Mr. Harris ei hun ydoedd y golygydd, 
a rhyw ychydig o'i gyfeillion yn ei gefnogi a'i gynnorthwyo yn yr 
anturiaeth arianol. Yr oedd llafur Mr. Harris gyda'r "Seren Wyth- 



HANES Y CYMRY. 343 

nosol " yn fawr iawn, ac yr ydoedd amryw o'r dynion galluocaf a 
feddai Cymru yn mysg ei ohebwyr — megys y Parch. Eliezer Williams 
o Lanbedr, loan Tegid, Daniel Ddu, P. A. Mon, Iolo Morganwg, 
Gwilym Morganwg, y Parch. Christmas Evans, y Parch. D. Saunders, 
y Parch. John Roberts o Lanbrynmair, Iago Trichrug, &c. &c. &c. 
Ond er y cyfan, bu raid rhoddi y "Seren Wythnosol " i fymi cyn 
pen y ddwy flynedd, a'r perchenogion gwladgarawl wedi eu colledu 
ttwchlaw mil o bunnau yn eu hymdrechion teilwng i wasanaethu eu 
cenedl! 

Ond ar y dydd cyntaf o Ionawr, yn y flwyddyn 1818, efe a gy~ 
hoeddai y rhifyn cyntaf o "Seren Gomer, neu Gyfrwng Gwybodatlk 
G yjf'redinol i'r Cymry," i'w gyhoeddi yn fisol; a thrwy ei ymdrech- 
ion digyffelyb, llwyddodd i ddwyn y "Seren" hon i sefydlogrwydd, 
drwy gael derbynwyr lluosawg iddi ; ac y mae yn ddiameuol iddi 
fod y moddion penaf i ddenroi ein cydgenedl i feddwl a barnu 
drostynt eu hunain, ar destynau crefyddol a gwladol. 

Wedi gwasanaethu ei genedl mewn Uawer ffordd, heblaw a gry- 
bvvyllir uchod — yn enwedig trwy gyhoeddiad Beibl Dwy-ieithawg tra 
hardd — efe a fu farw, er colled yr holl genedl, ar y degfed dydd 
o Awst, yn y flwyddyn 1825, yn 52 mlwydd oed, wedi cael y saeth 
angeuawl trwy farwolaeth ei unig fab, Ieuan Ddu" — gwr ieuanc 
annghydmarol o obeithiol. 

Gyda golwg ar ddefnyddioldeb y "Seren," dywaid yr enwog fardd 
a beirniad, Gwilym Caledfryn, fel y canlyn — yn ei farwnad i Gomer 
ac Ieuan Ddu : — 

"Wele'r "Seren" wen drwy wi ! 

O geudod niwl ar godi ; 

Trwy ei wyll torai allan, 

A'r niwl oer wasgarai'n Ian : 

Ernes a roes o ddiwrnod 

Mawr ei ddawn ar Gymru i dd'od. 

Rhoes adgyfodiad i fad ddefodau 
Y dywysogaeth; ei dewis seigiau; 
A hi a ddygodd ddeg deg o ddegau 
O feirddion, o argelion i'r golau; 
A thaniodd ddiffrwyth ddoniau — 

Hen feirddion, 
Oedd wyneb-lwydion, i ail ddwyn blodau. 

Gwnaeth ddarllenwyr, cyfansoddwyr, 
Bar yn awdwyr a beirniadon; 
Dwnedyddwyr, cywrain rifwyr, 
"Wych anturwyr, a chantorion. 



Allan y daeth llu'n ei dydd— o liwdeg 
Oleuadau newydd; 
Arweiniai drwy'r wybrenydd 
Draw, y rhai'n, a'i phelydi- rhydd. 

Torodd allan dan doniau — ar unwaith, 
Drwy "Wynedd a Dehau; 
Egin awdwyr, yn gnydau, 
Miwail o hyd yn amlhau." 



344 DARLITHIAU AH 

Yn y flwyddyn 1774, y ganwyd John EUas, yn mhlwyf Abererch, 
gerllaw Pwllheli, yn swydd Gaerjmarfon. Ei rieni oeddynt dlodion; 
ond yr oeddynt o yraarweddiad dichlynaidd, ac yn dwyn arnynt eu 
hunain nodwedd crefyddol, fel y cafodd yntau ei ddwyn i fynu yn 
ddiargyhoedd o'i ieuenctyd. Ond ni chafodd nemawr ddim manteis- 
ion dysgeidiaeth — yn unig efe a ddysgid i ddarllen Cymraeg yn dra 
ieuanc, drwy offerynoliaeth ei daid : a phan nad ydoedd ond bach- 
genyn bychan — o ddeg i ddeuddeg oed — fel yr oedd efe gyda'i daid 
yn y Pentref uchaf, un Sabboth, yn hir aros am bregetbwr a ddys- 
gwylid yno, dywedai yr hen wr wrtho — "Y mae yn drueni fod y 
bobl yn segur fel hyn; dos di i'r pwlpud yna, a darllen bennod 
o'r Beibl iddynt;" a chan agor y drws, efe a'i gwthiodd ef i fewn, 
ac a gauodd arno yno : a'r bachgenyn a ddarllenai ran o bregeth 
Crist ar y mynydd, gyda'r fath fedrusrwydd ac eglurdeb nes yr 
ydoedd pawb o'r gynnulleidfa yn synn ac yn rhyfeddu. Dyma y 
tro cyntaf iddo fod yn yr areithfa, He yr ydoedd i ragori cymmaint 
yn ei oes. 

Fel llenwr ac awdwr y rhagorai Joseph Harris; ond fel pregethwr 
ac areithiwr y rhagorai John Elias: ac nid oedd, o holl gawri ei 
oes, neb yn Nghymru yn deilwng i'w gystadln ag ef mewn doniau 
areithyddawl ; na neb a gadwodd y fath boblogrwydd ag ef dros 
oes mor faith. 

Dywedai un gweinidog cyfrifawl a pharchus am dano, yr hwn a 
fuasai yn ei wrando ddegau o weithiau, fel y canlyn*: — " Yr oedd 
rhyw hynodrwydd yn ei ddawn ar bawb a glywais erioed — yn ei 
bregethu nerthol, yn ei ddull difrifol, ac yn yr argraff a fyddai ei 
•ymadroddion yn ei wneyd ar ei wrandawwyr. Yr oedd yn feistr 
arno ei hun — yn feistr ar ei fatter — yn feistr ar ei lais — yn feistr ar 
y gynnulleidfa; ac yn wir, ar ba beth bynag yr ymaflai ynddo. 
Tebygaf nad gormod a fyddai dweyd am dano, a chymmeryd pob 
peth at eu gilydd, mai pen pregethivr ei oes ydoedd. Llefarai mor 
nerthol am gwymp dyn, nes y byddem yn teimlo ein hunain megys 
yn syrthio dros y dibyn i'r eigion obry, ac yn gweiddi wrth ddis- 
gyn, ' Darfu am danom ? Nid oes i ni ond carchar tragywyddol ? 
Beth a wnawn ! ' Ac wedi ein dodi yn euog o flaen y frawdle ; 
ac yn noeth, heb un cerpyn am danom ; yn y fan, dangosai drefn 
Duw yn Nghrist o'n blaen, nes y byddem megys yn teimlo ein 
hunain yn cael ein codi i fynu o ddyfnderoedd y codwm mawr, 
yn annghofio ein tylodi, ac heb feddwl am ein blinfyd mwy." 

Ychwanegwn y darluniad canlynol o'i nodweddiad fel pregethwr, 
o waith ysgrifenydd tra medrus: — 

"Yr oedd hyawdledd Mr. John Elias o'r fath — materion ei bre- 
geth, hylithrwydd ei ymadroddion, grym ei iaith, melltenrwydd ei 
athrylith, a gwir ysbryd areithyddiaeth yn lluchedenu allan, ac yn 
bwrw ffaglau fel mynyddau tanllyd mawrion — nes ydoedd y miloedd 
gwrandawwyr megys pe buasent wedi cael eu synu, a'r pregethwr yn 
myned adref gyda hwynt, gan aros, byw, a bod yn eu meddyliau, 
yn eu teimladau, ac yn eu serchiadau." . . . . "Yr oedd ei 
glywed yn pregethu uwch ben tyrfa o bobl; yr oedd teimlo ei hy- 
awdledd yn ngwres y nef, yn disgyn yn nghyflawnder gwlith Her- 
mon ar y teimladau — ar yr enaid; ac yr oedd ei glywed a'i weled 
yn yr oil o bono yn y pulpud, yn gorchfygu y dyn o archwaeth 
mor hollolj fel nad oedd ganddo lygad i weled, na chlust i glywed, 



HANES Y CYMRY. 345 

na thafod i lafaru, gan mor lwyr y Uyncid ef gan y pregethwr 
rhyfeddol hwn." 

A thrachefn yr un awdwr a ddywaid — "Y mae yn anhawdd iawn 
cacl pregethwr cyflawn yn mhob peth ; oblegyd y mae tuedd mewn 
pregethwyr,. fel ag y mae mewn dynion ereill, i ochri at ryw bethau, 
ac i fod yn enwog ynddynt yn fwy nag mewn pethau ereill. Am- 
bell bregethwr a ragora fel esponiwr, y Hall fel beirniad, un arall 
fel athrawiaethwr, arall fel pregethwr dyledswyddau, arall fel taranwr, 
arall fel efangylwr; ac fel byn y mae un yn enwog ac yn rhagor- 
awl gyda'r peth hwn, ac arall gyda phethau ereill. Ond am Mr. 
John Elias, nid ydoedd yn fwy rhagorol yn y naill mwy na'r Hall. 
Pwy yn rh agora ch nag efe fel beirniad? Pwy yn eglurach nag efe 
fel esboniwr? Pwy yn gadarnach nag efe fel ysgrythyrwr? Pwy yn 
fanylach nag efe gyda phwnc o athrawiaeth? Pwy yn alluocach 
nag efe i bregethu dyledswydd ? Yr oedd yn gyflawn yn yr hyn 
oil ag sydd yn perthyn i bregethu, ac ni ellir dywedyd ei fod yn 
rhagori yn y naill mwy nag yn y Hall; oblegyd yr ydoedd mor 
ragorol, ac yn tra rhagori, yn mhob peth ag sydd yn hanfodawl i 
wneuthur pregethwr mawr. Os gellir dywedyd ei fod yn hynod 
mewn un peth, yn ei amrywiaeth yr oedd efe hynotaf; oblegyd 
yr ydoedd yn ddihysbyddedig ar bob peth, ac yn mhob dim a 
gymmerai mewn Haw. Yr oedd gartref ar bob pwnc ; yr oedd 
pob llyfr ag ydoedd wedi ei ddarllen, yn ei ben, ac wedi ei ar- 
graffu ar ei gof; ys oedd wedi meddwl ar bob peth; a'r trysorau 
•hyn yn barod ganddo wrth law, i'w defnyddio ar y prydiau yr 
oedd achlysuron yn gofyn am hyny, ac nid ar unrhyw amserau 
ereill." 

Y mae yr un awdwr yn myned yn mlaen drachefn, ac yn dy- 
wedyd — " Annichonadwy a fuasai iddo ymgynnal yn ei boblogrwydd, 
oni buasai bod ffynhonell ei amrywiaeth yn ddihysbydd ; nid mewn 
un gymmanfa, unwaith yn y flwyddyn, y pregethai efe ; ond mewn 
llawer o gymmanfaoedd yn nghorfF yr un flwyddyn; pregethai yn 
mhob cyfarfod miso^ yn sir Fon, pan fyddai gartref; pregethai yn 
nghyfarfodydd mawrion y siroedd; pregethodd ugeiniau o weithiau 
yn achos Cymdeithas y Beiblau, yn achos Cymdeithas Genhadol 
Llundain, ac ar wahanol achosion ereill ; ac y mae yn rhaid bod 
ei adgyfnerthion — ei gronfeydd — yn helaethion tu hwnt i amgyffred, 
amgen ni allasai ddal i fynu mewn sylw — cadw ei boblogrwydd — 
a gwneuthur y fath argraffiadau ar ei wrandawwyr ag oeddynt wedi 
ei wrandaw gannoedd o weithiau ; a'i bregeth olaf yr un fwyaf 
blasus, ac yn cyfodi mwy o hiraeth am glywed pregeth newydd 
ganddo drachefn." 

Dylanwadodd Mr. John Elias fwy na neb yn ei oes, efallai, er 
codi trigolion Cymru yn gyfFredinol 1 wrando pregethiad yr efengyl; 
ac nid ychydig a fu ei ddylanwad yn ddiau er gwellhau yr arddull 
cyfFredin o bregethu, yn mysg y Trefnyddion Calfinaidd o'r hyn 
lleiaf. Drw) r ystod tymhor maith ei weiiudogaeth, rhagorai yn mysg 
ei frodyr mewn ymdrechiadau gwresog i ddiwygiaw moesau ei gyd- 
genedl, ac i wrthsefyll ffyniant llygredigaethau yn eu plith; a phan 
ymddangosodd y Gymdeithas Ddirwestol yn Nghymru, taflodd rym 
ei ddylanwad mawr o'i thu, a pharhaodd i'w phleidio hyd ddiwedd 
ei einioes. 

Nis gallaf derfynu y crybwyllion hyn yn well nag y y llinellau 



346 



DARLITHIAU AR 



darlimiadol a ganlyn, o eiddo yr hyglod fardd, Mr. Ebenezer Thomas, 
o Glynog: — 



"Pan esgynai i'r areithfa, 

Tawai myrddiwn ger ei fron; 
A'i ddistaw wen yn creu teimladau, 

Pob amrywiau — pradd neu Ion: 
Edrych dro — yn fud, o amgylch, 

Ar y dyrfa f'ai gerllaw — 
Saethai'i drem y fath ddylanwad 

A roddai luaws yn ei iaw ! 



Dywedai'r gair — tynerai anian ! 

Lawr a'i law — ac wylai myrdd; 
Gwrol wgai — beilchion grynent, 

Gwelwai'r coegddyn ffol ei ffyrdd: 
Ei law codai — bloedd gorfoledd 

A ddadseiniai drwy y llu, 
'Roedd hyd yn nod ei atal-d'wedyd 

Yn gyfwng o hyawdledd cu. 



Pan f'ai rhes o feddylddrycliau 

Yn llenwi'i enaid eang mawr, 
A throellau iaith yn rhy ddiffygiol 

I gyileu y rhai'n ar lawr; 
Estynai'i fraich — dyrchafai'i olwg, 

Crynhoai ei wefusau per, — 
A'i ddull ro'i fawredd ar bob meddwl, 

TJwchlaw un iaitb o dan y ser." 



Bu farw Mr. John Elias — er mawr argyllaeth i'w gydwladwyr yn 
gynredinol, ac i gyfundeb y Trefnyddion Calfmaidd yn neillduol — 
ar yr wythfed dydd o Fehefin, yn y flwyddyn 1841, yn saith mlwydd 
a thriugaln oed. Rhoddwyd ei gorph i gydorphwys a chorph ei 
gyfaill a'i gydlafurwr, Mr. Richard Lloyd, yn mynwent Llanfaes, 
gerllaw Beaumaris, yn Mon. 



John Blachwell a anwyd yn y Wyddgrug, yn swydd Fflint, yn y 
flwyddyn 1797. Ei rieni oeddynt mewn amgylchiadau isel; ac efe 
a ddygwyd i fynu yn grydd, yr hon alwedigaeth a ddylynodd efe 
am lawer o flyneddoedd ; ond yr ydoedd ei awydd am lyfrau, a'i 
syched am wybodaeth, yn ddidor. 

Ar gyfrif ei dalentau barddonawl ysplenydd, efe a etholwyd yn 
yn fardd i Gymdeithas Cymreigyddion Rhuthyn, yn y flwyddyn 
1823, gan yr hon hefyd y derbyniodd efe ei dlws arian cyntaf, am 
ei awdl fuddugawl ar enedigaeth Iorwerth yr Ail, yn Nghymru — a 
gwobrwy arall, am araith ar ragoriaethau yr iaith Gymraeg. Yn 
mis Mai, yr un flwyddyn, efe a enillodd ddau wohrwy yn Eistedd- 
fod Caerwys ; ac yn Eisteddfod yr Wyddgrug, yn yr Hydref can- 
lynol, enillodd y prif wobrwy am yr awdl oreu ar destyn y gadair 
— sef, "Maes Garmon;" ac un arall am yr araith oreu ar "Undeb 
a Brawdgarwch." 



HANKS Y CYMRY. 347 

Yn Medi, 1824, enillodd dlws Eisteddfod Powys, yr hon a gyn- 
nelid yn y Trallwng — am y traethawd Cymraeg goreu ar yr "Iaith 
Gymraeg." Tua divvedd y flwyddyn hon, efe a alluogwyd i fyned 
i goleg yr Iesu, yn Rhydychain, trwy gyfraniadau haelfrydig rhai 
boneddwyr a fawrnaent ei athrylith ; ac yn mis Mehefin, 1828, efe 
a gafodd ei raddu yn Febydd y Celfyddydau. Yn Hydref y flwyddyn 
hono, dyfarnwyd gwobrwy Eisteddfod Dinbach iddo, am ei bryddest 
ragorawl ar "Farwolaeth yr Esgob Heber." Yn mis Ionawr, yn y 
flwyddyn 1829, efe a ordeinid i guradiaeth Treffynon ; a thra fu yn 
aros yno, ysgrifenai yn dra helaeth i'r cyhoeddiad misawl hwnw, y 
"Gwyliedydd." 

Nid arosodd nainyn pedair blynedd yn Nhreffynon ; canys dygasid 
ef i sylw yr Arglwydd Ganghellydd Brougham — yr hwn, ar gyfrif 
ei dalentau gloywon, a'i cyflwynodd i'r fywioliaeth Gymreig gyntaf 
a ddaeth yn wag yn ei noddaeth ; a hono ydoedd Manor Deifl, yn 
swydd Benfro, i'r nwn le y symuuodd yn y flwyddyn 1833. Cafodd 
cyflyfi o fisolyn gwerthfawr — dan yr enw y " Cytc/igratvn" — ei gy- 
hoeddi o dan ei olygiad, trwy anogaeth a than nawdd y Gymdeithag 
er lledaeniad Gwybodaeth fuddiol, yn fuan ar ol ei ymsefydliad yn 
y lie hwn ; ond er cystal ydoedd y cyhoeddiad, ac er galluoced y 
golygid ef gan Mr. Blackwell, aflwyddiannus a fu — yr un modd a'r 
rhan fwyaf o gyhoedaiadau ansectaidd a gynnygiwyd o dro i dro 
yn Nghymru. 

Bu farw y dyn tra galluog yma ar y pedwerydd dydd ar bym- 
theg o Fai, yn y flwyddyn 1840, yn dair mlwydd a deugain oed. 
Y mae cyflyfr hardd — yn cynnwys ei gofiant, a detholion o'i gyf- 
ansoddiadau — wedi ei chyhoeddi yn ddiweddar, gan Mr. I. Clarke, 
Rhuthyn, dan yr enw "Ceinion Alun." 

. Rice Bees ydoedd fab i Mr. Dafydd Rees, o'i wraig Sara — ail ferch 
Mr. Rice Rees, o Lanymddyfri, swydd Gaerfyrddin — ac a anwyd yn 
Tonn, plwyf Llandingad, ar y 31ain o Fawrth, yn y flwyddyn 1804. 
Derbyniodd egwyddorion cyntaf addysg yn yr ysgolion cyflredinawl 
oeddynt i'w cael yn y gymmydogaeth lie y ganesid ef; ond yn y 
flwyddyn 1819, efe a symudodd i ysgol ramadegawl Llanbedr, yn 
swydd Aberteifi, yr hon ydoedd y pryd hyny o dan ofal y Parch, 
Eliezer Williams, fleer y plwyf hwnw. Gan i'r athraw a nodwyd 
farw cyn i Rees fod nemawr dan ei addysgiaeth, daeth y Parch, 
John Williams — archddiacon presenol Ceredigion, a phrif athraw yr 
athrofa Gymreig* yn Llanymddyfri — i'w olynu fel athraw yr ysgol 
yn Llanbedr; a rhoddai y ddau athraw dysgedig a grybwyllwyd 
air da i Rees, fel gwr ieuanc tra ymroddgar. Y'n y flwyddyn 1822, 
efe a aeth i goleg yr Iesu, yn mhrif ysgol Rhydychain; ac efe a 
etholwyd yn ysgolor o'r Gymdeithas hono, yn mis Rhagfyr, yn y 
flwyddyn 1825, ac yn gymmrawd yn Rhagfyr, 1828. Efe a gym- 
merodd ei radd o Febydd y Celfvddydau yn y flwyddyn 1826 — o 
Athraw y Celfyddydau yn 1828— ac'o Febydd Dwyfyddiaeth yn 1837, 
Efe a ordeiniwyd yn ddiacon, yn Rhydychain, yn y flwyddyn 1827, 
ac yn offeiriad yn 1828. 

Pan oeddid ar agor coleg Dewi Sant, yn Llanbedr, yr oedd yn 
ofynawl bod^ un o'r rhai a benodid i hyffbrddi yr efrydwyr, yn hy- 
fedr yn yr iaith Gymraeg, yn gystal ag yn yr ieithoedd clasurol ; 
a phan wnaethpwyd ymofyniad am un meddiannol ar y cymhwys- 



348 DARLITHIAU AR 

derau angenrheidiawl er cyflawni y fath swydd, meddyliwyd am 
Rees; a'i ymddygiad diargyhoedd, ei ddiwydrwydd llenydd^wl, yn 
nghyda'i gymmeriad uchel fel ysgolhaig yn y brif ysgol, a barodd 
iddo gael ei ddewis i'r sefyllfa bwysig o fod yn Athraw Cymreig 
a chlasurawl, yn nghyda Llyfrgellydd y sefydliad; ac felly, efe a 
ddechreuodd ar ddyledswyddau ei' sefyllfa ar agoriad y coleg — y dydd 
cyntaf o Fawrth, yn y fiwyddyn 1827. Yn nghyflawniad ei swyddau, 
yr oedd ei fanylrwydd am gyflawni pob dyledswydd yn gydwybod- 
awl, ei bryder am gynnydd yr efrydwyr, a'r modd galluawg yn yr 
hwn y <|yfranai addysg, yn nghyda'i ledneisrwydd cyffredinol — yn 
peri nid yn unig i'w gydswyddwyr henach ei hoffi, ond liefyd i'r 
noil rai a arferent wrandaw ar ei ddarlithiaii ei garu a'i barchu yn 
fawr iawn. 

Yn fuan wedi dechreu ar ei ddyledswyddau colegawl, penodid yr 
Athraw Rees, gan ei esgob, yn un o'i arholyddion Cymreig — swydd 
y rhai ydoedd profi cymhwysderau offeiriaid i weini mewn plwyfau 
lie y ffynai yr iaith Gymraeg; ac o'r diwedd, efe a enillodd gym- 
maint o ymddiried ei esgob, fel am y ddwy flynedd olaf o'i fywyd, 
yr ydoedd rhan bwysig o'r arholiad eyffredinol — cystal a'r arholiad 
yn yr iaith Gymraeg — ar ymgeiswyr am urddau cyssegredig, wedi 
ei ymddiried iddo ef ; ac yn mis Hydref, yn y fiwyddyn 1838, efe 
a dderbyniodd y penodiad ffurfiawl o fod yn gapelwr teuluaidd i'w 
arglwyddiaeth. 

Gan i bwyllgor Cymdeithas Gymreigyddawl y Deheubarth gynnyg 
gwobrwy am y "Traethawd goreu ar y Cofion o'r Prif Gristionog- 
ion, gan y rhai y seilid yr Eglwysi Cymreig" — efe a dueddid'i fod 
yn ymgystadleuydd ; ac yn y feirniadaeth ar y cyfansoddiadau, yn 
Eisteddfod Caerdydd, yn y fiwyddyn 1835, cyhoeddid mai ei draeth- 
awd ef ydoedd yr un buddugol, a rhoddid cymhelliad cryf gan y 
beirniaid i'w gyhoeddi. Wedi cyfnod o rai misoedd, yn ystod yr 
hwn yr ychwanegid at y traethawd, ac y gwellheid llawer arno, fe'i 
cyhoeddwyd tua diwedd y fiwyddyn 1836, o dan y teitl — "Traeth- 
awd ar y Seintiau Cymreig, neu y Prif Gristionogion, y rhai a gyf- 
rifir yn gyffredin yn seilwyr Eglwysi yn Nghymru : " Llanymddyfri, 
wythplyg. Y farn gyffredinol am dano, ar ei ymddangosiad drwy 
y wasg, ydoedd — ei fod yn waith pwysig a galluog, ar ran dywell 
o hanesyddiaeth Gymreig ; ac y mae yr awdurdod a gyfrifir yn 
perthjn iddo, gan awduron enwog, a'r dyfyniadau a wneir o bono, 
yn nghyda'r cyfeiriadau mynych a wneir ato, mewn cyfansoddiadau 
cyfrifol ar ol hyny — yn profi yn amlwg nad oedd y bri a roddid 
arno, ar ei ymddangosiad cyntaf, yn annheilwng. 

Ar gyfrif ei gyrhaeddiadau rhagorol mewn llenyddiaeth Gymreig, 
darfu i esgob Ty Ddewi ei ethol ef i gydweithredu a gwyr dysg- 
edig ereill — y rhai a benodid mewn cyffelyb fodd, ganesgobion y 
taleithiau Cymreig ereill — i adolygu a diwygiaw y cyfieithiad Gym- 
raeg o'r Llyfr Gweddi Gyffredin ; a'r galluogrwydd anarferol a am- 
lygai yn y gorchwyl hwnw, a barai i'w gydlafurwyr ei barchu yn 
fawr, er eu bod yn llawer henach nag ef. — Yr oedd yr adolygiad 
yma bron ar gael ei orphen pan y bu efe farw. 

Un o'i orchwylion Uenyddawl ef, ar yr un pryd, ydoedd adolygu 
pryddestau Cymreig y Parchedig Rees Prichard, gynt ficer Llanym- 
ddyfri, a ehvid " Canwyll y Cymry." Yr ydoedd wedi myned can 
belled a'r canfed tudalen o'r gwaith yma, pan y daeth angeu heibio 



HANKS Y CYMRT. 349 

iddo, ac y rhoddes derfyn disymwth ar ei orchwyl. Cyhoeddwyd 
y gwaith hwn, yn nghyda chofiant o'i awdvvr duwiolfrydig, yn y 
flwyddyn 1841 ; ac y mae yn ddiau mai hwn yw yr argrafliad goreu 
o waith yr hen fleer a ynuldangosodd yn ein gwlad. 

Yr ystyriacth o'i nodweddiad tra uchel, yn nghyda'i alluogrwydd 
llenyddawl, a barai i Gymdeithas yr Ysgriflyfrau Cymreig geisiaw 
ganddo ddyfod yn olygydd y "Liber La)/d(;ve//sk" (Llyfr Llandaf); 
ac or ei fod yn orlwythog cisoes gan orchwylion creill, ei ddymun- 
iad cryf i feithrin llenyddiaeth Gymreig a barodd iddo gydsyniaw 
:Vu cais; ac yr oedd efe newydd ddechreu ar y gorchwyl, pan y'i 
cymmerwyd yn glaf yn ddisymwth, fel ag yr ydoedd yn teithio ar 
farch; ac efe a fu farvv ar y ffordd fawr, yn agos i Bont Newydd 
ur Wy, yn swydd Frecheiniog, ar yr ugeinfed dydd o Fai, 1839, 
pan yn 36 mlwy'dd oed ! 

Heblaw adolygu Llyfr Llandaf, yr oedd efe hefyd yn bwriadu 
ysgrifenu Ilanes Brydain yn yr oesoedd borenaf, a chyhocddi gram- 
adeg o'r iaith Gymraeg; ond tnvy ddyrnod disymwth marwolaeth, 
efe a gymmerwyd ymaith cyn canol dydd einioes, a siomwyd y byd 
llenyddol am ei gynnyrchion bwriadol. 

John William Thomas ( Arfonwyson,) a anwyd yn mhlwyf Llan- 
degai, ger Bangor, yn y flwyddyn 1805. Pan yn saith mlwydd oed, 
anfonid ef i'r ysgol i Bentir, yn agos i'r He y'i ganesid ; ac yno y 
bu am tua thair blynedd, ac y dysgodd ddarllen ac ysgrifenu. 

Yn y flwyddyn 1822, ymgymmerodd a'r gorchwyl o gario llyfrau 
ar hyd y wlad i'w gwerthu, o herwydd y manteision a fwynhai yn 
yr alwedigaeth bono i ymgydnabod a llyfrau, ac i foddio ei awydd 
didor am ychwanegiad gwybodaeth. Y flwyddyn ganlynawl i hyny, 
efe a'i rhoddes ei hun dan addysgiant y diweddar Robert Roberts 
o Gaergybi, awdwr y " Daearyddiaeth ; " ond gan nas gallai 3 T m- 
gynnal yno yn hwy nag un chwarter blwyddyn, efe a ymadawodd, 
ac a agorodd ysgol ei hunan yn ei hen gymmydogaeth, yn mhen- 
tref Tref y Garth. Tra yn aros yno, efe a ddechreuodd ysgrifenu 
" Elfenau Rhifyddiaeth," ac "Athraw i'r Cymro Ieuanc," o'r rhai 
ni chyhoeddwyd onid ychydig rifynau, tua'r blyneddoedd 1831 ac 
1832. Yn y flwyddyn 1834, cyhoeddodd "Eiriadur Cymreig a Seis- 
onig" o faintiolaeth bychan ; ac oddeutu yr un pryd, efe a olygai 
gyhoeddiad misawl o'r enw "Tyvvysog Cymru," yr hwn a gyhoed/lid 
yn Nghaerynarfon. 

Tua divvedd y flwyddyn hon, efe a symudodd i Lundain, a bu 
dros rai misoedd yn ngwasanaeth y diweddar Mr, W. Cobbett, A.S. 
Ac yn fuan wedi hyny, efe a benodwyd yn arolygydd yn yr Ar- 
syllfa Freninawl yn Greenwich, lie y treuliodd efe wcddill byr ei 
oes. Tra fu yn aros yn y brif ddinas, efe a gyhoeddodd lyfryn 
hychan tra gwasanaethgar i athrawon yr Ysgolion Sabbothawl, a 
elwir "Trysorfa yr Athrawon." 

Bu farw y dyn hynod hwn ar y deuddegfed dydd o Fawrth, yn 
y flwyddyn 1840 ; a chladdwyd ef yn my n went blwyfol Greenwich, 
heb gymmaint a chareg i nodi ei fedd ! 

Ni oddef fy ngofod i mi ymhelaethu, onite gallem adrodd pethau 
tra dyddorawl o berthynas i amryw ereill o'n cydgenedl a gyrhaedd- 
asant enwogrwydd odditan anfan'teision, ag ydynt wedi terfynu eu 



350 

dyddiau, a gorphwys oddiwrth eu llafur, Ond y mae yn mysg y 
byw^ rai Cymry heddyw ag y mae eu hemvogrwydd yn gyfled & 
gwareiddiad dynoliaeth o'r bron. Mewn mesuroniaeth saif— " 

Gruffudd Davies, Yswain, Cymmrawd o'r Gymdeithas Freninol, yn 
dra ucbel ; a rboddir yr ymddiried mwyaf yn ei daflenau rhifyddol, 
drwy Ewrob a'r Amerig, a'r boll drefedigaetbau Prydeinaidd; yn 
gymmaint felly, meddir, fel nad oes un rbifyddwr o enwogrwydd a 
gynnygia edrycb dros gyfrifon, os gwel eu bod wedi eu tanysgrifio 
ag enw Gruffudd Davies. . Ond gweitbiodd y gwr bwn ei ffordd i'r 
sefyllfa ucbel a dercbafedig y mae ynd'di yn bresenawl, trwy lafur 
dybryd, gonestrwydd, a cbynnildeb ; ac er ei fod yn cael edrycb 
arno, a'i barcbu, gan rai o'r gwyr mwyaf yn y brif ddinas, y mae 
mor Gymreig ddirodres ag ydoedd pan yn gweitbio yn galed, ac yn 
dysgu elfenau cyntaf Rhifyddiaeth, yn Nant Nantlle, yn facbgenyn 
gwledig. 

Un o'r maen-gerfwyr enwocaf yn y byd ydyw John Gibson, Ysw. 
o Rufain ; yr bwn a anwyd ar lanau afon Gonwy — a fagwyd tua'r 
Castellor, yn Mon — a fu yn egwyddorwas o goed-gerfiwr yn Llyn- 
Ileifiad i ddechreu, ac oddiyno a symudodd i Lundain i ddysgu y 
gelfyddyd' o faen-gevfiadaeth ; ac yn awr y mae yn yr Eidal, yn 
flaenaf yn ei gelfyddyd, a Pbrydain yn ymfalchio ynddo fel un o'i 
meibion, a pbendefigion a tbywysogion yn ei ystyried yn anrhydedd 
iddynt gael eu cyfrif yn gyfeillion iddo. Ond y mae Cymru yn 
sefyll o'r neilldu, ac yn gwenu wrtb eu canfod megys yn ymryson 
am anrhydeddu un o blant ei gwerin ; ac nid yw yntau, yn ngbanol 
ei holl urddas, wedi anngbofiaw gwlad ei enedigaetb a'i faboed ; a 
phan y bu efe drosodd yn Mrydain, rai blyneddoedd yn ol, efe a 
aetb i droedio gwyneb Cymru, ■ gan alw i ymweled a rbai o'i ger- 
aint ydynt eto ar gael. A pha fodd y cyrbaeddodd efe y sefyllfa 
ucbel a dercbafedig hon*? Trwy ymroad penderfynol i ragori yn ei 
alwedigaetb ; trwy ymataliad cyssegredig oddiwrth bob afradlonrwydd 
ac oferedd; a tbrwy gymmeryd y celfyddydwyr perffeithiaf yn gyn- 
lluniau i'w hefelychu. 

Gwelwn gan byny, oddiwrth y sylwadau blaenorawl, nad ydyw 
cenedl y Cymry yn ol i genedloedd ereill y byd, mewn galluoedd 
addas i ymwneyd a'r gwyddonau a'r celfyddydau gorucbaf, ond 
iddynt gael moddion cyfaddas i dynu y galluoedd hyny i weithred- 
iad priodol. 

Y mae y meddvvl dynol yn debyg i'r golofn farmor — yn yr bon 
y mae y ddelw barddaf yn gorwedd ; ond rhaid cael cyn y crefftwr 
medrus i'w tbynu allan ; ac o naddiad i naddiad, drwy ymroad a 
diwydrwydd, y dwg y celfyddydwr ei ddelw i amlygrwydd, yn ei 
gogoniant a'i mawrwychedd : ac megys y mae llafur dyfal yn angen- 
rheidiol i wneuthur delw hardd o'r gareg arw, y mae cyffelyb lafur 
diwyd yn ofynol i goetbi y meddwl dynawl, a'i gyfoethogi a gwy- 
bodaeth fuddiol. 

Bydded yr ystyriaetbau blaenorol yn effeithio er symbylu llawer 
iawn o ieuenctyd ein cenedl i ymroddi i lafur a gwyliadwriaetb, fel 
y byd do iddynt gynnyddu mewn gwybodaeth, medrusrwydd, a defn- 
yddioldeb ; ac yr enillont iddynt eu bunain, dan fenditb y Gorucbaf, 
"radd dda." 



MYNEGAI I'R DARL1THIAU. 



Darlith I. 

T.D. 

Bonedd Cenedl y Cymry, a'u gwladychiad yn Mrydain 1 

Darlith II. 
Crefydd y Cymry cyn dygiad Cristionogaeth i'w plith 14 

Darlith III. 
Goresgyniad Ynys Prydain gan y Rhufeiniaid 31 

Darlith IV. 
Dygiad Cristionogaeth i Frydain 66 

Darlith V. 

Helynt wladol y Cymry o ymadawiad y Rhufeiniaid a'r Ynys, hyd 
farwolaeth Cadwaladr frenin 85 

Darlith VI. 
Llygriad yr Eglwys Gymreig gan Babyddiaeth Ill 

Darlith VII. 

Helyntion gwladol y Cymry dan eu tywysogion — hyd farwolaeth 
Gruffudd ab Cynan 137 

Darlith VIII. 

Helyntion gwladol y Cymry dan en tywysogaeth — o farwolaeth 
Gruffudd ab Cynan hyd uniad y dywysogaeth dan goron Lloegr 167 



352 
Darlith IX. 

T.D. 

Owain Glyndwr a'i amserau 213 

Darlith X. 
Toriad gwawr Protestaniaeth ar Gymru ,.....,. 264 

Darlith XI. 
Daniel Rowlands, a'r Diwygiad Methodistaidd 279 

Darlith XII. 
Charles y Bala a'i amserau ... 294 

Darlith XIII. 

Ansawdd bresenol Crefydd, Moesau, ac Addysg yn Nghymru.... 306 

Darlith XIV. 
Yr Eglwys Sefydledig ac AnnghydfFurfiaeth yn Nghymru 316 

Darlith XV. 

Enwogion o Gymry a ragorasant mewn amryfal ganghenau o 
Wyddonaeth , , 325 



ARGRAFFWYD GAN W. EDWARDS AND CO., PWLLHELI. 



A' 



o 






a o 1 
*3 ^ 



V 









^ ' 



'if', a\ V 



\ 













'/• v° 



• o- 















<v ( 






- 



„-\ 












\ 







«•' 






cP AV 



■*b 


o 1 * 








-/■ 


^ 


^ 




' 








-K /• 














iV" 












cv 










^ 


^ 








v" 































,-N f. 



-y '**.. 





















^ V 
°'\>* 



^V a\ V 



»-6 ' V- 






